Αν έχεις κάνει πρόσφατα μία βόλτα μέχρι τον Βοτανικό, θα ξέρεις πως διανύει αυτό που κάποιοι θα χαρακτήριζαν ως «πλήρωμα του χρόνου». Η πάλαι ποτέ παρακμιακή γειτονιά με τα παλιά σπίτια, τις εγκαταλειμμένες βιοτεχνίες και αποθήκες την τελευταία δεκαετία μεταμορφώνεται αργά και σταθερά σε ένα ιδιαίτερο industrial, δημιουργικό μελίσσι που προσελκύει ολοένα και περισσότερους κατοίκους, αλλά και καλλιτέχνες για να ζήσουν και να δημιουργήσουν κάτω από τις γραμμές του τρένου. Πολύτιμος αρωγός στην εξέλιξη αυτή, το Φεστιβάλ Βοτανικού που φέτος διανύει την 6η του χρονιά και μέσα σε ένα πενθήμερο γεμίζει με lives, παραστάσεις και εκθέσεις για να μπορούν οι επισκέπτες του κάθε χρόνο να ανακαλύπτουν κάτι ενδιαφέρον. Τι μεσολάβησε όμως για να παρακμάσει η περιοχή; Τι συνέβη στο ενδιάμεσο και πόσο καταλυτικό ρόλο μπορεί να παίξει ο πολιτισμός στον επαναπροσδιορισμό μιας γειτονιάς που κατέληξε δικαίως κακόφημη επί δεκαετίες; Ο Μελέτης Μοίρας, ένας εκ των εμπνευστών του Φεστιβάλ Βοτανικού και ιδιοκτήτης του Soiree de Votanique αφηγείται μέσα από τις δικές του εμπειρίες την ιστορία της γειτονιάς στην οποία γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει μέχρι σήμερα. 

Ο Βοτανικός, χθες
Ο περισσότερος κόσμος που ήρθε και εγκαταστάθηκε στον Βοτανικό, φτιάχνοντας σπίτια και επιχειρήσεις προερχόταν από περιοχές όπως η Ελευσίνα, τα Βίλια, τα Μέγαρα. Το '46 στον εμφύλιο, στην περιοχή «ταμπουρώθηκαν» πολλοί αριστεροί και το καταφύγιό τους οριοθετούνταν κάτω από τις γραμμές. Όταν τελείωσαν οι εχθροπραξίες, η γειτονιά -όπως όλη η Ελλάδα βέβαια- προσπάθησε να ανασυγκροτηθεί.

Στα μέσα της δεκαετίας του '60, ξεκίνησαν οι κατασκευές. Τα κτίρια ήταν είτε ισόγεια είτε το πολύ διώροφα, ίσως επειδή ήταν μικρά τα οικόπεδα. Δεν υπήρχε πολεοδομικός λόγος, απλά η προσωπική μου εκτίμηση τουλάχιστον σε σχέση με όσα έχω ακούσει από γείτονες είναι ότι οφειλόταν στην οικονομική αδυναμία για κάτι μεγαλύτερο. Ο καθένας έφτιαχνε ένα σπιτάκι για να βολευτεί και να δει τι θα κάνει μετά. Το μετά δεν ήρθε ποτέ και τα ισόγεια έμειναν για εμπορική χρήση. Το σκεπτικό ήταν «ας χτίσω έναν όροφο να μπει το συνεργείο ώστε να έχω το ενοίκιο και μετά βλέπουμε τι κάνουμε». Τίποτα βέβαια, δεν είναι πιο μόνιμο από το προσωρινό και γι΄αυτό ο Βοτανικός βλέπει ακόμα ουρανό -όπως μου αρέσει να λέω- επειδή δεν έχει ψηλά κτίρια.

Την δεκαετία του '50-'60 γινόταν χαμός από παιδιά, αλάνες, σπίτια... Μετά, στα τέλη της δεκαετίας του '60 και το '70, άρχισε να αλλάζει η φυσιογνωμία της γειτονιάς, εξαφανίστηκαν αυτά, και αντίστοιχα μειώνονταν και οι κάτοικοι. Έφτιαξαν όμως μαγαζιά με αποτέλεσμα να αποκτήσει έναν εμπορικό χαρακτήρα η περιοχή. Το κόνσεπτ προσαρμόστηκε στα συνεργεία, στα ανταλλακτικά, στο θέμα του αμαξιού γενικότερα -για κάποιο λόγο που κανείς ποτέ δεν κατάλαβε.


Εικόνα από παλαιότερη διοργάνωση του Φεστιβάλ

Όσο περνούσαν οι δεκαετίες του '70 και του '80, τόσο λιγόστευε ο κόσμος που έμενε εδώ πέρα. Αντίστοιχα, εγκαταστάθηκαν για τα καλά τα συνεργεία, τα μαγαζιά και άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτοι οίκοι ανοχής. Ήταν μονόδρομος για τους κατοίκους να φύγουν, ο οικογενειάρχης με τα παιδιά του φοβόταν πολύ. Στα '80s τριγύρω κυκλοφορούσαν κυρίως έμποροι ναρκωτικών, τρανσέξουαλ που εκδίδονταν, ό,τι είχε σχέση τελοσπάντων με την «κακή» νύχτα. Έτσι, η όποια ανάπτυξη του Βοτανικού σταμάτησε απότομα κάπου στο '80.

Όταν αγρίεψαν τα πράγματα για τα καλά, μας πήρε ο πατέρας μου από εκεί. Τότε ήμουν δέκα χρόνων, φύγαμε και γυρίσαμε το '95. Η δουλειά του ήταν εδώ οπότε κατεβαίναμε συνέχεια, απλά μέναμε αλλού γιατί πραγματικά δε μπορούσες να ζήσεις εδώ. Παντού συνεργεία, παντού θόρυβος το πρωί και το βράδυ είχες όλα τα άλλα. Το '95 που επιστρέψαμε, είχα μεγαλώσει και η κατάσταση με τη νύχτα δε μπορούσε πια να με επηρεάσει ιδιαίτερα.

Θυμάμαι ότι από 1995 έως περίπου το 1998 κάτω από το σπίτι μου γίνονταν όργια, γινόταν ένα μόνιμο βραδυνό deal. Εδώ έρχονταν όλοι, μόνο μετανάστες δεν είχε.Τότε έπαιζα μουσική με βινύλια σε διάφορα μαγαζιά, κατέβαινα από το σπίτι μου να πάω για δουλειά και μου την «έπεφταν» για διάφορους λόγους. Τους έλεγα «δε με θυμάστε; Εγώ εδώ μένω».

Όλα σταμάτησαν το 2000 με τα εγκαίνια του πολυχώρου Αθηναΐς. Ως σημαντική πολιτιστική και όχι μόνο επένδυση για τη γειτονιά βοήθησε πάρα πολύ. Οι άνθρωποι δεν το άφησαν στην τύχη του όλο αυτό. Ξαφνικά είδαμε αστυνομία, φώτα στη γειτονιά, ο δήμος ενδιαφέρθηκε για την περιοχή μας, άρχισαν να αλλάζουν όλα. Πάνω στον χρόνο, σταμάτησε το θέμα των deals, των ιερόδουλων, οι οίκοι ανοχής... Γενικά κάπου εκεί τελείωσαν όλα. Ναι, ακόμα υπάρχουν, απλά όχι σε αυτόν τον βαθμό, καμία σχέση.

Από το 2000 και μετά, η γειτονιά άρχισε να παίρνει τα πάνω της. Ήταν η εποχή που οι γηγενείς του Βοτανικού σκέφτονταν «τι ωραίο το κέντρο, ας γυρίσω να φτιάξω το σπίτι μου που το έχω εγκαταλείψει». Το 2002 άνοιξα το La Soiree De Votanique, το 2009 ήρθε «Ο Θεσσαλός», τότε οικοδομήθηκαν και πολυώροφες πολυκατοικίες, ήρθε περισσότερος κόσμος...

Ήταν ρίσκο να το ανοίξω, το παραδέχομαι. Όταν όμως είσαι μέσα στη δουλειά -δούλευα ήδη δέκα χρόνια ως dj σε άλλα μαγαζιά- νιώθεις ότι πρέπει να βοηθήσεις τη γειτονιά σου, λες «αν δεν το κάνω εγώ που έχω μεγαλώσει εδώ, ποιος θα το κάνει;» Αισθάνθηκα πως ήταν η κατάλληλη στιγμή.


Μελέτης Μοίρας

Ο Βοτανικός, σήμερα
Σήμερα, ο Βοτανικός είναι «κάτι άλλο». Έχει αλλάξει εντελώς το πράγμα. Έχει πλέον μία καλλιτεχνική βάση, 4-5 θέατρα, 2-3 εικαστικούς χώρους, 6-7 μαγαζιά εστίασης... Απέχει χιλιόμετρα από τον Βοτανικό μεταξύ των δεκαετιών '70-'90. Υπάρχουν κάποιοι μετρημένοι οίκοι ανοχής -τώρα τα λένε studio- αλλά είναι πολύ διακριτική η παρουσία τους. Ούτε δυσανασχετούμε ούτε τίποτα. Ακόμη και ο φωτισμός και οι παρέες που επιλέγουν τον Βοτανικό για να διασκεδάσουν έχουν συντελέσει πάρα πολύ στην καλλιτεχνική ανάπτυξη της γειτονιάς και γενικότερα την ίδια. Όταν έχεις δίπλα σου τρία θέατρα και άλλα τρία σε απόσταση 10 λεπτών, αμέσως η κατάσταση βελτιώνεται. Σ' αυτά πρόσθεσε και τα μαγαζιά, γιατί και αυτά έχουν τον κόσμο τους που συντηρεί την κίνηση και την αλλαγή προς το καλύτερο.

Ο Βοτανικός είναι δίπλα σε όλα, στου Ψυρρή, στο Γκάζι... Έχει μετρό δίπλα του και όλα είναι πολύ βολικά. Κέντρο θεωρείται, εγώ για να καταλάβεις, με τα πόδια ανεβαίνω Θησείο. Δεν υπάρχει φόβος, θα στο έλεγα.

Περίμενα ότι θα υπάρξει εξέλιξη και αλλαγή, αλλά για να είμαι ειλικρινής, περίμενα ότι θα γίνει πιο γρήγορα. Όταν άνοιξα το Soiree τον Δεκέμβριο του 2002, είχα την προσδοκία ότι θα βοηθήσει αμέσως στο «ρεύμα αλλαγής». Κι όμως, το επόμενο μαγαζί εστίασης που άνοιξε μετά από εμάς ήταν Ο Θεσσαλός το 2009. Μετά από έναν χρόνο ήρθαν και τα θέατρα. Όλα δηλαδή ακολούθησαν μετά το 2009. Εκείνη την επταετία που μεσολάβησε την είχα φανταστεί πιο δραστήρια.

Το Φεστιβάλ Βοτανικού «Κάτω από τις Γραμμές» προέκυψε σαν ιδέα από την αγάπη μου για τη γειτονιά. Όταν έχεις μεγαλώσει εδώ, υπάρχει συναισθηματικό δέσιμο. Βλέποντας την θετική, καλλιτεχνική εξέλιξη της περιοχής σκέφτηκα ότι με κάποιο τρόπο πρέπει να την προωθήσουμε για να καταλάβει και ο κόσμος ότι ο Βοτανικός έχει ξεφύγει από όσα τον «χαλούσαν» παλαιότερα. Το φεστιβάλ το έχουμε στηρίξει με όλες μας τις δυνάμεις μας και ευτυχώς μας έχει στηρίξει επίσης.


La Soiree De Votanique

Ο Βοτανικός, αύριο
Ο Βοτανικός εκ φύσεως δε μπορεί να γίνει ούτε Ψυρρή ούτε Γκάζι. Ναι μεν έχει δύο μετρό δίπλα του, του Κεραμεικού και του Μεταξουργείου, αλλά απέχουν περίπου 8 λεπτά με τα πόδια. Οπότε του επιτρέπουν να κρατάει ένα είδος απόστασης από τη βαβούρα και την μεγάλη ροή του κόσμου. Αυτό έχει τα καλά και τα κακά του. Αυτοί που έρχονται είναι επιλογή τους, το θέλουν, ξέρουν πού πάνε.

Τα ενοίκια παραμένουν από χαμηλά έως κανονικά, δεν έχουν κάποια ιδιαίτερη «έξαρση» προς τα πάνω. Θεωρώ ότι αν αυτό συμβεί, θα είναι σε περίπου μία πενταετία από σήμερα.

Η μεγάλη ροή του κόσμου πάντα φέρνει ανεξέλεγκτο άνοιγμα μαγαζιών και καταστημάτων χωρίς νόημα, χωρίς ουσία. Αυτό ευτυχώς ο Βοτανικός δεν το έχει. Ο καθένας που βρίσκεται εδώ έχει κάνει μία πολύ σαφή επιλογή της περιοχής, του χώρου και της κατάστασης, το παλεύει μόνος του. Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα της περιοχής. Είναι μέσα στη φάση αλλά δεν είναι κιόλας. Είναι κέντρο και δεν είναι. Περνάει κόσμος, αλλά και όχι. Ο Βοτανικός κρατάει τις αποστάσεις του ανάλογα με τις ανάγκες του, κι αυτό εμένα μου αρέσει. Χωρίς να είναι απρόσιτος. Και θα μείνει έτσι, γιατί δε μπορεί να γίνει και αλλιώς.

*To 6o Φεστιβάλ Βοτανικού - Κάτω από τις Γραμμές ξεκινά σήμερα και διαρκεί έως τις 23 Σεπτεμβρίου. Περισσότερα, για το πρόγραμμα και τις δράσεις, διαβάζεις εδώ και εδώ.