Χωρίς τον Δράκουλα δεν θα υπήρχε ο Νοσφεράτου. Αλλά και χωρίς τον Νοσφεράτου δεν θα υπήρχε ο Δράκουλας όπως τον ξέρουμε σήμερα. Η ταινία του 1922 «Νοσφεράτου, μια συμφωνία τρόμου» έκλεψε το θέμα της από το βιβλίο του Μπραμ Στόκερ που είχε κυκλοφορήσει 25 χρόνια νωρίτερα, και η μήνυση που ακολούθησε από τη χήρα του συγγραφέα ακούστηκε μέχρι τα... Καρπάθια. Αλλά η ταινία του Φρίντριχ Βίλχελμ Μουρνάου χάρισε στον κόσμο τον πρώτο κινηματογραφικό Δράκουλα και μια αξέχαστη φιγούρα που εξακολουθεί να μας στοιχειώνει και να μας γοητεύει, σχεδόν έναν αιώνα μετά.

Η αποψινή προβολή της στο Μέγαρο Μουσικής, με ζωντανή μουσική από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, είναι μια καλή ευκαιρία να θυμηθούμε την ταινία που έμεινε στην ιστορία για το θέμα, την αισθητική της, αλλά και το πλούσιο παρασκήνιο.

Τι εστί Νοσφεράτου;

Η λέξη ακούγεται ρουμάνικη, και αυτό ισχυριζόταν στο βιβλίο του ο Μπραμ Στόκερ, που την είχε πρωτοσυναντήσει σε άρθρο με τίτλο «Τρανσυλβανικές δεισιδαιμονίες», σε περιοδικό του 1885. Μάλιστα της είχε δώσει την ερμηνεία «απέθαντος», όμως η λέξη «nosferatu» δεν υπάρχει ούτε υπήρξε ποτέ σε παλαιότερη μορφή της ρουμανικής γλώσσας. Η μόνη κοντινή σε αυτή είναι η «nesuferit», που ως επίθετο σημαίνει «καταραμένος», «ανυπόφορος», «μισητός».

Άλλη ερμηνεία έχει να κάνει με τα λατινά και της δίνει την ερμηνεία «αυτός που δεν αναπνέει», εκ του non+spirare. Φυσικά υπάρχει και η απαραίτητη σύνδεση με τα ελληνικά, όπου nosferatu=νοσοφόρος, φορέας ασθένειας.

Δράκουλας μεν, αλλά...

Οι Ενρίκο Ντίκμαν και Άλμπιν Γκράου ίδρυσαν το Στούντιο Πράνα το 1921 στη Γερμανία με σκοπό να γυρίζουν ταινίες εμπνευσμένες από τον αποκρυφισμό και το υπερφυσικό. Ως πρώτη τους παραγωγή ήθελαν τον «Δράκουλα» του Μπραμ Στόκερ, χωρίς όμως να πληρώσουν για τα δικαιώματα μεταφοράς του βιβλίου στην οθόνη. Έτσι ο σεναριογράφος Χένρικ Γκάλεεν πείραξε τα ονόματα των χαρακτήρων – ο Κόμης Δράκουλας έγινε Κόμης Όρλοκ, ο Τζόναθαν Χάρκερ άλλαξε σε Τόμας Χούτερ και η Μίνα βαφτίστηκε Έλεν –, έκοψε εντελώς κάποιους – με βασικότερο τον καθηγητή Βαν Χέλσιγνκ – , μετατόπισε τη δράση από την Αγγλία της δεκαετίας του 1890 στη Γερμανία του 1838 και έγραψε ένα νέο φινάλε, που θέλει την Έλεν να παγιδεύει τον βρικόλακα, αφήνοντάς τον να της πίνει το αίμα μέχρι να ανατείλει ο θανατηφόρος για εκείνον ήλιος.

Αλλαγές που δεν ξεγέλασαν τη χήρα του Μπραμ Στόκερ, Φλόρενς, η οποία πήγε το Στούντιο Πράνα στα δικαστήρια και δικαιώθηκε. Το στούντιο χρεοκόπησε και έκλεισε, ενώ το δικαστήριο διέταξε την καταστροφή κάθε μίας από τις κόπιες της ταινίας. Ευτυχώς, μία από αυτές είχε ήδη ταξιδέψει στο εξωτερικό όπου φυλάχθηκε, συντηρήθηκε, αναπαράχθηκε και έτσι μπόρεσε η ταινία να φτάσει σε εμάς.

Ο πρωταγωνιστής

Μαξ Σρεκ! Τι όνομα κι αυτό! Σρεκ (Schreck) στα γερμανικά σημαίνει φόβος, τρομάρα. Και ο άγνωστος στο ευρύ κοινό βερολινέζος ηθοποιός (1879-1936) δημιούργησε μια απόκοσμη, δαιμονική φιγούρα με τη στάση του σώματός του, τις κινήσεις, το βλέμμα και τις εκφράσεις του. Και φυσικά με το μακιγιάζ του, αυτό το γυμνό κρανίο με τα μακριά, μυτερά αυτιά, τη γαμψή μύτη, τα τεράστια νύχια, τα έντονα φρύδια και τα δύο μυτερά δόντια – τους δύο κεντρικούς τομείς, και όχι τους κυνόδοντες όπως έχουμε συνηθίσει από μελλοντικούς Δράκουλες. Η εμφάνισή του παραπέμπει λιγότερο σε λύκο και περισσότερο σε τρωκτικό, όπως τα αμέτρητα ποντίκια που φέρνει μαζί του ο βρυκόλακας από την Τρανσυλβανία στη Γερμανία.

Λίγο ο αέρας μυστηρίου που τον περιέβαλε, λίγο η έλλειψη πληροφόρησης εκείνη την εποχή, λίγο οι διαστάσεις θρύλου που άρχισε να παίρνει η ταινία μετά την απαγόρευσή της, γέννησαν διάφορες θεωρίες συνωμοσίας γύρω από τον Σρεκ. Σύμφωνα με μία από αυτές δεν υπήρχε καν, και τον ρόλο του Ορλόκ έπαιξε ο ίδιος ο σκηνοθέτης, Φρίντριχ Μουρνάου. Σύμφωνα με άλλη, ο Σρεκ ήταν ο ίδιος... βρυκόλακας. Από αυτήν ακριβώς τη θεωρία εμπνεύστηκε και η ταινία «Στη Σκιά του Βρυκόλακα» (2000) με τον Τζον Μάλκοβιτς ως Μουρνάου και τον Γουίλεμ Νταφόε ως Σρεκ.

Η μουσική και η συναυλία

H αρχική μουσική επένδυση γράφτηκε από τον Χανς Έρντμαν για να εκτελεσθεί από μια ορχήστρα κατά τη διάρκεια της προβολής. Μάλιστα, υποτίθεται ότι ηχογραφήθηκε κατά τη διάρκεια της προβολής της ταινίας. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της έχει χαθεί και όλα αυτά τα χρόνια πολλοί συνθέτες και μουσικοί έχουν γράψει τις δικές τους μελωδίες για να συνοδεύσουν την ταινία. 

Η σύνθεση που θα αποδώσει η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών απόψε ανήκει στον Τζέιμς Μπέρναρντ, διάσημο στις δεκαετίες του '50 και του '60 για τα σάουντρακ των ταινιών τρόμου της βρετανικής Hammer Films. Σύμφωνα με την ορχήστρα και τον αρχιμουσικό της, Στέφανο Τσιαλή, «ο Μουρνάου είχε χαρακτηρίσει την ταινία σαν “μια συμφωνία τρόμου”, οπότε η προσπάθεια του Μπέρναρντ εστιάστηκε στο να συνθέσει ένα έργο που στέκεται σαν ένα συμφωνικό ποίημα, ένας ιστός πολλών αντιπαραβαλλομένων θεμάτων.

»Η δύναμη του κακού του Όρλοκ πρέπει να γίνει αισθητή. Το θέμα του είναι αδυσώπητο και παίζεται κυρίως από τα Χάλκινα: τέσσερα τρομπόνια, τέσσερις τρομπέτες και μια τούμπα. Η Έλεν ντύνεται με ένα θλιβερό ρομαντικό θέμα που παίζεται από ένα μεγάλο τμήμα των εγχόρδων. Έχει επίσης ένα βαθύτερο μοτίβο, τη γοητεία που της ασκεί ο Νοσφεράτου. Υπάρχει η αίσθηση ότι η ίδια, θέλει να της πιει το αίμα, ακόμα κι αν τον βρίσκει αποκρουστικό. Από την άλλη πλευρά ο Χούτερ είναι ευτυχισμένος και αθώος, οπότε συνοδεύεται από μια απλή παραδοσιακή μελωδία που ερμηνεύεται από ξύλινα πνευστά. Αυτό αλλάζει όταν συνειδητοποιεί εν τέλει τη φρίκη της κατάστασης. Έτσι περνάμε στο δεύτερο θέμα του, προερχόμενο από τη μελωδία που συνοδεύει το θέμα του Όρλοκ.

»Ενας ακόμα χαρακτήρας είναι ο Κνοκ, ο τρελός, υπηρέτης του κακού που επενδύεται από ένα μυστηριώδες ανοδικό και καθοδικό θέμα, μια μίξη από ελάσσονες και πεντατονικές κλίμακες. Ο διωγμός του από τον όχλο είναι ένα ολοκληρωμένο κομμάτι. Ξεκινά με τα μουρμουρητά των κατοίκων της πόλης: πολλά όργανα που παίζουν λίγο εκτός ρυθμού, χωρίς σταθερότητα.

»Στο τέλος, όταν ο κόκορας λαλεί, το θέμα της Έλεν γίνεται ολοένα και πιο δυνατό υπερισχύοντας αυτό του Όρλοκ, και μετατρέπεται σε θέμα της καλοσύνης».

Και ένα ριμέικ

To 1979 ο Βέρνερ Χέρτσογκ γύρισε ένα εντελώς διαφορετικής αισθητικής ριμέικ, το «Νοσφεράτου: Ο Δράκουλας της Νύχτας» («Nosferatu the Vampyre» ή, στα γερμανικά, «Nosferatu: Phantom der Nacht») που αγαπήθηκε εξίσου από τους κινηματογραφόφιλους. Πρωταγωνιστούν οι Κλάους Κίνσκι, Ιζαμπέλ Ατζανί και Μπρούνο Γκανς, ενώ κάποια πλάνα έχουν παραμείνει ίδια, ως φόρος τιμής στον Μουρνάου.

Πληροφορίες:

Κυριακή 21 Ιανουαρίου, 19.30, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών - Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης.
Τιμές εισιτηρίων: 30€, 25€, 15€, 10€ και 5€ (εκπτωτικό). Αγορά εισιτηρίων: Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τηλ.. 210-7282.333 και εδώ.