«Υπό μια έννοια, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ελλάδα ήταν ένα πρώιμο παράδειγμα του νέου, ριζοσπαστικού λαϊκισμού που υποστηρίζει την εθνική αντίσταση στην Ευρώπη», υποστηρίζει στο KoolNews.gr ο Κέβιν Φέδερστοουν, επικεφαλής του τμήματος Ευρωπαϊκών Σπουδών και καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Πολιτικής στην έδρα Ελευθέριος Βενιζέλος του LSE. Αφορμή για τη συζήτηση υπήρξε η παρουσία του στην Ελλάδα για μια εκδήλωση στο πλαίσιο του εορτασμού της 20ης επετείου από την ίδρυση του Hellenic Observatory* του LSE, όπου προλόγισε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο.

Στον Γιώργο Ευγενίδη

Ο κ. Φέδερστοουν υποστηρίζει πως, κατά την εξέλιξη της κρίσης, οι Έλληνες πολιτικοί δεν έδωσαν την απαιτούμενη βαρύτητα στην εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων και υπογραμμίζει πως η μεταρρυθμιστική ατζέντα επισκιάστηκε από τα πολιτικά παιχνίδια και τον λαϊκισμό. Παράλληλα, εκτιμά πως σενάρια Grexit θα μπορούσαν να ανακύψουν μόνο από λάθη του ελληνικού πολιτικού συστήματος κατά την εφαρμογή του τρίτου Μνημονίου, καθώς, στην Ευρώπη κυριαρχεί η ανάγκη για διατήρηση της συνοχής, ενώ παρατηρεί με ανησυχία την επέλαση του ριζοσπαστικού λαϊκισμού, τον οποίο περιγράφει ως «τοξικό συνδυασμό» αρκετών καταστάσεων. Τέλος, εκφράζει την ανησυχία του για την εξέλιξη των συζητήσεων για το Κυπριακό, ενώ προσθέτει πως το Brexit ήταν το καμπανάκι προς τους ηγέτης Ε.Ε., ώστε η Ευρώπη « να ξεφύγει από τις εμμονές της οικονομικής ορθοδοξίας και να έχει μια ευρύτερη πολιτική ελκυστικότητα, να δείξει ότι έχει σχέση με το μέλλον».

-Ήρθατε εκ νέου στην Ελλάδα για μια ειδική εκδήλωση στο πλαίσιο της 20ης επετείου από την ίδρυση του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School of Economics (σ.σ. έλαβε χώρα τη Δευτέρα, με διάλεξη του Προκόπη Παυλόπουλου, τον οποίον ο κ. Φέδερστοουν προλόγισε). Με δεδομένη την πολύχρονη ενασχόλησή σας με τη χώρα μας, ποιο είναι το βασικό συμπέρασμα που έχετε εξάγει για την ελληνική νοοτροπία και λειτουργία του πολιτικού μας συστήματος; Με άλλα λόγια, τι καθιστά το «ελληνικό παράδοξο», ένα ενδιαφέρον case study;

«Η Ελλάδα δεν έχει ακόμα διέλθει του συστημικού σοκ των προγραμμάτων διάσωσης. Πράγματι, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την ανάγκη για περαιτέρω βοήθεια στο μέλλον. Όπως και σήμερα, υπάρχουν εξαιρετικές εποχές. Υπό μια έννοια, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ελλάδα ήταν ένα πρώιμο παράδειγμα του νέου, ριζοσπαστικού λαϊκισμού που υποστηρίζει την εθνική αντίσταση στην Ευρώπη. Σήμερα, μιλάμε για την πολιτική της «μετά-αλήθειας» (post-truth politics). Μύθοι και αναλήθειες ανάγονται σε πολιτικά μηνύματα, ιδίως μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Νομίζω πως πολλοί έχουν την αίσθηση πως κάτι τέτοιο ήταν ορατό στις εκλογές του 2015 στην Ελλάδα, αλλά και στο δημοψήφισμα. Όμως, παράλληλα, υπάρχουν διαρκή κοινωνικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας, τα οποία είναι αξιοζήλευτα: ο ρόλος της οικογένειας, η υποστήριξη στα φιλικά δίκτυα, η αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης»

-Η Ελλάδα πασχίζει να ολοκληρώσει τη δεύτερη αξιολόγηση του τρίτου Μνημονίου. Με δεδομένο ότι τα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής σε άλλες χώρες της Ευρωζώνης, όπως στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, στην Ιρλανδία και στην Κύπρο, θεωρούνται ιστορίες επιτυχίας, γιατί δεν μπόρεσε και η Ελλάδα να ανακάμψει πλήρως; Υπήρξε έλλειψη πολιτικής αποφασιστικότητας για την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων ή ήταν τα προγράμματα per se ακατάλληλα για την ελληνική περίπτωση, με δεδομένη την προφανή μοναδικότητά της;

«Όταν τα ξεκίνησαν τα προγράμματα διάσωσης, οι ηγέτες της Ελλάδας εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση προς ίδιον όφελος και, σε αντίθεση με την Πορτογαλία ή την Ιρλανδία, απέτυχαν να καταστήσουν την ατζέντα «ιδιοκτησία» τους (σ.σ. take ownership of the agenda). Αν η Άνγκελα Μέρκελ έδινε ξαφνικά δισεκατομμύρια στην Ελλάδα να τα χρησιμοποιήσει όπως ήθελε, πιστεύουμε πραγματικά πως οι προηγούμενες κυβερνήσεις θα τα είχαν χρησιμοποιήσει με σύνεση; Δεν είναι μόνο τα χρήματα που χρειάζεται η Ελλάδα-υφίστανται θεσμικά προβλήματα και προβλήματα στην αγορά που είναι διορθωτέα και ορίζουν τι ακριβώς χώρα η Ελλάδα θέλει να γίνει. Είναι αυτή η μεταρρυθμιστική ατζέντα, η οποία είναι ξεχωριστή από τους δημοσιονομικούς στόχους, και η οποία επισκιάστηκε από τα πολιτικά παιχνίδια και τον λαϊκισμό. Αλλά, όπως λέτε, την ίδια ώρα η Ευρωζώνη δεν βοήθησε. Έχουν υπάρξει κυνικοί μεταρρυθμιστικοί στόχοι, όπως η απόλυση 150.000 δημοσίων υπαλλήλων που προβλεπόταν στο δεύτερο Μνημόνιο, κάτι που δεν είχε καμία σχέση με την σωστή αντίληψη της λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης και του μελλοντικού της ρόλου. Συνεπώς, ναι, η Ευρώπη δεν βοήθησε πάντα, όπως έπρεπε. Αλλά, από την άλλη, ούτε η Ελλάδα πρόσεχε τόσο καλά».

 O καθηγητήw Κέβιν Φέδερστοουν
Ο καθηγητής Κέβιν Φέδερστοουν

-Τα σενάρια για ένα Grexit έχουν προκύψει πολλές φορές στο παρελθόν. Εκτιμάτε πως ένας τέτοιος κίνδυνος είναι ακόμα υπαρκτός και θα μπορούσε να ανακύψει εκ νέου στο εγγύς μέλλον;

«Η επανεμφάνιση του κινδύνου του Grexit θα ήταν το αποτέλεσμα της πολιτικής παράνοιας στην Ελλάδα. Η Ε.Ε. δεν θέλει να χάσει την Ελλάδα από το ευρώ. Μετά το Brexit, η Ε.Ε. έχει την ανάγκη της διατήρησης της συνοχής της. Αλλά, το Grexit μπορεί να επανεμφανιστεί, αν οι μεταρρυθμίσεις δεν εφαρμοστούν και οι Έλληνες ηγέτες παίξουν εκ νέου με τη φωτιά, όπως το 2015».

-Πολλοί θεωρούν πως το τωρινό timing είναι η καλύτερη ευκαιρία για την επίλυση του Κυπριακού. Μέχρι πριν από μερικές μέρες, υπήρχε αισιοδοξία πως οι συζητήσεις θα μπορούσαν να είναι παραγωγικές, αλλά πάλι βρισκόμαστε σε αδιέξοδο. Υπάρχει περιθώριο για μια διμερώς επωφελή και δίκαιη λύση ή οδεύουμε σταδιακά προς τη de facto διχοτόμηση του νησιού, η οποία, σε περίπτωση μόνιμου αδιεξόδου, θα μπορούσε να γίνει και de jure;

«Η ξαφνική κατάρρευση της αισιοδοξίας θα πρέπει να μας ανησυχεί όλους. Υπήρχαν, πράγματι, σημάδια ειλικρινούς προόδου. Το τελευταίο πράγμα που χρειαζόμαστε είναι οι ηγέτες να πολιτεύονται στη δημόσια σφαίρα για το δικό τους βραχυπρόθεσμο συμφέρον. Και, ναι, μια de jure διχοτόμηση είναι ένας πραγματικός κίνδυνος».

-Η ευρωπαϊκή συνοχή θα δοκιμαστεί σε αρκετές περιπτώσεις τους ερχόμενους μήνες, όπως στο ιταλικό δημοψήφισμα, στις προεδρικές εκλογές στην Αυστρία και στις εκλογές σε Ολλανδία, Γαλλία και Γερμανία το 2017. Γιατί αναδεικνύονται εκ νέου λαϊκιστικές και ριζοσπαστικές δυνάμεις; Τι ωθεί αρκετούς πολίτες προς την κατεύθυνση μη-συστημικής και τιμωρητικής εκλογικής συμπεριφοράς;

«Ο νέος λαϊκισμός προέρχεται από έναν συνδυασμό καταστάσεων. Οι μεγάλες υφέσεις ταρακουνούν την πίστη στους κατεστημένους ηγέτες και στα κυρίαρχα κόμματα. Επίσης, δημιουργούν φόβο: ο φόβος της παγκοσμιοποίησης και της οικονομικής αβεβαιότητας. Μια νέα πολιτική ταυτότητας αναδεικνύεται, καθώς ορισμένοι ψηφοφόροι αισθάνονται, οι ίδιοι και ο τρόπος ζωής τους, υπό απειλή. Οι αξίες του εθνικού απομονωτισμού έρχονται στο προσκήνιο. Η «Ευρώπη» ή ο «μετανάστης» ή ο «άλλος», εναντίον των οποίων πρέπει να αμυνθούμε. Ο λαϊκισμός απευθύνεται σε αυτούς που τελούν υπό απειλή-στους ανέργους, στους χαμηλά αμειβόμενους-και σε αυτούς που πλέον δεν βρίσκονται στην αγορά εργασίας-στους συνταξιούχους δηλαδή-, οι οποίοι αισθάνονται πως η χώρα τους αλλάζει πάρα πολύ. Απλές λύσεις προσφέρονται και οι πολίτες λένε στον εαυτό τους πως οι ίδιοι είναι αθώοι. Ότι είναι μια ελίτ που τους υποτιμά. Τους λένε να αγνοούν τους ειδικούς και τις προβλέψεις τους: «εσείς, οι πολίτες, ξέρετε καλύτερα», ακούγεται. Όλο αυτό είναι ένας τοξικός συνδυασμός».

-Στον απόηχο του βρετανικού δημοψηφίσματος, δεν γνωρίζουμε ακόμα πώς θα προχωρήσει η διαδικασία του Brexit. Εκτιμάτε πως η απόφαση των Βρετανών ψηφοφόρων θα μπορούσε να λειτουργήσει ως το τελευταίο καμπανάκι για τους Ευρωπαίους ηγέτες, ώστε να προχωρήσουν με την πολιτική ενοποίηση ή, δεδομένης της προαναφερθείσας ανόδου των δυνάμεων του λαϊκισμού σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, έχει χαθεί αυτή η ευκαιρία οριστικά;

«Το Brexit είναι ένα καμπανάκι, όπως λέτε. Είναι σύμπτωμα του ριζοσπαστικού λαϊκισμού σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, όπως στην Ουγγαρία, στην Ολλανδία, στη Γαλλία κ.ο.κ. Αυτό που συνέβη στη Μεγάλη Βρετανία είναι κάτι αντίστοιχο με την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ-τον αντιγράψαμε σε πρώτο χρόνο. Και υπάρχουν σημαντικοί κίνδυνοι για την Ε.Ε. Πολλοί ψηφοφόροι δεν θεωρούν την Ε.Ε. ως ιδιαίτερα σχετική με τις ζωές τους. Πράγματι, πολλοί την βλέπουν ως το πρόβλημα, όχι ως τη λύση. Η Ε.Ε. χρειάζεται να ξεφύγει από τις εμμονές της οικονομικής ορθοδοξίας και να έχει μια ευρύτερη πολιτική ελκυστικότητα, να δείξει ότι έχει σχέση με το μέλλον. Αλλά, φοβάμαι ότι η Ευρώπη θα βρίσκεται σε πολιτική limbo για τα επόμενα χρόνια».

* Το Ελληνικό Παρατηρητήριο (Hellenic Observatory) αποτελεί κομμάτι του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου του LSE και εστιάζει στην ανάλυση, υπό το πρίσμα των κοινωνικών επιστημών, των πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών εξελίξεων σε σχέση με τη θέση της Ελλάδας και της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την περιοχή της Νότιο-Ανατολικής Ευρώπης. Ο κ. Φέδερστοουν βρέθηκε στην Ελλάδα για να προλογίσει τον Προκόπη Παυλόπουλο σε εκδήλωση για τον εορτασμό των 20 ετών από την ίδρυση του Παρατηρητηρίου, η οποία έλαβε χώρα στις 28/11.