Στις 30 Αυγούστου του 1949, οι εφημερίδες έγραφαν για το τέλος της μάχης του Γράμμου και την αποχώρηση των λεγόμενων «συμμοριτών». Ήταν το τέλος της εμφύλιας σύρραξης και ταυτόχρονα η αρχή μιας σκοτεινής περιόδου για τους ηττημένους. Οι τελευταίες μέρες του Αυγούστου καθιερώθηκαν στη μνήμη των «νικητών» ως ο θρίαμβος κατά του κομμουνισμού.
Σχεδόν κάθε χρόνο γινόταν δοξολογία στη Μητρόπολη της Αθήνας και οι εκπρόσωποι του συστήματος έδιναν το παρών. Χρονικά, είναι γνωστό το πότε τελείωσαν οι μάχες του Εμφυλίου. Στον ψυχισμό του έθνους όμως, η πληγή έμενε ανοιχτή για δεκαετίες. Αξίζει να αναρωτηθούμε: πόσο βαριά ρίχνει τη σκιά του ο Εμφύλιος στη σημερινή πραγματικότητα της Ελλάδας; Έχει όντως κλείσει αυτή η πληγή ή μας επηρεάζει χωρίς να το καταλαβαίνουμε; Σε αυτή τη συζήτηση με τον καθηγητή Πολυμέρη Βόγλη, προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα για το «σήμερα» του Εμφυλίου Πολέμου.
Γιατί επιλέξατε να περιγράψετε τον Εμφύλιο ως μια αδύνατη επανάσταση;
«Η πρόθεσή μου ήταν να δω τον Εμφύλιο ως ένα εσωτερικό γεγονός που όταν συνέβη ήταν και για τις δύο πλευρές μια ανοιχτή υπόθεση, υπό την έννοια ότι δεν γνώριζαν την έκβασή του. Όταν ξεκίνησαν οι πρώτες συγκρούσεις το 1946, κανείς δεν ήξερε πώς θα τελείωνε ο πόλεμος.
Επιπλέον, ήθελα να μετατοπίσω τη συζήτηση από το «ποιος φταίει» στο «τι ακριβώς έγινε», να επαναξιολογήσουμε δηλαδή τον Εμφύλιο αφήνοντας στην άκρη την απόδοση αρχικής ευθύνης και να τον προσεγγίσουμε ως έναν πόλεμο μέσα στο ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εξελίσσεται, με τους πρωταγωνιστές και τις συμμαχίες που έχει η κάθε πλευρά. Να απομακρυνθούμε δηλαδή από την άγονη συζήτηση για το αν φταίει η Αριστερά ή η Δεξιά».
Όταν συζητάμε το θέμα του Εμφυλίου σήμερα, το αντιμετωπίζουμε ως ταμπού; Έστω και τόσα χρόνια μετά τη λήξη του.
«Υπάρχει ως ταμπού πολύ λιγότερο απ' ό,τι παλαιότερα. Παλαιότερα, ήταν σχεδόν απαγορευμένο ως θέμα στη δημόσια συζήτηση και στην ιστορική έρευνα. Η κατάσταση σήμερα, 80 χρόνια μετά, είναι πολύ διαφορετική. Είμαστε πλέον αρκετά ώριμοι ως κοινωνία αλλά και ως ιστορικοί για να κουβεντιάσουμε τον πόλεμο. Από την άλλη, υπάρχει το ταμπού στη δημόσια συζήτηση από ορισμένους που λένε «μην καλλιεργείται η διχαστική ρητορική, ο Εμφύλιος, κτλπ» ακόμη και τώρα.
Αυτό όμως έχει να κάνει με τον τρόπο που χρησιμοποιείται η συζήτηση για τον Εμφύλιο παρά για τον πόλεμο αυτόν καθαυτόν. Δηλαδή, οτιδήποτε προκαλεί τον αντίπαλο θεωρείται διχαστικό. Η πολιτική όμως έχει το στοιχείο του ανταγωνισμού και της σύγκρουσης επιχειρημάτων. Άρα, χρησιμοποιείται ο Εμφύλιος ως ένα φόβητρο για να αποτραπεί η πολιτική τοξικότητα, ως ένα κακό το οποίο θα πρέπει να αποφευχθεί. Προφανώς όμως η χώρα μας σήμερα δεν διατρέχει κανέναν κίνδυνο επιστροφής σε εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις».
Αυτό το είδαμε πάρα πολύ στα χρόνια της οικονομικής κρίσης από το 2010 και μετά όταν η πολύ μεγάλη κοινωνική και πολιτική πόλωση οδήγησε κάποιους στο να πουν ότι οδηγούμαστε σε εμφύλιο, κάτι που προφανώς δεν ίσχυε. Δεν αρκεί μόνο η πόλωση για να φτάσει μια χώρα σε εμφύλιο».
Πέφτει πάνω μας η σκιά του Εμφυλίου; Πώς μας επηρεάζει σήμερα ως πολίτες;
«Μας επηρεάζει ή και μας διαμορφώνει σε επίπεδο πολιτικών ταυτοτήτων. Σε μικρότερο βαθμό όμως σε σύγκριση με το παρελθόν. Δηλαδή, υπάρχουν αναφορές από σχεδόν όλα τα πολιτικά κόμματα στη δεκαετία του 1940, όχι απαραίτητα στον Εμφύλιο αλλά συνολικά σε εκείνη δεκαετία. Τα περισσότερα κόμματα αναφέρονται στη δεκαετία του 1940. Αποφεύγουν όμως το θέμα του Εμφυλίου. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη συζήτηση με τις φωτογραφίες της Καισαριανής.
Πάλι είδαμε το παρελθόν να επανέρχεται αλλά έχει ενδιαφέρον να πούμε ότι πρόκειται για το παρελθόν της αντίστασης, όχι του Εμφυλίου. Στο επίκεντρο δηλαδή ήταν οι Έλληνες κομμουνιστές πατριώτες που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς Ναζί. Αυτή η δεκαετία επανέρχεται, όχι τόσο έντονα ή συχνά όσο συνέβαινε στο παρελθόν όμως. Εξακολουθεί να απασχολεί την ελληνική κοινωνία. Εξακολουθεί να συγκινεί κατά μίαν έννοια, ειδικά όσον αφορά την αντίσταση, και να προκαλεί το ενδιαφέρον.
Από αυτή την άποψη, μπορεί να μη διαιρεί όπως διαιρούσε παλαιότερα. Υπήρχε ένα κλίμα συγκρουσιακό για το ποιος φταίει για τον Εμφύλιο. Επανέρχεται όμως η δεκαετία του '40 στη δημόσια συζήτηση. Το βλέπουμε και σε βιβλία ή και σε ταινίες. Απασχολεί την ελληνική κοινωνία».
Γράφετε στον επίλογο του βιβλίου σας «Η αδύνατη επανάσταση» πως ο Εμφύλιος έχει κλείσει ως πληγή. Γιατί όμως δεν διδάσκεται στα σχολεία ενώ πρόκειται για ένα τόσο σημαντικό κομμάτι της Ιστορίας;
«Αυτό είναι ένα άλλο πρόβλημα. Για την ελληνική κοινωνία, σε πολύ μεγάλο βαθμό, ο Εμφύλιος έχει γίνει παρελθόν. Δεν δημιουργεί τις εντάσεις που δημιουργούσε πριν μερικές δεκαετίες. Όμως, το εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει απαρχαιωμένο ή διστακτικό απέναντι σε αυτή την περίοδο. Λανθασμένα κατά τη γνώμη μου. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να μαθαίνουμε ακόμη και τις δύσκολες πλευρές της Ιστορίας μας, αυτές τις πλευρές δηλαδή που δεν αφορούν ένδοξες νίκες ή θριάμβους.
Είναι απαραίτητες κι αυτές οι πλευρές, οι θεωρούμενες προβληματικές, χωρίς να χρειάζεται να καταδικάσει κανείς τη μία ή την άλλη πλευρά. Αν κανείς δεν γνωρίζει τι έγινε στη δεκαετία του '40 ή στον Εμφύλιο, είναι αδύνατο να καταλάβει τις δεκαετίες που ακολούθησαν, να καταλάβει τη χούντα ή ακόμη και τη Μεταπολίτευση. Αν κανείς δεν γνωρίζει τι έγινε στον Εμφύλιο, δεν μπορεί να καταλάβει ουσιαστικά τη σύγχρονη ελληνική ιστορία».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
