«Είναι ζωντανό, είναι ζωντανό, είναι ζωντανό!» επαναλαμβάνει με δέος ο Βίκτορ Φρανκενστάιν στην κινηματογραφική μεταφορά, που καθόρισε την εικόνα του «τέρατος», που εμπνεύστηκε η Μαίρη Σέλλεϋ το 1816. Πάνω από δύο αιώνες μετά, ο μύθος του Φρανκενστάιν είναι ακόμα ζωντανός -και στο Netflix.
Το έργο της Σέλλεϋ μοιάζει κάπως σαν το τέρας που δημιούργησε ο δόκτωρ Φρανκενστάιν στο εργαστήριό του: όχι μόνο ξεπέρασε σε φήμη τη δημιουργό, αλλά ξέφυγε από τις σελίδες του βιβλίου και συνεχίζει να περιπλανιέται στην απεραντοσύνη του 21ου αιώνα.
Ο "Φρανκενστάιν" στιγμάτισε την τέχνη και την ποπ κουλτούρα, άνοιξε δρόμους στη λογοτεχνία (εμπνέοντας διάσημα έργα, από τον “Δρ Τζέκιλ και τον κ. Χάιντ” μέχρι τον “Σωσία” του Ντοστογιέφσκι), έγινε διαχρονικό σύμβολο στην ιστορία του κινηματογράφου και «γέννησε» το είδος της επιστημονικής φαντασίας. Επηρέασε ακόμα και τη φρασεολογία και τη συλλογική έκφραση -κι ένα εντυπωσιακό παράδειγμα είναι ότι η νέα παραλλαγή του Covid που επικρατεί σήμερα, έχει πάρει το όνομα “Frankenstein”.
Με αφορμή τη νέα κινηματογραφική εκδοχή του Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο -ένα «έργο ζωής» για τον Μεξικανό σκηνοθέτη - που επιστρέφει στις ρίζες του μύθου, εστιάζοντας στην αυθεντική εκδοχή της Μαίρη Σέλεϊ, ανατρέχουμε στην ιστορία του ενός εκ των δύο πλέον επιδραστικών «τεράτων» της ποπ κουλτούρας -το άλλο φυσικά είναι ο "Δράκουλας" του Στόκερ. Ας αρχίσουμε, όμως, από τη βραδιά που κατά -ανατριχιαστική- σύμπτωση, γεννήθηκαν και οι δύο.
Ιστορίες φαντασμάτων μια ζοφερή νύχτα στις Άλπεις
Όλα ξεκίνησαν μια θλιβερή, κρύα και υγρή βραδιά του καλοκαιριού του 1816, του έτους που έμεινε στην ιστορία ως η χρονιά χωρίς καλοκαίρι -μετά την έκρηξη ηφαιστείου στην Ινδονησία, που επηρέασε το κλίμα στην Ευρώπη.
Μια παρέα νεαρών διανοούμενων, που κάνει διακοπές στη βίλα του ποιητή λόρδου Μπάιρον κοντά στη λίμνη της Γενεύης, αναζητά τρόπους για να περάσει την ώρα της. Πέρα από τον οικοδεσπότη, στη βίλα βρίσκονται η ανύπαντρη ακόμα τότε, 19χρονη Μαίρη Γκόντγουιν μαζί με τον σύντροφο της, ήδη γνωστό ποιητή και ακόμα παντρεμένο με άλλη, Πέρσι Σέλλεϋ, ο συγγραφέας Τζον Πολιντόρι και η ετεροθαλής αδερφή της και ερωμένη του λόρδου Μπάιρον, Κλερ Κλερμόντ.
Η παρέα έχει ήδη σκανδαλίσει τα ήθη της εποχής -κι έχει καταγραφεί ότι γειτονικό ξενοδοχείο προσφέρει στους πελάτες του τηλεσκόπιο, ώστε να μπορούν να ρίξουν κλεφτές ματιές στη βίλα της ελευθεριότητας. Η πραγματικότητα, εκείνης της ημέρας τουλάχιστον, σίγουρα διέψευσε τις προσδοκίες διψασμένων για gossip τουριστών.
Η πρόκληση του λόρδου Βύρωνα σε έναν αυτοσχέδιο διαγωνισμό για το ποιος θα γράψει την καλύτερη ιστορία τρόμου έγινε πρόθυμα δεκτή από τους καλεσμένους του. Όταν η Μαίρη Σέλλεϋ διάβασε τη δική της, ένα νέο είδος -που συνδύαζε τη φρίκη με την επιστήμη- είχε μόλις γεννηθεί. Την ίδια βραδιά, ο Τζον Πολιντόρι έγραψε το προσχέδιο μιας ιστορίας με τίτλο “Ο βρικόλακας”, που χρόνια μετά ενέπνευσε τον Μπραμ Στόκερ να γράψει τον “Δράκουλα”.
«Το πιο άθλιο ζωντανό πλάσμα»
Η ιστορία της Σέλλεϋ ήταν αυτή που κέρδισε το χειροκρότημα της παρέας. Η έμπνευση, που γέννησε το αρχέτυπο του «τρελού επιστήμονα» και του «τέρατος» της ήρθε σαν ένα όνειρο. «Προσπάθησα να σκεφτώ μια ιστορία, που θα άγγιζε τα μυστήρια της ανθρώπινης φύσης και ύπαρξης και θα ξυπνούσε ανατριχίλες» έγραψε η ίδια αργότερα, στη δεύτερη έκδοση του έργου -η πρώτη δεν είχε το όνομα της, όπως συνηθιζόταν με τις γυναίκες συγγραφείς της εποχής.
Ο -μετέπειτα σύζυγος της- Πέρσι Σέλλεϋ είναι ο άνθρωπος, που την ενθάρρυνε να αναπτύξει την ιστορία σε μυθιστόρημα. Εκδόθηκε, για πρώτη φορά, το 1818 (με τίτλο “Φρανκενστάιν ή Μοντέρνος Προμηθέας”), παρουσιάζοντας στο κοινό την ιστορία του Βίκτορ Φρανκενστάιν, ενός λαμπρού, νεαρού και υπερφιλόδοξου επιστήμονα, που ζωντανεύει ένα άψυχο κορμί και αυτομάτως το απορρίπτει με τρόμο και απέχθεια.
Το «πλάσμα» εγκαταλείπεται, προσπαθεί να μάθει να ζει ανάμεσα στους ανθρώπους και σταδιακά μετατρέπεται σε δολοφόνο, αναζητώντας εκδίκηση από τον δημιουργό, που το καταδίκασε να ζει στην ακραία μοναξιά ως «το πιο άθλιο από όλα τα ζωντανά πλάσματα».
Οι επιρροές και οι τραγωδίες της 19χρονης Σέλλεϋ
Ο “Φρανκενστάιν” είναι ταυτόχρονα μια γοτθική ιστορία τρόμου, ένα τραγικό ρομάντζο, το πρώτο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας -όπου για πρώτη φορά, η μυθοπλασία τρόμου συνδυάζεται με την τεχνολογία- και μια παραβολή -όλα μαζί σε ένα επιβλητικό “σώμα”. Οι κεντρικές τραγωδίες του -ο κίνδυνος του “να παίζει κανείς τον Θεό” από τη μια και η εγκατάλειψη και κοινωνική απόρριψη από την άλλη- παραμένουν και σήμερα εξίσου επίκαιρες, όσο και δύο αιώνες πριν.
Η έμπνευση της Σέλλεϋ, σύμφωνα με μελετητές της, επηρεάστηκε από πολλούς παράγοντες, πέραν της μουντάδας της ημέρας: από τη γονική “εγκατάλειψη”, που και η ίδια βίωσε, καθώς η μητέρα της πέθανε 11 μέρες μετά τη γέννηση της, από την κοινωνική απομόνωση που είχε υποστεί ως “η άλλη γυναίκα” στη σχέση της με τον Σέλλεϋ, από την απώλεια του πρώτου της μωρού, τις αυτοκτονίες της ετεροθαλούς, μεγαλύτερης αδερφής της και της πρώτης συζύγου του άντρα της. Και, όπως η ίδια έγραψε, από τις συζητήσεις που έκανε η παρέα το καλοκαίρι εκείνο γύρω από το νόημα της ζωής και την εξέλιξη της επιστήμης.
Ο μύθος του Προμηθέα, που έκλεψε από τους Θεούς τη φωτιά για να τη χαρίσει στους ανθρώπους και τιμωρήθηκε με ένα αιώνιο, αφόρητο μαρτύριο, αναφέρεται από τη Σέλεϊ στον τίτλο του έργου, συμβολίζοντας τους κινδύνους της ύβρεως και της υπέρμετρης φιλοδοξίας. Η άλλη μεγάλη αναφορά του μυθιστορήματος είναι στον Θεό και τη δημιουργία του Αδάμ, όπως φανερώνει και το επίγραμμα, που περιλαμβάνει ένα απόσπασμα από τον “Χαμένο Παράδεισο” του Μίλτον: “Ζήτησα εγώ, Δημιουργέ, απ’ τον πηλό μου να με πλάσεις άνθρωπο;”.
Η ταινία που καθόρισε τη μορφή του «τέρατος»
Η τεράστια επιρροή του Φρανκενστάιν στη βιομηχανία θεάματος, διασφάλισε τη διαχρονικότητα του, όμως η τραγικότητα του «πλάσματος» ξεχάστηκε στην πορεία των πολυάριθμων μεταμορφώσεων του στο Χόλιγουντ.
Μόλις πέντε χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του, το 1823, μεταφέρθηκε στο θέατρο με τίτλο “Το πεπρωμένο του Φρανκενστάιν” -στη μόνη μεταφορά που πρόλαβε η Σέλλεϋ. Με την αλλαγή του αιώνα, το 1910, το Χόλιγουντ ανέλαβε δράση, με την πρώτη κινηματογραφική εκδοχή του βιβλίου με τίτλο “Dr Frankenstein”.
Η ταινία, όμως, που καθόρισε τη μορφή του «τέρατος» ήρθε το 1931, στον “Φρανκενστάιν” του Τζέιμς Γουέιλ, που εξελίχθηκε σε τεράστια επιτυχία. Ο Μπορίς Καρλόφ ζωντάνεψε την εμβληματική εικόνα, που αναγνωρίζουμε μέχρι σήμερα -με το τετράγωνο κεφάλι και τα μπουλόνια που προεξέχουν από τον λαιμό του.
Πολύ σύντομα ακολούθησαν “Η νύφη του Φρανκενστάιν” (1935) και “Ο γιος του Φρανκενστάιν” (1939). Μέχρι το 1948, είχαν κυκλοφορήσει οκτώ ταινίες -η τελευταία ήταν η κωμική εκδοχή των Άμποτ και Κοστέλο- ενώ παράλληλα ο ήρωας της Μαίρης Σέλλεϋ γινόταν χαρακτήρας κόμικ, άλλοτε ως βίαιο τέρας κι άλλοτε ως σούπερ ήρωας.
Από τους Μπιτλς μέχρι τον Ρόμπερ Ντε Νίρο
Τα χρόνια που μεσολάβησαν υπήρξαν αμέτρητες αναφορές στον Φρανκενστάιν. Οι χαρακτήρες ή τα θέματα του έργου εμφανίζονται σε βιντεοπαιχνίδια, μυθιστορήματα, τηλεοπτικές σειρές και τραγούδια καλλιτεχνών τόσο διαφορετικών όσο ο Ice Cube, οι Metallica και οι Μπιτλς -συναντάμε το «τέρας» στο Yellow Submarine. Ενέπνευσε χαρακτήρες πολλών διάσημων τηλεοπτικών σειρών (π.χ. “Addams Family”), ενώ ακόμα περισσότερες του αφιέρωσαν επεισόδια (από τον “Dr. Who” μέχρι τους “Σίμπσονς” και τον “Μπομπ Σφουγγαράκη”).
Ο μύθος του εξελίχθηκε ως έννοια πέρα από την ίδια την ιστορία, αποκτώντας τη θέση του στο πάνθεον του τρόμου και εμφανιζόμενος στα πάντα -από κινούμενα σχέδια μέχρι διακοσμήσεις για το Halloween και κοστούμια για τις Καρντάσιαν.
Πάνω από 60 είναι οι γνωστές κινηματογραφικές μεταφορές του και εκατοντάδες οι αναφορές του στο σινεμά. Υπάρχουν ιταλικές και ιαπωνικές εκδοχές, όπως υπάρχει και ο Φρανκενστάιν του Μελ Μπρουκς (με Τζιν Γουάιλντερ και Πίτερ Μπόιλ το 1974), του Κένεθ Μπράνα (το 1994, με έναν αγνώριστο Ρόμπερτ Ντε Νίρο στο ρόλο του “τέρατος”) και του Τιμ Μπάρτον (στο ασπρόμαυρο animation του 2012 “Frankenweenie”).
Το μυθιστόρημα της Σέλλεϋ είχε και μια ακόμη επίδραση, λιγότερο εμφανή, αλλά εξίσου σημαντική. Οι κίνδυνοι και οι ευθύνες που περιβάλλουν τη δημιουργία νοήμονος ζωής ενέπνευσαν σενάρια με κλώνους και ρομπότ. Ιστορίες όπως το “Blade Runner” φέρουν την ηχώ του Φρανκενστάιν, ενώ έμπνευση από το μύθο του έχουν πάρει πολυάριθμες, διάσημες ταινίες, όπως π.χ. το “Poor things” του Γιώργου Λάνθιμου.
Ο Φρανκεστάιν του Ντελ Τόρο
Η νέα εκδοχή του Netflix, που ο βραβευμένος με Όσκαρ, Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο σχεδίαζε για τρεις δεκαετίες, είναι μια μεγάλη παραγωγή με γοτθική αισθητική, και βαθιά προσωπική προσέγγιση, που όμως δεν προδίδει το πνεύμα του βιβλίου της Σελλεϋ.
Ακολουθεί την ιστορία του Φρανκενστάιν, χωρίς να παρεκκλίνει από το αρχικό έργο, που σύμφωνα με τον Μεξικανό σκηνοθέτη ήταν η Βίβλος του. Στο ρόλο του εμμονικού επιστήμονα βρίσκεται ο Όσκαρ Άιζακ, ενώ ο Τζέικομπ Ελόρντι υποδύεται ένα “τέρας” που διατηρεί την τραγικότητα του μυθιστορηματικού ήρωα.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
