Λευκορωσία 1943. Οι Γερμανοί ναζί καταστρέφουν ολοσχερώς 618 χωριά καίγοντας ζωντανούς τους κατοίκους τους, κυρίως γυναικόπαιδα και ηλικιωμένους. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σκοτώθηκαν 2.2 εκατομμύρια Λευκορώσοι και το “Come and See” είναι ένα συγκλονιστικό έπος για αυτές τις φρικαλεότητες των ναζί και αποτελεί μια βίαιη καταδίκη του πολέμου.
Ο πρωταγωνιστής, ο έφηβος Φλόρια, εντάσσεται στον στρατό, με το όνειρο ότι πρόκειται να γίνει ήρωας. Ωστόσο, οι προσδοκίες του καταρρέουν γρήγορα υπό το βάρος των πραγματικών φρικαλεοτήτων του πολέμου.
Το μνημειώδες αντιπολεμικό έργο του Κλίμοφ παραμένει, δυστυχώς, λιγότερο γνωστό απ’ όσο αναμφίβολα θα άξιζε. Ίσως γιατί είναι μια δύσκολη ταινία, που δεν είναι για όλους και σίγουρα, σου φτάνει η μια προβολή καθώς δεν είναι εύκολο να την ξαναδείς λόγω της σκληρότητάς της.
Πρόκειται για μια ταινία που αποδίδει, όπως μόνο ο κινηματογράφος μπορεί, τη φρίκη και την κτηνωδία του πολέμου. Έχοντας ως πρωταγωνιστή ένα παιδί το οποίο όσο περνά ο πόλεμος, «γερνάει» και μετενσαρκώνεται στο «μετά-ανθρώπινο» πρόσωπο του πολέμου. Η αφύσικη αγωνία, ο τρόμος, ο εφιαλτικός ήχος σου δίνουν να καταλάβεις πως έχει έρθει το τέλος της ανθρωπιάς.
Το Έλα Να Δεις είναι η επιτομή του βαθιά επικίνδυνου και ψυχοφθόρου σινεμά. Λέγεται ότι τότε κάποιοι θεατές κατέρρευσαν. Και σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι οι σοβιετικές αρχές χρειάστηκαν οκτώ χρόνια για να εγκρίνουν το σενάριο.
Ένα ταξίδι στην κόλαση
Ο Κλίμοφ, γεννημένος το 1933 στο Στάλινγκραντ της Ρωσίας, βίωσε ως παιδί τις θηριωδίες του πολέμου:
«Το Στάλινγκραντ βρισκόταν κοντά στις όχθες του ποταμού Βόλγα. Ήταν μια μεγάλη πόλη και πέρα από αυτή υπήρχαν οι στέπες και οι λόφοι. (…) Είχαν βομβαρδίσει ένα διυλιστήριο πετρελαίου και όλο είχε χυθεί στον ποταμό και το νερό είχε πάρει φωτιά. Και συνέχιζαν να βομβαρδίζουν και, σε αυτό το σημείο, το νερό είχε αρχίσει να βράζει εξαιτίας όλων αυτών. Οι μητέρες μάς κάλυψαν με τα σώματά τους.
Έβαλαν πάνω μας κουβέρτες, μαξιλάρια και τους εαυτούς τους και από πάνω μας όλο αυτό. (…) Ήταν ένας μακρύς δρόμος μέχρι τα Ουράλια. Ο πατέρας μου έμεινε πίσω στο Stalingrad για να το υπερασπιστεί μαζί τους υπόλοιπους. Όπως είναι φυσικό το κουβαλώ μέσα μου, έχω τις αναμνήσεις εκείνης της κόλασης. Γιατί ήταν ένα ταξίδι στην κόλαση. Και ζει μέσα μου για πάντα (Κλίμοφ 2010)».
Παρακολουθώντας το “Come and See”, νιώθεις πως αναπόφευκτα χάνεις τα λογικά σου και βυθίζεσαι σε ένα τέλμα, παρασυρμένος από τη ραγδαία τρέλα των χαρακτήρων, τη μαζική υστερία και το μούδιασμα. Και πως δεν θα είσαι ποτέ ξανά ο ίδιος (κάτι που μπορεί να ισχύει).
Ναι, πρόκειται για άλλη μια πολεμική ταινία, αλλά εδώ δεν υπάρχει ούτε ίχνος ηρωισμού — η προσοχή είναι στραμμένη σε κάτι εντελώς διαφορετικό. Μαζί με τον πρωταγωνιστή, τον έφηβο Φλόρια, που ανυπομονεί να πάει στο μέτωπο γιατί «όλοι πηγαίνουν, μαμά» όπως λέει, βαδίζουμε κι εμείς προς τα εκεί. Και πέρα από αυτό, μας περιμένει μόνο η κόλαση επί γης, αποτυπωμένη κινηματογραφικά με έναν ρεαλισμό που δεν αντέχεται εύκολα.
Ο τίτλος της ταινίας μιλάει από μόνος του και μας καλεί να πάμε και να δούμε αυτό που δεν είναι απλώς τρομακτικό να αντικρίσεις, αλλά σχεδόν αδύνατο.
Το ιστορικό πλαίσιο της ταινίας
Τα γυρίσματα της ταινίας ξεκίνησαν το 1984 στη Λευκορωσία. Η γλώσσα της είναι τα λευκορωσικά, ενώ η πλειονότητα των ηθοποιών είναι ερασιτέχνες και ντόπιοι κάτοικοι. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία, καθώς η ταινία είναι αφιερωμένη και βασισμένη στη σφαγή των αμάχων στο χωριό Χατίν (Khatyn).
Στις 22 Μαρτίου 1943, το Χατίν καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Ναζί και τους Ουκρανούς συνεργάτες τους, με 152 κατοίκους —ανάμεσά τους 76 παιδιά— να καίγονται ζωντανοί. Από το 1941, στο πλαίσιο της επιχείρησης Barbarossa , οι Γερμανοί είχαν ξεκινήσει τις στρατιωτικές τους επιχειρήσεις στο Ανατολικό Μέτωπο και, μέχρι το τέλος της ίδιας χρονιάς, είχαν καταλάβει ολόκληρη τη Λευκορωσία.
Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Λευκορωσία υπέστη τις μεγαλύτερες απώλειες αναλογικά με τον πληθυσμό της — περισσότεροι από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού, σκοτώθηκαν. Περίπου 200 πόλεις και πάνω από 9.000 χωριά ισοπεδώθηκαν ολοσχερώς. Το Χατίν αναδείχθηκε έτσι σε σύμβολο της ανείπωτης αυτής καταστροφής.
Σε συνέντευξή του με τον Ron Holloway, ο Κλίμοφ μίλησε για την ιστορική και αντιπολεμική σημασία του έργου του:
«To Come and See είναι και αντιφασιστική και αντιπολεμική ταινία. Και ένας ακόμα λόγος που έκανα αυτήν την ταινία είναι για να μιλήσω για το ανθρώπινο είδος. Τι είναι το ανθρώπινο είδος; Ποια είναι τα όρια ενός ανθρώπινου όντος; Ποια είναι αυτά τα άκρα στα οποία ένας άνθρωπος μπορεί να φτάσει; Όπως έγραφε ο Dostoyevsky: «Το ανθρώπινο ον είναι ένα κτήνος μέσα σου με το οποίο έρχεσαι αντιμέτωπος, πρόσωπο με πρόσωπο, και αυτό έρχεται αντιμέτωπο, πρόσωπο με πρόσωπο, με εσένα». Ένας άνθρωπος, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, μπορεί να ανακαλύψει μέσα του απεχθή πράγματα. Πώς αυτός, ως ανθρώπινο ον, μπορεί να πέσει τόσο χαμηλά; Αυτό ήθελα να δείξω στην ταινία. Και αυτό προσπαθήσαμε να προβάλλουμε στην ταινία· έναν άνθρωπο στα όρια του. Και μερικές φορές πέρα από τα όρια του. Και αυτό είναι το έργο – αυτές ακριβώς οι ερωτήσεις – που είναι το πιο σημαντικό στον κόσμο της τέχνης».
Για το Ολοκαύτωμα έχουμε δει δεκάδες ταινίες, έχουμε ακούσει άλλες τόσες ιστορίες και έχουμε δει πολλές εικόνες που αποτυπώνουν τη φρίκη. Αυτό που είναι όμως πραγματικά ξεχωριστό με αυτή τη ταινία είναι πως στο πρόσωπο του Ολοκαυτώματος, βάζει ένα παιδί. Και το γερασμένο πρόσωπο του Φλόρια, γίνεται μια ακόμη εικόνα του Ολοκαυτώματος που κουβαλάς αφού δεις την ταινία.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
