Οι φωτογραφίες του ηγέτη της Βενεζουέλας Νίκολας Μαδούρο ο οποίος συνελήφθη στη Βενεζουέλα με τις χειροπέδες έφεραν τον πλανήτη προ μίας νέας συνθήκης. Οι Ειδικές Δυνάμεις των ΗΠΑ εισήλθαν σε ένα κυρίαρχο κράτος και συνέλαβαν τον ηγέτη του (μαζί με τη συζυγό του) με την κατηγορία της «ναρκο-τρομοκρατίας». Αυτή η πρακτική αντιμετωπίστηκε ως μία επίδειξη ισχύος ή οποία όμως παραβίασε κατάφωρα το Διεθνές Δίκαιο και τους κανόνες του.
Προκειμένου να αποκτήσουμε μία καλύτερη εικόνα για το τι είναι το περίφημο Διεθνές Δίκαιο, με ποιον τρόπο καταπατήθηκε και τι θα σημαίνει αυτό για το μέλλον του πλανήτη, απευθυνθήκαμε στην Ειρήνη Φασιά που είναι Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και Λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Wageningen της Ολλάνδιας.
Θα ήθελα να μας εξηγήσετε τι είναι το περίφημο Διεθνές Δίκαιo, πότε διαμορφώθηκε και ποιος είναι ο ρόλος του στον σύγχρονο κόσμο.
«Το Διεθνές Δίκαιο είναι, με απλά λόγια, οι κανόνες που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κρατών, και άλλων διεθνών δρώντων, όπως οι διεθνείς οργανισμοί. Δεν είναι κάτι αφηρημένο ή αποκομμένο από την καθημερινότητά μας· αντιθέτως, είναι αυτό που κάνει δυνατό, για παράδειγμα, να ταξιδεύουμε από τη μία χώρα στην άλλη, να αγοράζουμε προϊόντα από άλλες χώρες, ή να έχουμε κοινές ζώνες ώρες και ένα παγκόσμιο δίκτυο επικοινωνιών. Ταυτόχρονα, ρυθμίζει και τα πιο βαριά ζητήματα της διεθνούς πολιτικής όπως η χρήση ένοπλης βίας, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι διπλωματικές ασυλίες και η ευθύνη των κρατών για παράνομες πράξεις.
Διεθνές Δίκαιο υπήρχε ήδη από την αρχαιότητα κυρίως υπό τη μορφή δεσμευτικού εθίμου. Κλασικά παραδείγματα είναι το δίκαιο της θάλασσας ή οι βασικοί κανόνες διπλωματικής προστασίας. Στη σύγχρονή του μορφή όμως διαμορφώνεται ουσιαστικά μετά τον Β’ ΠΠ, με την ίδρυση του ΟΗΕ και την υιοθέτηση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο εξηγείται και η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας, με τα πέντε μόνιμα μέλη και το δικαίωμα τους σε βέτο να αντανακλούν τον μεταπολεμικό συσχετισμό ισχύος και τους νικητές του πολέμου.
Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι η δημιουργία και η εφαρμογή των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου εξαρτάται αποκλειστικά από τη βούληση και την πρακτική των κρατών. Δεν υπάρχει κάποιος "παγκόσμιος νομοθέτης" που αποφασίζει, ούτε κάποια "παγκόσμια αστυνομία" που επιβάλλει τους κανόνες. Τα κράτη είναι ταυτόχρονα νομοθέτες και εφαρμοστές. Και ακριβώς εδώ φαίνεται η σημασία του Δικαίου – αλλά και τα όριά του – στις μεγάλες διεθνείς κρίσεις που βιώνουμε σήμερα».
Εκφράζεται τελευταία μία κυνική θεωρία που λέει ότι το Διεθνές Δίκαιο πάντοτε υπάγεται στο «δίκαιο του ισχυρού». Πώς το αντιμετωπίζετε αυτό; Κατά πόσο είναι ουτοπικό να καταφεύγουμε στο Διεθνές Δίκαιο όταν κάνουμε τις αναλύσεις μας για τον πλανήτη;
«Η άποψη ότι το Διεθνές Δίκαιο είναι απλώς το "δίκαιο του ισχυρού" περιγράφει ένα μέρος της πραγματικότητας, αλλά όχι όλη. Ναι, το σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο διαμορφώθηκε μεταπολεμικά από τις μεγάλες δυνάμεις και κουβαλά μέσα του αυτούς τους συσχετισμούς ισχύος. Δεν είναι ουδέτερο και σίγουρα δεν είναι από μόνο του ένα εργαλείο χειραφέτησης των λαών.
Είναι όμως το μοναδικό θεσμικό ανάχωμα που υπάρχει απέναντι στην ανεξέλεγκτη βία των ισχυρών. Αν δεν υπήρχε το Διεθνές Δίκαιο, η ισχύς δεν θα είχε κανένα όριο. Το Διεθνές Δίκαιο είναι ακριβώς αυτό που καθιστά την ισχύ νομικά εκτεθειμένη, που τη μετατρέπει από «φυσικό γεγονός» σε παραβίαση.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει το Διεθνές Δίκαιο, αλλά ότι συχνά δεν εφαρμόζεται. Το να κριτικάρουμε όμως το Διεθνές Δίκαιο επειδή παραβιάζεται, είναι σαν να απορρίπτουμε το Ποινικό Δίκαιο επειδή υπάρχουν εγκληματίες εκτός φυλακής.
Βεβαίως, η επιλεκτική εφαρμογή του και η ατιμωρησία το απονευρώνουν και το υπονομεύουν πολιτικά και ηθικά. Αν κάτι χρειάζεται «επανεκκίνηση» λοιπόν, δεν είναι το ίδιο το Διεθνές Δίκαιο, αλλά η σοβαρή, συνεπής εφαρμογή του. Διαφορετικά, οδηγούμαστε σε έναν κόσμο όπου η παραβίαση του δικαίου παρουσιάζεται ως αναγκαίο κακό - και αυτό ιστορικά δεν έχει οδηγήσει ποτέ σε ασφάλεια, αλλά μόνο σε περισσότερη βία. Τη στιγμή που αρχίζουμε να θεωρούμε ηθικά αποδεκτό να παραβιάζουμε το δίκαιο για να το «αποκαταστήσουμε», τότε έχουμε ήδη αποδεχθεί τη λογική της ισχύος».
Ποιοι κανόνες παραβιάστηκαν στα γεγονότα στη Βενεζουέλα;
«Στα γεγονότα στη Βενεζουέλα παραβιάστηκαν οι πιο βασικοί κανόνες του σύγχρονου Διεθνούς Δικαίου. Πρώτα και κύρια, το άρθρο 2 παράγραφος 4 του Χάρτη του ΟΗΕ, που απαγορεύει ρητά τη χρήση βίας στις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται για κανόνα jus cogens, δηλαδή αναγκαστικού δικαίου, από τον οποίο δεν επιτρέπεται καμία απόκλιση. Οι μόνες εξαιρέσεις είναι δύο: Απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας ή νόμιμη άσκηση αυτοάμυνας μετά από ένοπλη επίθεση. Καμία από αυτές τις προϋποθέσεις δεν συντρέχει στην περίπτωση της Βενεζουέλας.
Παράλληλα, παραβιάστηκε και η αρχή της μη επέμβασης, δηλαδή η απαγόρευση παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις ενός κυρίαρχου κράτους. Η σύλληψη και μεταφορά ενός εν ενεργεία αρχηγού κράτους από ξένη δύναμη είναι η πιο ξεκάθαρη μορφή τέτοιας επέμβασης.
Έχουν ακουστεί διάφορα νομικά προσχήματα. Για παράδειγμα, επίκληση αυτοάμυνας κατά ενός ασαφούς «narco-terrorism». Όμως ούτε υπάρχει ένοπλη επίθεση, ούτε πληρούνται τα κριτήρια της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας, ούτε υπήρξε ενημέρωση του Συμβουλίου Ασφαλείας, όπως απαιτεί το άρθρο 51 του Χάρτη. Ακούστηκε επίσης, έμμεσα, ένα επιχείρημα τύπου «ανθρωπιστικής επέμβασης». Πρόκειται για εξαιρετικά αμφιλεγόμενη έννοια, που δεν αποτελεί καθιερωμένο κανόνα Διεθνούς Δικαίου και χρησιμοποιείται συχνά για να ντύσει στρατηγικές επιλογές με ηθικό μανδύα.
Να σημειώσω πως το ότι μπορεί να υπάρξουν πολιτικά ή ηθικά επιχειρήματα εναντίον του Μαδούρο δεν νομιμοποιεί νομικά τις πράξεις της Αμερικής. Αντίθετα, αν αρχίσουμε να αποδεχόμαστε ότι το δίκαιο παραβιάζεται για «καλό σκοπό», τότε απλώς αντικαθιστούμε το δίκαιο με την ισχύ».
Δεν είναι προφανώς η πρώτη φορά που παραβιάζονται οι κανόνες του διεθνούς δικαίου. Τι το ξεχωριστό βλέπουμε στην επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα;
«Σωστά! Αυτό που ξεχωρίζει στην περίπτωση της Βενεζουέλας είναι μία ανοίχτη, απροκάλυπτη περιφρόνηση προς το Διεθνές Δίκαιο. Στο παρελθόν, ακόμη και οι πιο ισχυρές χώρες ένιωθαν την ανάγκη να ντύσουν τις πράξεις τους με κάποιο νομικό επιχείρημα. Σήμερα βλέπουμε όλο και συχνότερα το αντίθετο: Μια ανενδοίαστη πολιτική χρήσης βίας, χωρίς σοβαρή νομική αιτιολόγηση και χωρίς καν την πρόθεση να πειστεί η διεθνής κοινότητα. Αυτό είναι εξαιρετικά αποσταθεροποιητικό για τη διεθνή έννομη τάξη και εφιαλτικό για τις μεσαίες και μικρές χώρες, που δεν έχουν την πολυτέλεια της ισχύος.
Το Διεθνές Δίκαιο διαμορφώνεται από τη γενική πρακτική των κρατών. Όταν οι ισχυροί παραβιάζουν και οι άλλες χώρες σιωπούν, τότε η παρανομία τείνει να κανονικοποιηθεί. Δημιουργείται προηγούμενο. Και τα προηγούμενα αυτά δεν μένουν ποτέ γεωγραφικά περιορισμένα.
Και για να το φέρουμε στα δικά μας: όταν ο Πρωθυπουργός δηλώνει ότι «δεν είναι ώρα να συζητάμε τη νομιμότητα», αυτό δεν είναι διπλωματικός ρεαλισμός. Είναι αποδοχή της αυθαιρεσίας. Και όταν αυτή η στάση προέρχεται από μια χώρα που επικαλείται καθημερινά το Διεθνές Δίκαιο για τη δική της ασφάλεια και τα κυριαρχικά της δικαιώματα, τότε μιλάμε για βαθιά υποκρισία και επικίνδυνη κοντόφθαλμη πολιτική. Σε έναν κόσμο που κινείται όλο και περισσότερο προς το "δίκαιο του ισχυρότερου", χώρες σαν την Ελλάδα δεν έχουν τίποτα να κερδίσουν - και πάρα πολλά να χάσουν».
Τι επιπτώσεις θα υπάρξουν στον πλανήτη μετά από τα γεγονότα στη Βενεζουέλα;
«Είναι ακόμη νωρίς για να δούμε όλες τις επιπτώσεις· η μπίλια δεν έχει κάτσει. Αυτό όμως που ήδη διαφαίνεται είναι ότι τα γεγονότα στη Βενεζουέλα επιταχύνουν μια τάση αναθεωρητισμού και επεκτατισμού στη διεθνή πολιτική. Όταν μια μεγάλη δύναμη παραβιάζει τόσο ωμά το Διεθνές Δίκαιο και το κόστος είναι περιορισμένο, το μήνυμα που εκπέμπεται παγκοσμίως είναι απλό: μπορεί να γίνει. Και αυτό το μήνυμα δεν αφορά μόνο τη Λατινική Αμερική. Αφορά περιοχές υψηλής έντασης και παγωμένες ή ανοιχτές κρίσεις: από τη Γροιλανδία και την Κούβα, μέχρι την Ταϊβάν.
Σε πολιτικό επίπεδο, μπαίνουμε σε μια φάση ανακατανομής ισχύος. Κράτη επανεξετάζουν συμμαχίες, άλλοι σκληραίνουν τη στάση τους, άλλοι εξοπλίζονται, γιατί αντιλαμβάνονται ότι οι θεσμικές εγγυήσεις εξασθενούν. Όταν το δίκαιο υποχωρεί, η ασφάλεια αναζητείται αλλού. Σε νομικό επίπεδο, οι συνέπειες είναι εξίσου σοβαρές. Δημιουργούνται επικίνδυνα προηγούμενα: κανονικοποιείται η χρήση βίας χωρίς σαφή νομική βάση, αποδυναμώνεται η απαγόρευση της επέμβασης και θολώνει η έννοια της κρατικής κυριαρχίας. Αυτά δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες· είναι τα θεμέλια της διεθνούς τάξης».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
