Η κατασκευή φραγμάτων και τεχνητών λιμνών για την κάλυψη των αναγκών του ολοένα και αυξανόμενου πληθυσμού της Ελλάδας αποτέλεσε έναν από τους βασικούς άξονες των δημοσίων επενδύσεων του ελληνικού κράτους τον 20ό αιώνα, οδηγώντας στη βελτίωση του βιωτικού επιπέδου των κατοίκων και την αναβάθμιση των υποδομών της χώρας.
Κάθε ανθρώπινη παρέμβαση αυτής της κλίμακας έχει όμως αντίκτυπο στις τοπικές κοινωνίες, με τους κατοίκους των περιοχών που επηρεάζονται να χάνουν τη γη τους, να αναγκάζονται να αλλάξουν επάγγελμα ή να εγκαταλείπουν τον τόπο τους και να μετεγκαθίστανται σε άλλες περιοχές.
Διαβάστε ακόμα: Ράδιο Αρβύλα: Η ραγδαία μείωση επεισοδίων και το γράμμα με αιχμές του Αντώνη Κανάκη
Το ίδιο συνέβη και στους κατοίκους του οροπεδίου της Νεβρόπολης στα Άγραφα της Καρδίτσας, όπου σήμερα βρίσκεται η λίμνη Πλαστήρα. Οι Μεγδοβίτες, όπως αποκαλούν τους κατοίκους της περιοχής (από τον ποταμό Μέγδοβα ή Ταυρωπό που χύνεται στη λίμνη), αναγκάστηκαν να μετεγκατασταθούν στον κάμπο και στην πόλη της Καρδίτσας ή να φύγουν για τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Οι Μεγδοβίτες στον κάμπο
Το υδροηλεκτρικό φράγμα του Ταυρωπού που οδήγησε στη δημιουργία της λίμνης Πλαστήρα ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1959. Σταδιακά τα επόμενα χρόνια η περιοχή άρχισε να γεμίζει με νερό. Καλλιεργήσιμες εκτάσεις χάθηκαν, χωριά μεταφέρθηκαν στις γύρω αγραφιώτικες πλαγιές και τμήμα του πληθυσμού έφυγε για τα πεδινά.
Πάνω από 50 χρόνια, ο ταμιευτήρας αποτελεί πηγή ζωής για την αγροτική αυτή επαρχία, παρέχοντας στον κάμπο πόσιμο και αρδευτικό νερό και τροφοδοτώντας με ηλεκτρικό ρεύμα το δίκτυο της ΔΕΗ.
Πολλοί Μεγδοβίτες, με κρατική μέριμνα όπως γίνεται σε απαλλοτριώσεις αυτού του είδους, κατέβηκαν στα πεδινά. Για τον λόγο αυτό, σε αρκετά χωριά χτίστηκαν κατοικίες για τη στέγαση αγροτικού πληθυσμού, ενώ παραχωρήθηκε και κλήρος, ως αποζημίωση.
Αρκετά χωριά του δυτικοθεσσαλικού κάμπου και η πόλη της Καρδίτσας δέχτηκαν τους πληθυσμούς αυτούς. Μάλιστα, στην κωμόπολη των Σοφάδων υπάρχει ο οικισμός Ταυρωπός που μέχρι σήμερα οι ντόπιοι αποκαλούν Μεγδοβίτικα.
Εγκαταστάσεις κατοίκων από το οροπέδιο της Νεβρόπολης πραγματοποιήθηκαν και σε άλλα χωριά, μεταξύ αυτών και τα Ορφανά. Στις περισσότερες περιπτώσεις δύσκολα διακρίνονται οι παρεμβάσεις που προκάλεσε η κατασκευή των σπιτιών, όχι όμως στο τελευταίο.
Τα Μεγδοβίτικα στα Ορφανά
Ο οικισμός των Μεγδοβίτικων στα Ορφανά βρίσκεται ακρίβως πίσω από τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό του χωριού, ο οποίος εξυπηρετούσε την κίνηση στην παλιά μονή γραμμή πριν εγκαταλειφθεί το 1999, καθώς η νέα διπλή γραμμή διέρχεται από την άλλη άκρη του οικισμού.
Λόγω της παρεμβολής του σιδηροδρόμου, ο οικισμός μοιάζει αποκομμένος, καθώς οι ανυψωμένες γραμμές λειτουργούσαν ως σύνορο, δημιουργώντας ουσιαστικά ένα μικρό χωριό δίπλα στον κύριο οικισμό.
Διαβάστε ακόμα: Η εκτέλεση των χρυσαυγιτών Φουντούλη και Καπελώνη και τα σενάρια της Αντιτρομοκρατικής
Κάτοικοι των Μεγδοβίτικων που μίλησαν στο Reader.gr αναφέρονται στα Ορφανά ως το «χωριό από εκεί» ή «το χωριό μετά τις γραμμές». Άλλωστε στην ευρύτερη περιοχή όταν αναφέρονται στον συγκεκριμένο τόπο κάνουν λόγο για το «χωριό από εδώ» και το «χωριό από εκεί».
Όπως λένε οι κάτοικοι, ήρθαν στην περιοχή το 1972, καθώς η μετακίνηση του πληθυσμού από τα ορεινά έγινε σταδιακά μέχρι να γεμίσει η λίμνη. Μάλιστα, σε εποχές που η στάθμη έπεφτε σε χαμηλά επίπεδα διακρίνονταν σπίτια και αποθήκες που καταποντίστηκαν.
Παράλληλα, δόθηκε κλήρος σε κάθε οικογένεια, ορισμένες όμως επέλεξαν χρηματική αποζημίωση -«τούς έδιναν λίρες», όπως λέει κάτοικος- και δεν πήγαν ποτέ στην περιοχή, αντ' αυτού έμειναν στην πόλη της Καρδίτσας. «Είμαστε κάτι σαν "πρόσφυγες" και εμείς», θα πει ένας από αυτούς.
Ο οικισμός έχει περίεργο σχήμα. Το μεγαλύτερο τμήμα των Μεγδοβίτικων είναι ορθογώνιο και αποτελείται από τέσσερις σειρές κατοικιών, χτισμένες σε «ζευγάρια» με μία αποθήκη - βοηθητικό χώρο δίπλα, για τις ανάγκες του αγροτικού πληθυσμού που εγκαταστάθηκε εκεί.
Στο κέντρο υπάρχει ένα μεγάλο οβάλ πλάτωμα που προφανώς ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε τη δημιουργία πλατείας. Σήμερα πολλοί εναποθέτουν τα γεωργικά τους μηχανήματα ή βόσκουν τα ζώα τους στην έκταση του οικισμού.
Σε μικρή απόσταση υπάρχει το μικρότερο τμήμα αποτελούμενο από δύο σειρές σπιτιών με τις απαραίτητες αποθήκες δίπλα τους που δημιουργούν ένα «βέλος» που «δείχνει» προς τα χωράφια.
Ανάμεσα στα δύο τμήματα παρεμβάλλεται μία καλλιεργήσιμη έκταση η οποία δεν χτίστηκε ποτέ. «Κάποτε υπήρχαν αμπέλια εδώ», αναφέρει κάτοικος της περιοχής, συμπληρώνοντας: «Χάθηκαν κι αυτά, καθώς όλοι έβαζαν βαμβάκι πλέον».
Πάντως δεν φαίνεται να υπήρξε πρόβλεψη για κάποιο δημόσιο κτίριο ή άλλο οίκημα που να χρησιμεύει ως κατάστημα ή καφενείο. Έτσι, ο οικισμός χωριζόταν και εξαρτώνταν ταυτόχρονα από τα Ορφανά.
Με την πάροδο του χρόνου φάνηκε πως το αρχικό σχέδιο δεν λειτούργησε. Οι κατοικίες, ολοφάνερα φθηνής κατασκευής, αποτελούμενες από τούβλα, χωρίς κολόνες και με μεγάλες ρωγμές πλέον, εγκαταλείφθηκαν με τα χρόνια, ενώ αρκετές δεν κατοικήθηκαν ποτέ.
Σήμερα τέσσερις με πέντε οικογένειες ζουν εκεί, ενώ τα περισσότερα κτίσματα βρίσκονται σε κακή κατάσταση. Μερικά είναι καλυμμένα από βλάστηση, σε άλλες είναι φανερές παρεμβάσεις όπως βάψιμο ή σοβάτισμα, παλαιότερες ή πιο πρόσφατες.
Παρεμβάσεις που έγιναν είτε από τους αρχικούς κατοίκους που σταδιακά έφυγαν είτε από Ρομά, καθώς περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές του 2000 εξετάστηκε η εγκατάστασή τους στον συγκεκριμένο οικισμό, όπως αναφέρουν οι κάτοικοι με τους οποίους συνομίλησε το Reader.gr.
«Κάποτε υπήρχε πολύς κόσμος εδώ, φωνές, παιδιά, τώρα η περιοχή έχει ερημώσει»
«Κάποτε υπήρχε πολύς κόσμος εδώ, φωνές, παιδιά. Τώρα η περιοχή έχει ερημώσει. Φύσαγε ο αέρας και ακούγονταν οι φωνές των παιδιών και από το "άλλο χωριό", μετά από τις γραμμές», θα πει κάτοικος.
Άλλωστε ολόκληρη η Θεσσαλία, αντιμετωπίζει αντίστοιχο πρόβλημα, καθώς οι κάτοικοι εγκαταλείπουν τα χωριά για τις πόλεις, τάση που αποτυπώνεται και στην πρόσφατη απογραφή του πληθυσμού. Τα Ορφανά μέσα σε μία δεκαετία έχασαν πάνω από το 1/3 των κατοίκων, καθώς το 2001 υπήρχαν 419 μόνιμοι κάτοικοι, το 2011 υπήρχαν 372 και το 2021 μόλις 222.
Σημειώνεται ότι αντίστοιχος οικισμός βρίσκεται και στο χωριό Αμπελώνας, λίγα χιλιόμετρα μακριά, σε αρκετά χειρότερη κατάσταση όμως. Εκεί τα σπίτια και οι αποθήκες κατακλύζονται από βλάστηση, ενώ σε ένα τμήμα του έχει χτιστεί το νεκροταφείο του χωριού.
Παράδειγμα αποτυχημένης μετεγκατάστασης;
Τα Μεγδοβίτικα στα Ορφανά θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ένα παράδειγμα αποτυχημένης μετεγκατάστασης. Μπορεί αρκετές οικογένειες να διέμεναν αρχικά εκεί, όμως σταδιακά έφυγαν, καθώς ο οικισμός και η περιοχή ευρύτερα δεν τις «κράτησε».
Ήταν άλλωστε η εποχή της εσωτερικής μετανάστευσης και της έντονης -έως και βίαιης- αστικοποίησης της χώρας. Πολλοί κάτοικοι της επαρχίας επέλεγαν τη μετακίνηση στις πόλεις ή στο εξωτερικό, σε αναζήτηση εργασίας και καλύτερης ζωής.
Τα Μεγδοβίτικα στα Ορφανά και εκείνα στον Αμπελώνα έμειναν ξεχασμένα στη λήθη του χρόνου. Ελάχιστοι τα θυμούνται πέραν των ντόπιων, ενώ σχεδόν ανύπαρκτες είναι οι αναφορές ακόμα και στον τοπικό Τύπο.
Στέκουν εκεί, μια «παγωμένη» εικόνα περασμένων εποχών, ένα «θραύσμα» του παρελθόντος και της ιστορίας όχι μόνο της περιοχής, αλλά και της Ελλάδας του 20ού αιώνα.
Ένας αυτοτελής αγροτικός οικισμός με παραδοσιακή ή σύγχρονη συγκέντρωση, τουλάχιστον δέκα κανονικών κατοικιών.
