Οι εκλογές είναι κατά μια έννοια μια διαδικασία συλλογικής ψυχοθεραπείας αλλά και εκτόνωσης. Και μπορεί οι εκλογείς να μην κάθονται ακριβώς στο κρεβάτι της ψυχανάλυσης, μπαίνουν όμως στο παραβάν της κάλπης. Και το αποτέλεσμα βγάζει συνήθως ένα συμπέρασμα για την ψυχική κατάσταση ενός συλλογικού υποκειμένου, της κοινωνίας μας. Αν μελετήσουμε το δράμα της ελληνικής κρίσης των τελευταίων δέκα χρόνων, θα διαπιστώσουμε ίσως ότι κάθε εκλογή, έκρυβε το βασικό χαρακτηριστικό των πέντε διαφορετικών σταδίων της θλίψης ή του πένθους, όπως το ορίζει η επιστήμη της ψυχολογίας:

Άρνηση

Το 2009, η χώρα έβλεπε τη διεθνή οικονομική κρίση να ξεσπάει στον δυτικό κόσμο αλλά άκουγε τους υπουργούς της κυβέρνησης Καραμανλή να μιλούν για τη θωρακισμένη οικονομία. Όταν οι ψηφοφόροι έφτασαν στην κάλπη δυο φορές, μέσα στη χρονιά, έδωσαν τη νίκη στο ΠΑΣΟΚ και στον Γ. Παπανδρέου, που υπόσχονταν αυξήσεις στους δημοσίους υπαλλήλους και αύξηση των φορολογικών εσόδων αφού “λεφτά υπήρχαν”. Όταν ξέσπασε η κρίση χρέους και η χώρα μπήκε στα μνημόνια, μια ολόκληρη κοινωνία, αφού υπέστη το σοκ της φτωχοποίησης και της βίαιης προσαρμογής προς τα κάτω, ζούσε στο παραλήρημα της άρνησης: άκουγε διάφορες ψεκασμένες θεωρίες για το ΔΝΤ και τον τρόπο που κάποιοι μας έβαλαν στα μνημόνια, έβλεπε τα Ζάππεια του Σαμαρά που με κάποιο μαγικό τρόπο θα έβγαζαν τη χώρα από την ύφεση, και θαύμαζε τους μετέπειτα υπουργούς του ΣΥΡΙΖΑ να ζουν στιγμές δόξας στις πλατείες των αγανακτισμένων, με τις περήφανες δοξασίες περί σκισίματος των μνημονίων που λίγα χρόνια μετά θα αποδεικνύονταν αυταπάτες.

Θυμός

Η χώρα μπήκε στις διπλές εκλογές του 2012 - με τους δημοσκόπους να περιγράφουν το τοπίο ως “οδήγηση με ομίχλη, υπό καταρρακτώδη βροχή”. Τα ποσοστά του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ εκτοξεύθηκαν, μαζί κι αυτά της Χρυσής Αυγής. Η κοινωνία αισθάνθηκε θυμό απέναντι σε ΠΑΣΟΚ (πρωτίστως) και ΝΔ (δευτερευόντως) αφού θεώρησε ότι τα στελέχη τους έφεραν την βασική ευθύνη για όσα συνέβαιναν στη χώρα. Ο θυμός είχε και κοινωνικά χαρακτηριστκά: οι πλατείες των αγανακτισμένων γέμιζαν με κάθε είδους στοιχεία, στους δρόμους και στις πλατείες οι προπηλακισμοί και η ένταση ήταν καθημερινά φαινόμενα. Παρά την εκτόνωση στις δεύτερες εκλογές, τον Ιούνιο του ’12, ο θυμός παρέμενε ζωντανός. Και ο ΣΥΡΙΖΑ, καβάλησε αριστοτεχνικά το κύμα της οργής που τον ξέβρασε γλυκά στην εξουσία.

Διαπραγμάτευση

Το στάδιο αυτό, κυριαρχείται από την τάση αναθεώρησης των όσων είχαν γίνει μέχρι στιγμής. Τι κι αν η χώρα συζητούσε την περίφημη πέμπτη αξιολόγηση για να βγει από τα μνημόνια; Τι κι αν τα μέτρα του mail Χαρδούβελη (που σήμερα τα βλέπει κανείς σαν όαση ευημερίας, μπροστά στα όσα ακολούθησαν) δεν πάρθηκαν ποτέ; Ο λαός ψήφισε ΣΥΡΙΖΑ και με οδηγό τον αξέχαστο Γιάνη, ξεκίνησε την “περήφανη διαπραγμάτευση” με τα πουκάμισα έξω. Η συλλογική αδρεναλίνη κορύφωσε στο δημοψήφισμα, με τη γνωστή κωλοτούμπα που ακολούθησε, για να περισώσει, ό,τι μπορούσε να σωθεί και την Ελλάδα με το ενάμισι πόδι έξω από το ευρώ.

Κατάθλιψη

Όταν έγινε πια φανερό ότι η χώρα μάταια αναζητούσε τη διαφυγή από την πραγματικότητα της κρίσης, προέκυψε και η αδυναμία ή και απροθυμία κοινωνικής αντίδρασης στην ακολουθούμενη πολιτική. Επρόκειτο για το τέταρτο στάδιο της θλίψης, τη φάση της κατάθλιψης. Ο Τσίπρας και ο ΣΥΡΙΖΑ εφήρμοσαν την περίοδο 2015 - 2019 το τρίτο και σκληρότερο μνημόνιο, χωρίς να ανοίξει μύτη. Τα συνθήματα του σκισίματος των μνημονίων αντικαταστάθηκαν από το αφήγημα της επιστροφής στην ανάπτυξη, που δεν έπεισαν σχεδόν κανένα.

Αποδοχή

Είναι το στάδιο που βρισκόμαστε σήμερα. Δέκα χρόνια σχεδόν μετά το ξέσπασμα της κρίσης, οι ψευδαισθήσεις κατέρρευσαν και η κοινωνία αντιλήφθηκε πως δεν υπήρχαν μαγικές λύσεις. Τρία κόμματα ψήφισαν κι εφήρμοσαν μνημόνια. Η μετάλλαξη του ΣΥΡΙΖΑ από ένα κόμμα αντίδρασης σε ένα κόμμα εξουσίας, παρά τις φιοριτούρες που συνόδευσαν την μνημονιακή του μεταμόρφωση, μετατόπισε το πεδίο συζήτησης σε μια πολύ πιο ρεαλιστική βάση, με στοιχεία κι αριθμούς. Το στάδιο της αποδοχής, είναι η περίοδος όπου πολιτικό σύστημα και ψηφοφόροι, περνούν τη φάση της εθνικής ωρίμασης. Και ίσως σε αυτές τις ευρωεκλογές, την πρώτη φορά μετά από τέσσερα χρόνια που οδηγούμαστε σε κάλπη, να αποδείξουμε ως κοινωνία, ότι κάτι διδαχθήκαμε από την θλιβερή εμπειρία της οικονομικής κρίσης.