Τα εργαλεία και οι διαγνωστικές μέθοδοι που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την έρευνα και επαλήθευση ειδησεογραφικού περιεχομένου, παρουσιάστηκαν σε σεμινάριο που διοργάνωσε στη Θεσσαλονίκη, στην Ένωση Συντακτών Ημερήσιων Εφημερίδων Μακεδονίας-Θράκης (ΕΣΗΕΜ-Θ), το νεοϊδρυθέν Κέντρο Έρευνας και Καινοτομίας Νοτιοανατολικής Ευρώπης για την Ψηφιακή Επικοινωνία (DCN-SEE), μια πρωτοπόρος δράση στον χώρο της ψηφιακής επικοινωνίας, στην οποία το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης έχει σημαντικό ρόλο.

Τα γαλάζια σκυλιά της Ινδίας είναι αλήθεια

Όπως αποδείχθηκε τελικά, όσο απίστευτο και αν ακούγεται, γαλάζια σκυλιά όντως εθεάθησαν στην Ινδία και η εμφάνισή τους οφειλόταν στη ρύπανση των νερών του ποταμού Kasadi, όπου τοπική βιομηχανία απέρριπτε παρανόμως βιομηχανικά απόβλητα και βαφές.

Η fake φωτογραφία του Πούτιν

Αντιθέτως, όμως η μάλλον αληθοφανής φωτογραφία που εμφανίζει τους ηγέτες να περιστοιχίζουν τον Ρώσο πρόεδρο, Βλαντιμίρ Πούτιν, ήταν στην πραγματικότητα επεξεργασμένη στο photoshop, γεγονός που «προδιδόταν» από σκιές και λεπτομέρειες.

Είναι ρομπότ ή όχι;

Τα τελευταία χρόνια, με την πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης και της μηχανικής μάθησης, τα ρομπότ είναι σε θέση να «αντιγράφουν» ευκολότερα μοτίβα ανθρώπινων συμπεριφορών και βρίσκονται πίσω από πολλούς εκ των λογαριασμών, που υπάρχουν σήμερα στα social media, εξυπηρετώντας διάφορους σκοπούς.

Πώς επηρεάζουν την κοινή γνώμη; Σύμφωνα με τους εισηγητές του σεμιναρίου, η επιρροή τους μπορεί να είναι δυνητικά μεγάλη, καθώς τα bots μπορούν να κάνουν ένα θέμα, μια καμπάνια ή έναν χρήστη του Διαδικτύου να φανούν πιο «επιδραστικά» (influential) από ό,τι είναι στην πραγματικότητα και να "δώσουν τον ρυθμό" σε διαδικτυακές συζητήσεις, ενώ στοχεύουν περισσότερο σε αλγόριθμους, παρά σε ανθρώπους -και στην εποχή του Διαδικτύου είναι οι αλγόριθμοι που αναδεικνύουν ή «θάβουν» ένα θέμα.

Πώς ξεχωρίζουμε αν πίσω από έναν λογαριασμό κρύβεται ένα ρομπότ

Πώς μπορεί όμως μια/ένας δημοσιογράφος να διακρίνει αν βρίσκεται ένα ρομπότ πίσω από έναν λογαριασμό στα social media;

Κατά τους εισηγητές, οι πέντε σημαντικότεροι δείκτες ως προς αυτό είναι οι εξής:

Γλώσσα: συχνά οι αναρτήσεις των bots γράφονται με κεφαλαία γράμματα, με πολλά hashtags, εμπεριέχουν αριθμούς ή είναι πολύ προκλητικές, ενώ ενίοτε γίνονται σε πάρα πολλές διαφορετικές γλώσσες, κάτι ασύνηθες για έναν άνθρωπο.

Retweets και reshares: όταν αυτά αντιστοιχούν σε ποσοστό άνω του 70% του συνόλου των αναρτήσεων, τότε πρόκειται κατά πάσα πιθανότητα για ρομπότ

Tαυτότητα: δεν υπάρχει φωτογραφία στον λογαριασμό ή υπάρχει "αγορασμένη" φωτογραφία, που έχει χρησιμοποιηθεί και σε άλλους λογαριασμούς, φαινόμενο που απαντάται γενικά στα μη αυθεντικά accounts στα social media κι όχι μόνο σε όσα ελέγχονται από ρομπότ

Δραστηριότητα: ένας άνθρωπος συνήθως έχει συγκεκριμένο εύρος ενδιαφερόντων, για τα οποία δημοσιοποιεί περιεχόμενο. Όταν ένας λογαριασμός αναρτά περιεχόμενο επί παντός επιστητού, τότε ο χρήστης θα πρέπει να υποψιαστεί ότι πιθανώς να μην πρόκειται για άνθρωπο, αλλά για ρομπότ.

Ρομποτική, μηχανική συμπεριφορά: ένας άνθρωπος συνήθως δεν έχει τη δυνατότητα να αναρτά περιεχόμενο 24 ώρες το 24ωρο επτά ημέρες την εβδομάδα, αφού χρειάζεται χρόνο για φαγητό, ύπνο και κοινωνικοποίηση. Αντίθετα, ένα ρομπότ μπορεί να αναρτά οποιαδήποτε ώρα και μέρα της ώρας, ακόμη και αδιάκοπα, αφού δεν έχει τέτοιες ανάγκες. Με απλά λόγια, ένας ατομικός λογαριασμός που είναι αδιάκοπα ενεργός ή πραγματοποιεί για παράδειγμα 800 tweets την ημέρα, πιθανώς ανήκει σε ρομπότ.

Κατά τους εισηγητές, όταν συνυπάρχουν τέσσερα ή περισσότερα από αυτά τα στοιχεία σε έναν λογαριασμό, τότε αυξάνονται οι πιθανότητες να πρόκειται για λογαριασμό που ελέγχεται από ρομπότ.

Τα εργαλεία που ξεχωρίζουν τις ειδήσεις από τα fake news

Είναι ο λογαριασμός «ψεύτικος», η φωτογραφία «φωτοσοπαρισμένη» ή το βίντεο «πειραγμένο»;

Ο διαγνωστικός έλεγχος που μπορεί να κάνει μια/ένας δημοσιογράφος ή και χρήστρια/χρήστης των social media διευκολύνεται με τη χρήση των διαθέσιμων τεχνολογικών εργαλείων, όπως τα ακόλουθα:

Μια απλή αναζήτηση της φωτογραφίας του λογαριασμού στο Google, το RevEye ή το Yandex μέσω της διαδικασίας του reverse image search, συνήθως αρκεί για να φανεί αν η συγκεκριμένη εικόνα χρησιμοποιείται σε περισσότερα του ενός accounts.

Twitonomy: πρόκειται για ένα εργαλείο, που επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους να αντλήσουν λεπτομερείς και οπτικοποιημένες πληροφορίες για οποιονδήποτε λογαριασμό στο Twitter και, αναλύοντάς τες, να εξάγουν, π.χ., συμπεράσματα για την αξιοπιστία και την αυθεντικότητά του.

Βrandwatch: μέσω της σελίδας αυτής μπορεί κάποιος να αναζητήσει τις λέξεις-κλειδιά που «παίζουν» ψηλά (trending) στα social media και να συμπεράνει αν υπάρχει διόγκωση της ισχύος τους (amplification).

Buzzsumo: διευκολύνει την αναζήτηση και εντοπισμό δημοσιεύσεων, αλλά και των λεγόμενων backlinks (γνωστών και ως εισερχόμενων υπερσυνδέσμων), που αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για τη μέτρηση της απήχησης περιεχομένου (μέσω αυτών σχηματίζεται το 50% της εξίσωσης, βάσει της οποίας οι μηχανές αναζήτησης αξιολογούν το περιεχόμενο). Τα backlinks δημιουργούνται όταν ένας ιστότοπος συνδέεται με έναν άλλο με τη χρήση υπερσυνδέσμου. Το ποιος μοιράζεται το περιεχόμενο που δημοσιεύεις, είναι σίγουρα ένα χρήσιμο στοιχείο διάγνωσης.

CrowdΤangle: παρέχεται η δυνατότητα να δει κάποιος πόσο συχνά έχει γίνει «share» σε έναν υπερσύνδεσμο, ποιος τον έχει μοιραστεί και τι έχει σχολιάσει επί αυτού. Επίσης, δίδονται στατιστικά στοιχεία για τις αναρτήσεις στο Facebook ή τα tweets μέσω των οποίων έγινε share σε ένα URL.

https://citizenevidence.amnestyusa.org: μέσω της σελίδας αυτής μπορεί να διευκολυνθεί σε έναν βαθμό ο έλεγχος της ταυτότητας και άρα της αυθεντικότητας ενός βίντεο, μέσω της εξαγωγής μετα-δεδομένων (metadata).

http://fotoforensics.com/ και forensically: τα εργαλεία αυτά διευκολύνουν τον χρήστη να αντιληφθεί αν μια φωτογραφία τύπου .jpg έχει περάσει από photoshop κι αν υπάρχουν φωτογραφίες-«κλώνοι».