Ρίχνοντας μια ματιά στο πρόγραμμα του φετινού Athens Science Festival στην Τεχνόπολη, ο ιντριγκαδόρικος τίτλος «Σκελετοί και Ελέφαντες σε Βιβλιοθήκες», κατάφερε να μας κεντρίσει το ενδιαφέρον για τους ευνόητους λόγους. Η ομιλία του δρ Αχιλλέα Σαμαρά στοχεύει στο να καταστήσει κατανοητά κάποια βασικά στοιχεία της επιστήμης και της επιστημονικής έρευνας, να καταδείξει στο ευρύ κοινό μερικά από τα βασικότερα δομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η δεύτερη αλλά και να προετοιμάσει τους νέους επιστήμονες ώστε να κινηθούν προς την κατεύθυνση του διαλόγου με ορίζοντα τη διαφάνεια. Πώς όμως μεταφράζονται όλα τα παραπάνω με απλά λόγια; Και πόσο καθοριστικά μπορούν να αποδειχθούν όταν εμπλέκονται με την ενημέρωσή μας από τα ΜΜΕ; Πόση αλήθεια εμπεριέχεται στην πολυχρησιμοποιημένη έκφραση «σύμφωνα με την τάδε έρευνα...» και πότε πρέπει να είμαστε δύσπιστοι σχετικά με αυτό που διαβάζουμε;

Υπάρχουν σκελετοί και ελέφαντες στις βιβλιοθήκες;
Ο τίτλος της ομιλίας προέρχεται από τη φράση skeleton in the closet και elephant in the room. Θα μιλήσουμε για τα μυστικά και τα προβλήματα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Παρότι η επικοινωνία της επιστήμης έχει αρχίσει τα τελευταία χρόνια να αναπτύσσεται στην Ελλάδα μέσω δράσεων, πχ το Athens Science Festival έχει μία ιστορία ετών και σιγά σιγά συμπεριλαμβάνει περισσότερες ομιλίες - εκδηλώσεις και πολύ σημαντικά ονόματα επιστημόνων, υπάρχουν κάποια ζητήματα που φαίνεται ότι δεν είναι πλήρως κατανοητά στο ευρύ κοινό που μπορεί να ακούσει μία τέτοια ομιλία. Τι σημαίνει να κάνεις ένα διδακτορικό; Πώς γίνεται; Τι σημαίνει μία επιστημονική δημοσίευση και πώς παράγεται; Ή τι σημαίνει το επάγγελμα του ερευνητή;

Και ίσως λόγω της έλλειψης εξοικείωσης με απλές έννοιες, συχνά να καταλήγουμε αρχικά στη διαστρέβλωση και ύστερα στην παραπληροφόρηση.
Η επικοινωνία της επιστήμης είναι ένα από τα σύγχρονα προβλήματα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Με ευθύνη και των δύο πλευρών. Και η ίδια η επιστημονική κοινότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν είχε κάποια συγκεκριμένη στρατηγική όσον αφορά στην επικοινωνία της επιστήμης, αλλά και πολλές από την πλευρά των ΜΜΕ, δημοσιογράφων κλπ. Για παράδειγμα, έβλεπαν μία δημοσίευση από ένα επιστημονικό περιοδικό ή μία επιστημονική ένωση, και προσπαθούσαν να επικοινωνήσουν την πληροφορία. Δεν υπήρχε όμως κάποια ιδιαίτερη στρατηγική για την συνεργασία τους, με αποτέλεσμα και οι μεν να κάνουν ό,τι νομίζουν χωρίς η επιστημονική κοινότητα να ενδιαφέρεται και η ίδια τρομερά για το πως θα περάσει στον κόσμο. Από την πλευρά τους και οι δημοσιογράφοι, έπαιρναν μία φράση και την ξεχείλωναν κατά το δοκούν για λόγους εντυπωσιασμού. 

Παίζει ρόλο σε αυτό το διαδίκτυο; Θα ήταν πιο περιορισμένο ως φαινόμενο αν είχαμε παραμείνει στα παραδοσιακά ΜΜΕ;
Δε θα λύνονταν τα πάντα γιατί το καθεστώς που περιέγραψα ότι δεν επικοινωνούνταν καλά η επιστήμη προς το κοινό ίσχυε και για τα προηγούμενα χρόνια. Απλά τώρα με το διαδίκτυο, το πρόβλημα είναι συχνότερο, διότι συχνά η πληροφορία δεν φιλτράρεται. Δεν περνούν όλες οι δομές των sites και των blogs από ειδικό editor για να ελέγξει το τελικό προϊόν της δημοσίευσης. Κυνηγώντας τα clicks, ψάχνουν εντυπωσιακά για το ευρύ κοινό θέματα ή κάποια αποσπάσματα από μία δουλειά. 

Σας έχει συμβεί κάτι τέτοιο;
Η δική μου εμπειρία ήταν ενδιαφέρουσα από διάφορες απόψεις, αρκετά διαφωτιστική για την επικρατούσα κατάσταση και αποτέλεσε την αφορμή που άρχισε να με ενδιαφέρει και μένα περισσότερο η επικοινωνία της επιστήμης. Διότι είδα πόσο μεγάλη διαφορά υπάρχει ανάμεσα στο: πως αντιλαμβανόμουν εγώ και τα λεγόμενά μου, καθώς και το press release που βγάλαμε τότε σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση Γεωεπιστημών (EGU), αλλά και στο πώς την επικοινώνησε εν τέλει το γραφείο τύπου της EGU και το πώς κατέληξε από εκεί να μεταφέρεται σε sites και blogs ή μέσω συνεντεύξεων που έδωσα. Μπροστά έβαζαν το εντυπωσιακό κομμάτι πχ «Ερευνητές προβλέπουν ότι από τσουνάμι μπορεί να πλημμυρίσει η Κρήτη και η Σικελία», δύο περιοχές για τις οποίες είχαμε εφαρμόσει ένα μαθηματικό μοντέλο και ναι μεν παρέθεταν τη συνέντευξη που κάναμε, μαζί με το επίσημο press release, αλλά σαν τίτλο, πρώτη φωτογραφία και πρώτη παράγραφο έβαζαν αυτό.

Ενώ η έρευνα τι έλεγε;
Όσον αφορά την προσομοίωση των τσουνάμι, υπάρχουν κάποιες ζώνες γένεσης στην ανατολική Μεσόγειο. Μπορούν να δημιουργηθούν από υποβρύχια έκρηξη ηφαιστείου που δεν υπάρχει δραστηριότητα, είτε από κάποια υποβρύχια κατολίσθηση είτε από σεισμό. Επειδή η ανατολική Μεσόγειος έχει κάποιες ζώνες που έχουν δώσει από τους ιστορικούς χρόνους κάποια μεγαλύτερα ή μικρότερα τσουνάμι, θέλαμε να κάνουμε μερικές προσομοιώσεις με κάποιο μαθηματικό μοντέλο για να δούμε πώς θα διαδοθεί ένα τέτοιο κύμα αν δημιουργηθεί στην περιοχή αυτή. Το βασικό σημείο στο οποίο εστιάσαμε ήταν τί θα γίνει αφού φτάσει στην ακτή, δηλαδή πώς θα πλημμυρίσει την παράκτια περιοχή. Βάσει ενός μαθηματικού μοντέλου που επιβεβαιώσαμε με πειραματικές μετρήσεις στο εργαστήριο, κάναμε δύο ενδεικτικές εφαρμογές: μία για τις ακτές της Κρήτης και μία για της Σικελίας. Δείχναμε λοιπόν πως αν συμβεί σε ένα ενδεχόμενο σεισμού περίπου 7 ρίχτερ με αυτά τα χαρακτηριστικά, οι περιοχές που θα πλημμυρίσουν ήταν οι τάδε. Σε αρκετούς, παρότι εξηγούσα τι ακριβώς σημαίνει να εξετάσεις με ένα μαθηματικό μοντέο κάποια πιθανά σενάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις όταν έφτανα σε αδιέξοδο και τους έλεγα ότι δεν υπάρχει κάτι άλλο να μπορώ να πω, με ρωτούσαν «ποιες εκτάσεις θα πλημμυρίσουν, πόσοι άνθρωποι θα χαθούν», πράγματα που δεν έχουν καμία σχέση με την έρευνα. 

Το χειρότερο που είδατε να γράφεται;
Τα πιο συνήθη ήταν «τσουνάμι στην ανατολική Μεσόγειο - θα πλημμυρίσει η Κρήτη και η Σικελία». Κάποιοι από αυτούς είχαν πάρει το περιεχόμενο του press release ή τη συνέντευξη που έδωσα στο ΑΠΕ, αλλά στις πρώτες παραγράφους έγραφαν το εντυπωσιακό που ήθελαν να περάσουν. Το πιο αστείο ήταν αυτό που είχε γράψει ένα ελληνικό blog νομίζω που έλεγε ότι τσουνάμι θα πλημμυρίσει την Κρήτη και σαν εικόνα του άρθρου είχε την Κρήτη να φλέγεται. 

Δεν είναι ελληνικό «προνόμιο» αυτό, έτσι δεν είναι; 
Όχι συμβαίνει παντού. Πάρα πολλοί που επικοινώνησαν από ξένες χώρες και από εφημερίδες, με ρωτούσαν «ναι αλλά πείτε μας κάτι παραπάνω, πόσοι άνθρωποι περίπου θα πληγούν από αυτό περίπου και πόσοι κινδυνεύουν». Προσπαθούσα να τους εξηγήσω ότι τέτοιες προσομοιώσεις δεν έχουν σκοπό να πουν «τρομάξτε, φύγετε από τις ακτές» γιατί δε μπορεί να προβλεφθεί το πότε μπορεί να προκύψει το επόμενο τσουνάμι. Αυτό που μπορείς να κάνεις και στο οποίο στοχεύουν αυτές οι έρευνες είναι οι αρμόδιες αρχές να έχουν ένα τέτοιο σύνολο εφαρμογών στο συρτάρι τους, ώστε να ξέρουν ποιες είναι οι θέσεις που μπορούν οι σεισμοί και οι κατολισθήσεις να προκαλέσουν τσουνάμι στην Ελλάδα ή την ανατολική Μεσόγειο και να προετοιμάσουν καλύτερα τις περιοχές υψηλής επικινδυνότητας πραγματοποιώντας πχ διάφορες καμπάνιες ενημέρωσης των κατοίκων και των τουριστών, όπως και στα σχολεία. 

Στα ελληνικά ΜΜΕ διακρίνατε μεγαλύτερη υπερβολή;
Δεν ξέρω αν σε αυτό ευθύνεται και το γεγονός ότι είχα περισσότερη πληροφόρηση για τις δημοσιεύσεις στην Ελλάδα. Έτυχε να βλέπω περισσότερο ελληνικά sites ή μου έστελναν φίλοι. Έβαζα στο google πχ τσουνάμι και το ονοματεπώνυμό μου και έβλεπα δημοσιεύσεις blogs από τη Νότια Αμερική μέχρι τη Ρωσία που τα παρουσίαζαν κάπως... δραματικά. 

Σπασμένο τηλέφωνο δηλαδή.
Ναι κάπως έτσι. Έβλεπαν «τσουνάμι» στη Μεσόγειο, τι δείχνει; «Κάποιες περιοχές που πλημμύρισαν. Από πού ξεκινάμε; Θα πλημμυρίσει η Κρήτη και η Σικελία!». Θυμάμαι μάλιστα μιλούσα με μία κοπέλα από το Business Insider και της εξηγούσα αρκετή ώρα... Στο κείμενο είχε τις απαντήσεις μου, αλλά στον τίτλο και σαν πρώτη παράγραφο είχε βάλει κάτι για τα τσουνάμι που θα μετέτρεπαν την Μεσόγειο σε Ατλαντίδα. 

Άρα είναι και θέμα παιδείας - αντίληψης.
Το πρόβλημα είναι σύνθετο και ευθύνονται διάφορες πλευρές. Από τη μία ευθύνεται αυτός που το επικοινωνεί. Ανεξάρτητα από τον αν καταλαβαίνει τι μπορεί να συμβεί και τι όχι, μπορεί να στοχεύει στα clicks, οπότε γίνεται clickbait. Άλλος μπορεί όντως να μην καταλαβαίνει καθότι πρόκειται για επιστημονικά θέματα και να το μεταφέρει όπως το αντιλαμβάνεται αυτός. Στον αντίποδα, υπάρχει και η ειδικότητα των δημοσιογράφων επιστήμης, δεν υπάρχουν πολλοί βέβαια...

Ποια είναι τα «καμπανάκια» που θα πρέπει να μας υποψιάζουν ότι υπάρχει διαστρέβλωση ή ότι πρόκειται για clickbait κείμενο;
Πρώτα σίγουρα, οι υπερβολές στους τίτλους. «Σοκ» και γενικά όπου βλέπεις πολλή καταστροφολογία ή εντυπωσιασμό σε έναν τίτλο ή μέσα στο άρθρο, είναι ένα ηχηρό καμπανάκι ότι υπάρχει clickbait. Ύστερα από την κεντρική φωτογραφία του άρθρου ή την πρώτη παράγραφο... Μετά έχει να κάνει με το περιεχόμενο. Όταν δεν αναφέρεται με ακρίβεια ποιοι ερευνητές συμμετείχαν, ποιο ήταν το άρθρο και που δημοσιεύθηκε, στο πλαίσιο ποιου ερευνητικού προγράμματος πραγματοποιήθηκε, εν ολίγοις αν λείπουν βασικά στοιχεία για την πηγή ή ακόμη παραπομπές. Πόσω μάλλον αν είναι ανυπόγραφο. Θυμάμαι με είχαν πάρει από το Βέλγιο και μου ζήτησαν να τους πω κάτι πιο «εντυπωσιακό». Σκοπός αυτής της δουλειάς δεν είναι να τρομοκρατήσει ή να εντυπωσιάσει, απλά να προσφέρει κάτι παραπάνω στην ερμηνεία του φαινομένου και ίσως να ευαισθητοποιήσει τις αρχές και την επιστημονική κοινότητα επειδή είμαστε σε μία ζώνη όπου ενδέχεται να εμφανιστούν τέτοια φαινόμενα. Τα τσουνάμι είναι φαινόμενα που εμφανίζονται πολύ πιο σπάνια από έναν σεισμό, αλλά είναι πολύ πιο καταστροφικά γιατί δεν υπάρχει τρόπος για να αντιμετωπιστούν. Δε μπορείς να χτίσεις ένα τείχος γύρω από την Κρήτη για να μην πλημμυρίσει.


Ο Αχιλλέας Σαμαράς, Δρ. Πολιτικός Μηχανικός

Εκτός αν είσαι ο Τραμπ.
Εκτός αν είσαι ο Τραμπ ναι.. Βέβαια γύρω έχει θάλασσα, οπότε δεν θα μπορούμε να την επισκεφθούμε....

Αν εξαιρέσουμε τα «κίτρινα» μέσα που αυτό κάνουν έτσι κι αλλιώς, στις άλλες περιπτώσεις τι πρέπει να αποφύγουμε ώστε να μη γίνεται κατά λάθος;
Δε νομίζω ότι υπάρχει εύκολη απάντηση σε αυτό. Και στην ομιλία μου σήμερα στο Athens Science Festival, πέρα από το κομμάτι της επικοινωνίας της επιστήμης, θίγω και μερικά προβλήματα της ευρύτερης επιστημονική έρευνας. Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να είναι πολύ δύσκολο και για έναν εξειδικευμένο δημοσιογράφο να κρίνει αν ένα press release είναι άξιο σημασίας και δημοσίευσης στα μέσα. Υπάρχει τόση πολλή πληροφορία, ακόμη και σε εύρος επιστημονικών άρθρων, υπάρχουν τόσα πολλά επιστημονικά περιοδικά και τόσα πολλά άρθρα που δημοσιεύονται κλπ που αν κάποιος δεν έχει καλή γνώση της λειτουργίας του συστήματος των επιστημονικών δημοσιεύσεων, μπορεί να παγιδευθεί. Κάποια περιοδικά ενδεχομένως να προέρχονται από κάποιον εκδοτικό οίκο που στερείται αυστηρών διαδικασιών κρίσης και αξιολόγησης των άρθρων που υποβάλλονται, άρα κάποιες δημοσιεύσεις ίσως παρουσιάσουν και οι ίδιες σημαντικά προβλήματα. Είναι ένα συνολικό ζήτημα. Πρέπει και η επιστημονική κοινότητα να τα λύσει αυτά ώστε να θωρακίσει το κοινό από την πληροφορία που βγαίνει προς τα έξω, το ίδιο το κοινό να έχει μία καλύτερη αντίληψη και να φιλτράρει καλύτερα ειδικά τους εντυπωσιακές και τρομολαγνικές δημοσιεύσεις (με αντίστοιχους τίτλους) όσο «αθώο» κι αν είναι το θέμα. Στα παραπάνω, προστίθεται και το πού δημοσιεύεται, πού το διάβασες; Σε ένα διαχρονικά έγκυρο site ή σε κάποιο blog της κακιάς ώρας; Ποια πηγή αναφέρεται στη μελέτη; Ένα διακεκριμένο πανεπιστήμιο ή κάποιο άγνωστο; Όχι ότι δε μπορεί να παραπλανήσει κάποιος ακόμα κι έτσι, αλλά πρόκειται για το προφανές.

Η επιστημονική έρευνα σήμερα στην Ελλάδα σε τι φάση βρίσκεται;
Όπως πάρα πολλοί τομείς στην χώρα, έχει τα προβλήματά της, ωστόσο η απογευματινή μου ομιλία αφορά σε κάποια φαινόμενα που δεν είναι αποκλειστικά ελληνικά. Υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος όγκος ερευνητών, επιστημόνων, πανεπιστημίων, τμημάτων, υπάρχει μία τρομερή αύξηση ανθρώπων που ασχολούνται επαγγελματικά με την επιστήμη. Προφανώς, όσο αυξάνεται η ποσότητα, η μέση ποιότητα είναι αναπόφευκτο να πέσει. Οι αξιολογήσεις των ερευνών, των πανεπιστημίων των ίδιων ή οι χρηματοδοτήσεις των ερευνών είναι ζητήματα που πρωτίστως πρέπει να λυθούν γιατί αφορούν το μέλλον της επιστημονικής έρευνας και γενικότερα της επιστήμης. Η επικοινωνία της επιστήμης είναι ένας μέρος του προβλήματος μόνο, δεν είναι η ουσία του. Η ομιλία σε αυτό στοχεύει: να καταστήσει τους νεότερους ή μελλοντικούς ερευνητές σε κοινωνούς των ήδη υπαρχόντων προβλημάτων, όχι για να τους αποθαρρύνει αλλά για να συμμετέχουν σε ένα διάλογο που έχει ξεκινήσει δειλα δειλά τα τελευταία 10-15 χρόνια ώστε να υπάρχει περισσότερη διαφάνεια στην παραγωγή και αξιολόγηση της επιστήμης και να διορθωθούν τα κακώς κείμενα. 

Ο κόσμος αντιλαμβάνεται την δουλειά που κάνετε;
Σε μεγάλο βαθμό όχι. Ο βασικός σκοπός της επιστημονικής έρευνας είναι να διευρύνει τα όρια της ανθρώπινης γνώσης. Δεν είναι το πώς θα επικοινωνηθεί με το κοινό, αυτό έρχεται μετά. Ωστόσο είναι σημαντικό από κει και πέρα ώστε μην υπάρχει χάσμα και σιγά σιγά με τέτοιες δράσεις όπως το Athens Science Festival ο κόσμος να αντιλαμβάνεται βασικά στοιχεία της επιστημονικής έρευνας και να μαθαίνει σωστά κάποια πράγματα. Τα δομικά προβλήματα της επιστήμης δεν περιορίζονται μόνο στην επικοινωνία της πάντως. 

Το ψάρι δηλαδή βρωμάει από το κεφάλι. 
Το ότι κάποιος δεν αντιλαμβάνεται σωστά το αποτέλεσμα ενός άρθρου δε σημαίνει πως έγινε λάθος στο άρθρο. Ή εσύ ως επιστημονική κοινότητα δεν έχεις έναν σαφή στρατηγικό σχεδιασμό για το πως θα επικοινωνήσεις τα αποτελέσματα των ερευνών δε μπορείς να κατηγορείς συνέχεια τους άλλους. Πρέπει να γίνει προσπάθεια και από τις δύο πλευρές. Απλά δε μπορεί το κίνητρο κάποιου που κάνει έρευνα να είναι να παράγει εντυπωσιακή έρευνα για το κοινό ή να επιλέγει ελκυστικά αντικείμενα όπως το διάστημα, η φυσική και η κοσμολογία για να δημοσιευθεί, να αντιμετωπιστεί ευμενέστερα και να χρηματοδοτηθεί. Πολλοί ωστόσο πέφτουν σε αυτήν την παγίδα.

 Όταν λέτε πως είστε ερευνητής, πιστεύετε πως γίνεται αντιληπτός ο ρόλος σας;
Πάρα πολύς κόσμος ακόμα και στην σημερινή εποχή που κερδίζει έδαφος η επικοινωνία της επιστήμης μέσω δράσεων σε Ελλάδα και εξωτερικό, υποκύπτει σε πολύ βασικές παρανοήσεις. Από το τι είναι μια επιστημονική δημοσίευση, τι είναι ένα διδακτορικό κλπ. Δε σημαίνει πως όλα πρέπει να τα καταλαβαίνουν όλοι, πόσω μάλλον όταν μιλάμε για εξειδικευμένα θέματα. Κάποιοι που δεν έχουν επαφή με όλα αυτά, πιθανόν να σε θεωρήσουν και αιώνιο φοιτητή. Εδώ στελέχη εταιρειών στο εξωτερικό που έχουν πάει διδακτορικοί πρώην συνάδελφοί μου δεν είχαν σαφή εικόνα του τι είναι ένα διδακτορικό...

*Ο Αχιλλέας Σαμαράς είναι Δρ. Πολιτικός Μηχανικός, συνιδρυτής του THALASSA Coastal Engineering Modelling και Ερευνητικός Συνεργάτης του ΑΠΘ, ενώ από το 2017 εργάζεται στην ΕΥΑΘ ΑΕ. Έχει διατελέσει Research Fellow στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και Λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, έχει συμμετάσχει σε 9 Διεθνή και Εθνικά (Ελλάδα/Ιταλία) Ερευνητικά Προγράμματα, ενώ έχει εργαστεί και ως Σύμβουλος Μηχανικός σε αντικείμενα μελετών Λιμενικών/Υδραυλικών Έργων. Έχει 48 δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και διεθνή/εθνικά συνέδρια, ενώ είναι κριτής για 30 διεθνή περιοδικά και συνέδρια. Έχει βραβευτεί με Υποτροφίες από το Ίδρυμα Ωνάση, την Επιτροπή Ερευνών του ΑΠΘ και το IKY, με Βραβεία από το ΤΕΕ και την Ελληνική Υδροτεχνική Ένωση. Το 2015 εργασία του πάνω στα τσουνάμι επιλέχθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση Γεωεπιστημών (EGU) για την έκδοση επίσημου Δελτίου Τύπου, ενώ το 2016 αποτέλεσε ένα από τα πρόσωπα της καμπάνιας του Πανεπιστημίου της Μπολόνια για τη χρηματοδότηση της έρευνας, ως εξέχων ερευνητής του Ιδρύματος. Από το 2018 αποτελεί μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση.