Τα πρώτα αποτελέσματα της αρχαιολογικής ανασκαφής στο μοναδικό αρχαιολογικό μνημείο που βρίσκεται σε εξέλιξη στον λόφο Παπούρα, στο Καστέλλι Πεδιάδος, στην Κρήτη, παρουσιάστηκε σε διάλεξη με ιδιαίτερα μαζική συμμετοχή στην Αθήνα.
Η επικεφαλής της ανασκαφικής έρευνας, αρχαιολόγος της ΕΦΑ Ηρακλείου, Δανάη Κοντοπόδη, παρέθεσε διάλεξη στην αίθουσα Cinobo Opera με θέμα: «Προκαταρκτικά αποτελέσματα της ανασκαφικής έρευνας στο ύψωμα Παπούρα του Δήμου Μινώα Πεδιάδας», παρουσιάζοντας ενδιαφέροντα στοιχεία για το μνημείο που έχει συγκεντρώσει το παγκόσμιο ενδιαφέρον και που έχει αποκαλείται ως ένα «μνημείο μεταξύ ουρανού και γης».
Πιθανόν δικαίως, καθώς κατά την αρχαιολόγο, «η θεμελίωση του μνημείου στην κορυφή του λόφου αποτελεί από μόνη της μία επιλογή ενός μεταβατικού πεδίου σύγκλισης ανθρώπινου και θεϊκού».
Όπως τονίστηκε μεταξύ άλλων, το κυκλικό κτίριο στον λόφο Παπούρα αποτελεί μνημειακή κατασκευή μοναδική στο είδος της, τεκμηριώνοντας το τεχνικό και πολιτιστικό επίπεδο του μινωικού πολιτισμού, πολύ πριν την κατασκευή των πολυδαίδαλων μινωικών ανακτόρων.
Σημειώνεται ότι η ανασκαφή της ΕΦΑ Ηρακλείου κέρδισε το βραβείο «International Archaeological Discovery Award ‘Palmyra’», αφιερωμένο στη μνήμη του αρχαιολόγου Khaled al-Asaad που έδωσε τη ζωή του για τις αρχαιότητες της Παλμύρας και το βραβείο «Special Award» (βραβείο κοινού) του Mediterranean Exchange of Archaeological Tourism.
Από την πλευρά της, η πρόεδρος του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, Δέσποινα Κουτσούμπα, αναφέρθηκε στις αντιρρήσεις της επιστημονικής κοινότητας σχετικά με την απόφαση του ΚΑΣ για εγκατάσταση ραντάρ του υπό ανέγερση παρακείμενου αεροδρομίου ακριβώς δίπλα από το μνημείο, ενώ εκπρόσωποι φορέων της τοπικής κοινωνίας αναφέρθηκαν στον αγώνα των κατοίκων της περιοχής που μαζί με τους αρχαιολόγους ζητούν να μην υποβαθμιστεί το μοναδικό εύρημα.
Διαβάστε ακόμα: Κρήτη: Αρχαιολόγοι και κάτοικοι ξεσηκώνονται για να μη «θαφτεί» ένα μοναδικό αρχαιολογικό εύρημα
Μία έρευνα σε εξέλιξη
Στη διάλεξή της, η κ. Κοντοπόδη υπογράμμισε ότι οι αρχαιολόγοι δεν έχουν μέχρι σήμερα καταλήξει στο τι ακριβώς είναι το συγκεκριμένο μνημείο, καθώς η ανασκαφική έρευνα βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη.
Παρόλα αυτά, παρέθεσε τα ανασκαφικά δεδομένα και πιθανότητες σχετικά με το μνημείο στον λόφο Παπούρα, σε αυτή τη φάση περισσότερο «για να προκαλέσει συζήτηση ανάμεσα σε ειδικούς και όχι μόνο», όπως χαρακτηριστικά είπε.
Το σημείο δεσπόζει πάνω από μία εύφορη ημιορεινή πεδιάδα που συγκέντρωνε όλα τα χαρακτηριστικά που ευνοούν την ανθρώινη εγκατάσταση, αποτελώντας παράλληλα στρατηγικό σημείο για εγκατάσταση ισχυρών διοικητικών κέντρων.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η περιοχή είναι γεμάτη από αρχαία ανακτορικά κέντρα, ιερά και άλλα σημεία αρχαίας εγκατάστασης, ενώ πλησίον του λόφου Παπούρα υπάρχει ανακτορικό κτίριο και το σπήλαιο του «Αφέντη Χριστού».
Η ύπαρξη του μεγάλου λιθοσωρού στο ύψωμα ήταν γνωστή στους κατοίκους της περιοχής, πολλοί από τους οποίους εργάστηκαν στην κατασκευή των γερμανικών πολυβολείων και αμυντικών ορυγμάτων στον λόφο, κατά τη διάρκεια της κατοχής.
Διαβάστε ακόμα: Νέες αντιδράσεις για το μοναδικό εύρημα στην Κρήτη: «Πνίγουν το μνημείο με κεραίες και ραντάρ»
Η πρώτη εικασία και η αποκάλυψη
Η θέση επισημάνθηκε από τον αρχαιολόγο Νίκο Παναγιωτάκη, ο οποίος συμπεριέλαβε το σημείο στο ευρύτερο δίκτυο όμοιων κατασκευών σε κορυφές της κεντρικής Κρήτης, θεωρώντας το τμήμα του πρωιμότερου δικτύου οπτικών επισημάτων με τη βοήθεια της φωτιάς, δηλαδή Φρυκτωρία.
Ωστόσο, με την αρχή των ανασκαφικών ερευνών το 2023, στο πλαίσιο της κατασκευής του αεροδρομίου Καστελλίου, αποδείχτηκε ότι επρόκειτο για κάτι πολύ πιο περίπλοκο.
Με την αφαίρεση των επιφανειακών στρωμάτων έγινε κατανοητό ότι το μνημείο ήταν κάτι πολύ πιο σπουδαίο. Αποκαλύφθηκε μία σπάνια κυκλική κατασκευή ύψους 2,85 μέτρων, διαμέτρου 48-50 μέτρων και έκτασης 1.800 τετραγωνικών μέτρων, «εντυπωσιακή λόγω του σωζώμενου ύψους των τείχους, της πρωιμότητας, αλλά και του αρχιτεκτονικού της σχεδιασμού», όπως τόνισε η κ. Κοντοπόδη.
Υπολογίζεται ότι η ανασκαφή έχει ολοκληρωθεί κατά τα 2/3 αποκαλύπτοντας ένα μνημείο που διαρθρώνεται βαθμιδωτά από επτά συνολικά «δακτυλίους» πλάτους, ενώ στο κέντρο υπάρχουν δύο «ζώνες» χρήσης. Στο μνημείο βρέθηκε πλήθος κεραμικών σκευών καθημερινής χρήσης, αγγεία μαγειρικής, σφραγίδα κλπ.
Παράλληλα, κατά την κ. Κοντοπόδη, «η συμμετρική διάταξη των δωματίων και των ανοιγμάτων τους, σε σχέση με την είσοδο στον κεντρικό πυρήνα και τον "σταυρό" μαρτυρεί έναν ώριμο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό πολύ προχωρημένο για την εποχή του μνημείου».
Η εξέλιξη του μνημείου
Σύμφωνα με την Δανάη Κοντοπόδη, από τα έως τώρα δεδομένα μπορούμε να εξάγουμε με επιφύλαξη, καθώς η έρευνα είναι σε εξέλιξη, κάποια πρώτα συμπεράσματα για την ίδρυση και χρονολόγηση του μνημείου. Είναι πιθανό ότι στη νεολιθική περίοδο υπήρχε στην κορυφή της Παπούρας ένα μικρό, πρόχειρο ίσως, ενδιαίτημα.
Ακόμα, στην ίδια θέση, στην αρχή της προανακτορικής περιόδου, θεμελιώθηκε με διαμόρφωση ή επιχωμάτωση του θολωτού βράχουν η πυργοειδής κατασκευή με κάπιια ίσως ανοιχτή περιμετρική αυλή ή εξέδρα.
Το αρχικό οικοδόμημα ενισχύεται και διαμορφώνονται τα δωμάτια στο τέλος της 3ης χιλιετίας π.Χ, λόγω της θέση και πιθανόν της χρήσης του μνημείου για κοινοτικές δράσεις.
Κατά την παλαιοανακτορική περίοδο και περίπου έως το 1.800 π.Χ διαμορφώνονται επιπλέον χώροι και το συγκρότημα αποκτάει μία σχεδόν λαβυρινθώδη διάρθρωση. Στο τέλος της παλαιοανακτορικής περιόδου φαίνεται ότι το συγκρότημα χρησιμοποιήθηκε ως κατάλυμα ή καταφύγιο.
Παπούρα όπως Τύρινθα;
Σύμφωνα με την υπεύθυνη της ανασκαφής, τέτοια κυκλικά κτίρια δεν είναι άγνωστα στον ελλαδικό χώρο, ενώ τα σημαντικότερα ανάγονται στην ίδια περίοδο με την κύρια φάση χρήσης του μνημείου της Παπούρας.
Το πλησιέστερο οικοδόμημα αποτελεί το κυκλικό κτίριο της Τίρυνθας, με διάμετρο 29 μέτρων που χρονολογείται περίπου στο 2.300 π.Χ, το οποίο δεν αποτελούσε μία απλή... σιταποθήκη, αλλά ένα οχυρωματικό κοινοτικό έργο που κατασκευάστηκε για να δεσπόζει πάνω στο βράχο της Τίρυνθας και να είναι ορατό από τις αντίπαλες κοινότητες.
Στην Κρήτη ωστόσο τα κυκλικά κτίρια περιορίζονται σε ταφικά μνημεία, όπως οι τάφοι της Μεσσαράς.
Μία νέα σελίδα στην αρχαιολογική έρευνα
Η ανακάλυψη του μνημείου ανοίγει μία νέα σελίδα στην έρευνα της προϊστορικής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη και στον ελαδικό χώρο.
Το σχήμα και η δαιδαλώδης αρχιτεκτονική του κτιρίου δεν έχει έως σήμερα ακριβή παράλληλα, παρά παραπέμπει σε διάφορες σφαγίδες που προέρχονται από θολωτούς τάφους, στις πρωιμότερες απεικονίσεις του «Λαβυρίνθου» κλπ.
Αντίστοιχα κυκλικά κτίρια της νεολιθικής και πρώιμης εποχής του Χαλκού έχουν εντοπιστεί στη Μεσοποταμία, στη Συρία και στο Ομάν, παραπέμποντας ωστόσο σε κυκλοειδείς κατασκευές στην Ευρώπη και και στα ταφικά και πυργοειδή μνημεία και πυργόσπιτα της Σαρδηνίας, τα οποία όμως σπάνια είναι μεμονωμένα.
Τι είναι τελικά το κυκλικό μνημείο στην κορυφή της Παπούρας;
Όπως ξεκαθαρίζει η Δανάη Κοντοπόδη, είναι νωρίς να απαντηθεί το συγκεκριμένο ερώτημα, καθώς η ανασκαφή και η μελέτη του υλικού είναι σε εξέλιξη, ωστόσο εξετάζονται διάφορες πιθανότητες.
Η εικασία κατά τους πρώτους μήνες της έρευνας ότι πρόκειται για ταφικό μνημείο δεν έχει διαπιστωθεί, καθώς δεν ντοπίστηκαν ακόμα οστά ή άλλα ταφικά μνημεία, όπως αλλού. Σημειώνεται πάντως ότι η συγκεκριμένη εκδοχή δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς.
Παράλληλα, η χρήση ως μακροχρόνιο κατάλυμα δεν μπορεί να στηριχθεί απόλυτα από το είδος και την ποσότητα της κεραμικής και των άλλων ευρημάτων.
Ο στρατιωτικός και αμυντικός χαρακτήρας του μνημείου δεν μπορεί να υποστηριχτεί από την αρχιτεκτονική μορφή, λόγω των εισόδων και της κατασκευής που προσελκύει προς το κέντρο, αντί να απωθεί, ενώ είναι χαρακτηριστική και η απουσία όπλων.
Η αρχική ερμηνεία του σωρού της Παπούρας ως Φρυκτωρία δεν επιβεβαιώθηκε επίσης από την ανασκαφική έρευνα, καθώς δεν εντοπίστηκαν μεγάλες ποσότητες από ψημμένες πυλόμαζες, στάχτη ή παραμορφωμένοι λίθοι όπως σε άλλους σωρούς.
Η επιμελημένη στιβαρή δαιδαλώδης κατασκευή στο μνημείο της Παπούρας προϋποθέτει, κατά την αρχαιολόγο, σημαντική εργασία εργασία, εξειδικευμένη εμπειρία και μαθηματικές ή αστρονομικές γνώσεις και ισχυρή κεντρική διοίκηση που οργάνωσε την κατασκευή του.
Η συνεχής μέριμνα γενεών που συνεχίστηκε επί αιώνες με επιδιορθώσεις και προσθήκες, καταδεικνύει ότι πρόκειται για ένα μνημείο αναφοράς.
Η χρήση ενός τέτοιου μνημείου που εκτείνεται για πάνω από 1.000 έτη δεν μπορεί να ήταν στατική, αλλά φαίνεται να μεταβάλλεται στη διάρκεια των αιώνων, αλλά φαίνεται να μεταβάλλεται, ανάλογα με τις γεωπολιτικές συνθήκες και κοινωνικές ή πνευματικές ανάγκες των τοπικών κοινοτήτων.
Επίσης η χρήση του μνημείου ως λατρευτικό κέντρο σε πρώιμη φάση δεν μπορεί να αποκλειστεί, αντίθετα δεν μπορεί να αποκλειστεί, ενώ ενισχύεται από διάφορα ευρήματα, ενώ ιδρύθηκε σε μία περίοδο όταν η μινωική θρησκεία και οι λατρευτικές πρακτικές δεν είχαν ακόμα αποκρυσταλωθεί.
Η θέση του μνημείου στην προσήνεμη κορυφή του λόφου και το αρχιτεκτονικό του σχέδιο, σε συνδυασμό με τα ευρήματα, υποδεικνύουν όχι μία απλή και μόνιμη εγκατάσταση, αλλά μία περιοδική, πανκοινοτική, συμποσιακή και λατρευτική δραστηριότητα, πιθανώς όπως οι Αμφικτυονίες των μετέπειτα ιστορικών χρόνων.
Η ίδρυση του μνημείου ενδεχομένως να συνδέεται με την ύπαρξη ισχυρών τοπαρχών ή κοινοτήτων που για λόγους ίσως κοινωνικής προβολής, κύρους ή κοινοτικής συνοχής οδήγησε στην ανέγερση μνημείων για συμποσιακές και άλλες δράσεις που φαίνεται ότι συνεχίστηκαν σε όλη τη διάρκεια της παλαιοανακτορικής εποχής.
Καταλήγοντας, η κ. Κοντοπόδη τόνισε ότι η σπουδαιότητα του μνημείου διαφαίνεται στον πολύπλοκο αρχιτεκτονικό του σχεδιασμό, στην πιθανολογούμενη λατρευτική χρήση του, στη θέση του ως τοπόσημο και στη σχέση του με τις παρακείμενες κοινότητες της Πεδιάδας και ότι θα πρέπει τα σημαντικά ευρήματα στην περιοχή να αντιμετωπίζονται ως σύνολο και να μην διαρραγεί η διαλογική τους σχέση.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
