Είναι Ιούνιος του 1968 και, στον απόηχο του γαλλικού Μάη, ο Pier Paolo Pasolini γράφει ένα μακροσκελές ποίημα υπό τον τίτλο «Το Κ.Κ.Ι. στους νέους», με αφορμή την αιματοβαμμένη σύγκρουση στη Βάλε Τζούλια της Ρώμης την 1η Μαρτίου του 1968, ανάμεσα σε Ιταλούς αριστερούς φοιτητές και στην ιταλική αστυνομία.
Η νεολαία είχε βγει τότε στους δρόμους, για να διαμαρτυρηθεί για τον καπιταλισμό, το εκπαιδευτικό σύστημα των πανεπιστημίων, τον πόλεμο και τον αυταρχισμό. Ωστόσο, αντί να τους υποστηρίξει, μέσα από αυτό το ποίημα-μανιφέστο, ο Pasolini κάνει το εξής αδιανόητο, για έναν Μαρξιστή διανοούμενο: Παίρνει δημόσια το μέρος της αστυνομίας. Ναι, της αστυνομίας που έδερνε τους φοιτητές.
Ο Pasolini τα ρίχνει ευθέως στους «αστούς», «βουτυρομπεμπέδες» αριστερόφρονες φοιτητές και τάσσεται υπέρ των αστυνομικών, «διότι οι αστυνόμοι είναι παιδιά φτωχών ανθρώπων». Κατηγορεί επί της ουσίας τους νέους για ταξική προδοσία, αφού, σύμφωνα με τον ίδιο, το ότι βγαίνεις στο δρόμο και διαμαρτύρεσαι, δεν σημαίνει απαραίτητα πως είσαι επαναστάτης. Μάλλον το παίζεις. Η ταξική σου καταγωγή έχει σημασία. Μέσα από μια προβοκατόρικη ανατροπή των ρόλων, παρουσιάζοντας τους φοιτητές ως καταπιεστές και την αστυνομία ως καταπιεσμένη, το ποίημα γίνεται μια κραυγή: καμία πλευρά δεν είναι αθώα.
Ο Pier Paolo Pasolini
Μεγαλωμένος στη φασιστική Ιταλία, ο Pasolini ήταν ένας Μαρξιστής, ανοιχτά ομοφυλόφιλος άνδρας, συγγραφέας και ποιητής εμμονικός με τα αρχαία, τα ιερά και τα όσια, καθώς και σφοδρός επικριτής (μέχρις εσχάτων) του σύγχρονου καταναλωτισμού. Όπως είναι φυσικό, οι απόψεις του δεν ήταν ποτέ εύκολες.
Επίσης, μέχρι σήμερα θεωρείται κι ένας από τους πιο σκανδαλώδεις σκηνοθέτες στην ιστορία του κινηματογράφου, καθώς η κριτική του στην κατεστημένη τάξη και οι ενίοτε ριζοσπαστικές του πεποιθήσεις, τον έφεραν αντιμέτωπο με σοβαρά προβλήματα περισσότερες από μία φορές. Τέσσερα χρόνια πριν το ποίημα αυτό, σκηνοθετεί μια ταινία, που ήταν σχεδόν το ίδιο ριζοσπαστική και θυμωμένη, με τις ρίζες της όμως στην αγάπη για τους φτωχούς, απορρίπτοντας έτσι την ψεύτικη επανάσταση.
Δεν είναι μόνο το «Salò» του που τον έχει καθιερώσει για την εν μέρει προκλητική και πολιτικά φορτισμένη προσέγγιση στα έργα του. Είναι και το 60χρονο πλέον «Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» (1964), μια λιτή, σοβαρή, αλλά άκρως απορροφητική ταινία για τη ζωή του Ιησού Χριστού (ίσως η καλύτερη στο είδος της), η οποία έρχεται σε τρομερή αντίθεση με τις αντίστοιχες πομπώδεις υπερπαραγωγές του Hollywood, ρίχνοντας φως στο ταπεινό και ειλικρινές πνεύμα του Ιησού.
Και κάπου εκεί μπορείς να εντοπίσεις τη βασική φιλοδοξία του δημιουργού: Να αποκρυσταλλώσει το κοινωνικό μήνυμα των Ευαγγελίων μέσα από τις διδασκαλίες του Ιησού και, τελικά, να εξάγει ένα καθολικό μήνυμα, που ξεπερνά κάθε είδους θρησκευτικό ζήλο.
Το να παρακολουθείς αυτήν την ταινία για πρώτη φορά, είναι σίγουρα μια παράξενη εμπειρία. Ακόμα κι έχει αργήσει κάπου στα δέκα χρόνια, το φιλμ δεν μπορεί να μην θεωρηθεί παιδί του ιταλικού νεορεαλισμού, αφού ο ίδιος υιοθετεί τις περισσότερες τεχνικές επιδράσεις αυτού του στιλ, θέτοντας το ωστόσο σε μια ροή.
Επηρεασμένος από αυτό το καλλιτεχνικό κίνημα, που χαρακτηρίζεται από ιστορίες των φτωχών ανθρώπων και της εργατικής τάξης, στις οποίες πρωταγωνιστούν κυρίως μη επαγγελματίες ηθοποιοί, αλλά και από τις προσωπικές του πολιτικές και κοινωνικές πεποιθήσεις, ο δημιουργός ασκεί τη δική του κριτική στις αδικίες και στις ανισότητες που εντόπισε τόσο στη σύγχρονη κοινωνία, όσο και στα ιερά βιβλία.
To ριζοσπαστικό "Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον"
Γυρισμένη σε φτηνό ασπρόμαυρο φιλμ, από τον επί χρόνια συνεργάτη του Tonino Delli Colli, η κάμερά του είναι πολλές φορές ασταθής στο χέρι, κυρίως στα πιο μακρινά πλάνα ή στις κοντινές λήψεις για να δοθεί έμφαση στον κάθε χαρακτήρα. Και μαζί με το νατουραλισμό, η ταινία ακουμπά θέλοντας και μη και στον ρεαλισμό, ιδίως αν σκεφτεί κανείς το soundtrack που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων Prokofiev, Bach, Mozart, ακόμα και Billie Holiday και, όπως και να ‘χει, σε αποσυντονίζει λίγο.
Δεν είναι, όμως, άκρως ειρωνικό το γεγονός ότι μία από τις πιο πιστές κινηματογραφικές αποδόσεις της ζωής του Ιησού έχει παρουσιαστεί δια χειρός ενός γκέι κομμουνιστή και άθεου καλλιτέχνη, όπως ο Pasolini; Η απόδοση του Χριστού με το προφίλ του αυστηρού ηθικιστή και επαναστάτη είναι από τις πρώτες επιλογές των σινεφίλ σε αυτήν την κατηγορία (μαζί με το αξιομνημόνευτο “Life of Brian” των Monty Python).
Εδώ, το πορτρέτο του Μεσσία είναι πολύ πιο σκληρό από τον συνηθισμένο στωικό υπερήρωα. Εδώ, ο Χριστός, αν και έχει μια πιο γήινη ομορφιά και χάρη, δεν φοράει μακιγιάζ, δεν είναι υπερδραματικός, ούτε μπρατσαράς, ούτε μπουταράς. Είναι, σχεδόν, ένας λέτσος.
Τα τραχιά μούσια του Ισπανού πρωταγωνιστή και φοιτητή οικονομικών Enrique Irazoqui απέχουν από κάθε πρότυπο εξιδανίκευσης. Ο Χριστός του Pasolini ξεπερνά τις προσδοκίες κάθε πιστού. Εκεί που όλοι περιμένουν την αρχετυπική χολιγουντιανή εμφάνιση, με το μυώδες φιζίκ, τα εκφραστικά γαλάζια μάτια και τις σικάτες, ανάλαφρες ξανθές μπούκλες, ο θεατής βλέπει έναν Ιησού με πολύ συνηθισμένη σωματοδομή, κοντά μαλλιά και μονόφρυδο.
Πολλοί εκπλήσσονται και νιώθουν άβολα στην όψη αυτή, νομίζουν πως οι παραβολές και τα κηρύγματά του ξαφνικά δεν έχουν νόημα, όταν ολόκληρος Μεσσίας δεν χρησιμοποιεί ένα τσιμπιδάκι. Τον Ιούδα υποδύεται ο Otello Sestili, ένας άσχημος φορτηγατζής από τη Ρώμη, αφήνοντας να εννοηθεί πως πρόδωσε τον Ιησού από δόλο, μίσος και ζήλια. Ο θρήνος της Παναγίας είναι πιο ωμός και ρεαλιστικός, αφού υποδύεται συγκλονιστικά από την ίδια τη μάνα του Pasolini, Suzanna Colussi, που δεν ήταν φυσικά ηθοποιός.
Και μετά τα λασπωμένα περίχωρα της μεταπολεμικής Ιταλίας, που επιτρέπουν στο τοπίο να αντιπροσωπεύσει την Ιουδαία της τότε εποχής με μεγάλη επιτυχία, η ταινία έχει γυριστεί εξ ολοκλήρου ακολουθώντας τους κανόνες του νεορεαλισμού. Το ζοφερό σκηνικό δίνει στην ταινία μια πρωτόγονη αίσθηση. Επειδή ο καπιταλισμός είχε ασκήσει ήδη την επιρροή του στις αυθεντικές τοποθεσίες της Παλαιστίνης και της Ιορδανίας, ο σκηνοθέτης βρήκε στις άνυδρες, φτωχές κι έρημες ιταλικές συνοικίες Matera, Barile και Massafra και τα περίχωρά τους, το μυστηριώδες και προβιομηχανικό σκηνικό για να αρθρώσει το όραμά του.
Στις ίδιες τοποθεσίες, θα γύριζε κι ο Mel Gibson, σαράντα χρόνια μετά, το δικό του πετυχημένο αιματηρό splatter “The Passion of the Christ”. Τα μέρη αυτά μπορούν και χαρίζουν κάπως ένα μυθολογικό πλεονέκτημα, έτσι λαξευμένα στους σκληρούς βράχους, αφήνοντας μας ελεύθερους να φανταστούμε άλλα τόσα σχετικά με τον πολιτισμό της εποχής.
Ο πρώτος αυθεντικός Μαρξιστής πριν τον Μαρξισμό;
Ο σκηνοθέτης απέφυγε να δώσει στην ταινία του την μπαρόκ ένταση που παρατηρούμε σε άλλες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της ζωής του Χριστού και αντ’ αυτού μας παρουσιάζει μια ταινία με τη μορφή ενός low budget ντοκιμαντέρ, με αυτούσια τα λόγια του Ευαγγελιστή. Ναι, η ταινία είναι άκρως κυριολεκτική και πιστή στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου, με τα λόγια του να αποδίδονται μάλιστα αυτούσια τις περισσότερες φορές.
Ο Ευαγγελιστής, άλλωστε, χρησιμοποιεί μια γλώσσα εντελώς απλή, χωρίς περιττές αφηγηματικές εξάρσεις, στοχεύοντας έτσι στη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια των γεγονότων. Ο μύθος λέει πως ο Pasolini δεν είχε παραδώσει ποτέ κάποιο επίσημο σενάριο, αλλά αντίθετα σκηνοθετούσε με τη Βίβλο ανά χείρας. Όσο υπερβολικό κι αν φαίνεται αυτό, η ακρίβεια στο αυθεντικό κείμενο επιβεβαιώνεται μέσα από την αφήγηση της ταινίας, η οποία δεν παρουσιάζει μια πλήρη, λογική βιογραφία του Ιησού, αλλά εντυπωσιακές στιγμές ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατό του.
Ο Pasolini παρουσίασε τον Ιησού όπως όλοι χρειάζεται να τον δούμε, ή έστω να τον φανταστούμε κάποια στιγμή: Πέρα για πέρα ανθρώπινο, χωρίς το τόσο μεγάλο βάρος της θεϊκής του υπόστασης. Τα λόγια και τα έργα του αντικατοπτρίζουν εκείνα ενός σύγχρονου επαναστάτη. Μια σημαντική απειλή για το κατεστημένο και την εξουσία. Έναν αγώνα για τη διασφάλιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την κριτική στη διαφθορά της εξουσίας. Μια υπενθύμιση ότι οι άνθρωποι δεν είναι αναλώσιμοι, γι’ αυτό και οι φτωχοί και οι αδύναμοι δεν θα έπρεπε να βρίσκονται στον πάτο της κοινωνίας χωρίς ταυτότητα.
Είναι, λοιπόν, ο Ιησούς του Pasolini ο πρώτος αληθινός Μαρξιστής, πολύ πριν εκφραστεί ο Μαρξισμός; Ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει δηλώσει για την ταινία του:
«Το Ευαγγέλιο μου έβαζε το εξής πρόβλημα: Δεν μπορούσα να το εξιστορήσω σαν ένα κλασικό αφήγημα, γιατί δεν είμαι πιστός, αλλά άθεος. Από την άλλη, ήθελα να διηγηθώ την ιστορία του Χριστού, Υιού του Θεού. Έπρεπε λοιπόν να διηγηθώ μια ιστορία στην οποία δεν πίστευα. Δεν μπορούσε λοιπόν να είμαι εγώ εκείνος που εξιστορεί.
Έτσι χωρίς να το θέλω οδηγήθηκα στην ανατροπή όλης μου της κινηματογραφικής τεχνικής και γεννήθηκε αυτό το μάγμα ύφους, που είναι χαρακτηριστικό του κινηματογράφου της ποίησης. Γιατί για να μπορέσω να εξιστορήσω το Ευαγγέλιο, έπρεπε να βυθιστώ στην ψυχή ενός που πιστεύει. Εδώ έγκειται ο έμμεσος ελεύθερος λόγος: Απ' τη μια μεριά η αφήγηση βλέπεται με τα δικά μου μάτια και απ' την άλλη με τα μάτια ενός πιστού...».
Αυτό που κάνει, λοιπόν, ο Pasolini με την ταινία του, είναι να αποσπά κατ' αρχάς την προσοχή του θεατή (και του πιστού) από το γεγονός της Ανάστασης και όλης της μεταφυσικής-θαυματουργής φιλολογίας που την περιβάλλει και να εστιάζει στα εντελώς ανθρώπινα και κυρίως στο (κάπως) επαναστατικό μήνυμα του Ιησού. Έτσι, καταφέρνει να ασκεί άμεση κριτική στην Εκκλησία, δείχνοντάς της πόσο έχει απομακρυνθεί από τις αρχικές της αξίες.
Μία ταινία εγκεκριμένη από το Βατικανό
Το 1995, με αφορμή την 100ή επέτειο του κινηματογράφου, το Βατικανό δημοσίευσε μια λίστα με τις 45 καλύτερες ταινίες στις κατηγορίες «Θρησκεία», «Αξίες» και «Τέχνη». Η ταινία του Pasolini βρισκόταν, φυσικά, ανάμεσα σε αυτές. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να πληρώνει κάποιος φόρο στην εκκλησία για να μπορεί να καταλάβει, να αισθανθεί και να δείξει σε κάποιον ποια είναι η ουσία και ο πυρήνας του Χριστιανισμού. Φτάνει να είναι κάποιος σαν τον Pasolini: Ένας υπέρμαχος της ελευθερίας, ένας επαναστάτης, κάποιος τέλος πάντων πιο κοντά στα ιδανικά του Ιησού από ό,τι οι περισσότεροι εκπρόσωποι της θρησκείας.
Επίσης, διαχωρίζει σε μεγάλο βαθμό τη θρησκεία σε δύο μεγάλες κατηγορίες: από τη μια η εκκλησία ως εγκόσμιος θεσμός κι οργανισμός, με τις τελετουργίες, τις παραδόσεις της και την πίστη σε μια ανώτερη ύπαρξη (την οποία ο ίδιος όχι μόνο απορρίπτει, αλλά και αποστρέφεται) και από την άλλη το περιεχόμενο και οι αξίες της θρησκείας, που στην πράξη δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς να πιστεύει κάποιος, ωστόσο ο δημιουργός τα επεξεργάζεται σε θεωρητικό επίπεδο και έτσι τα απελευθερώνει από κάθε υπεράνθρωπη διάσταση, φέρνοντάς τα στα πόδια μας. Και τι μας λέει το περιεχόμενο; Ότι ο δίκαιος κόσμος που ονειρευόμαστε θα οικοδομηθεί μόνο μέσα από τη συλλογική δράση και την αλληλεγγύη.
Κατά την άποψη του Pasolini, ο Ιησούς είναι ένας ριζοσπάστης και κάποιος που «είναι πάντα στο πλευρό των αδύνατων». Αυτό είναι μια άποψη με την οποία πολύ πιθανό να συμφωνούσαν οι περισσότεροι χριστιανοί. Ο Pasolini προχωρά, όμως, ένα βήμα παραπέρα και προσθέτει «και εναντίον των ισχυρών».
Ο Ιησούς του υπάρχει όχι για την ανάστασή του και για τη νίκη του θανάτου, αλλά για τα κηρύγματά του περί κοινωνικής δικαιοσύνης, για τα λόγια του που καλούσαν σε υποστήριξη των φτωχών και κατατρεγμένων και για την κριτική στους πλούσιους και ισχυρούς, θέματα που βρίσκονται παράλληλα με τις μαρξιστικές ιδέες της ταξικής πάλης και την ανάγκη για οικονομική ισότητα.
Μάλιστα, καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας ο Ιησούς εμφανίζεται ως ένας ρέμπελος coach των περιθωριοποιημένων, είτε είναι αγρότες, είτε ψαράδες, είτε φοροεισπράκτορες, που επιθυμεί να ενδυναμώσει την εργατική τάξη και όλες τις καταπιεσμένες κοινωνικές ομάδες. Η ταινία ασκεί έμμεσα κριτική στον καπιταλισμό που διαιωνίζει την ανισότητα και την εκμετάλλευση όσων δεν έχουν εξουσία. Γιατί η καταδίκη, άλλωστε, του Ιησού ήρθε ως αποτέλεσμα της σύγκρουσής του με το κοινωνικοθρησκευτικό κατεστημένο και την εξουσία.
Όμως η εξάρτηση από μια συγκεκριμένη εικόνα, μπορεί και να δηλώνει τον εγκλωβισμό στην περσόνα και όχι στο μήνυμα. Και αυτό πρέπει να κάνει τους πιστούς να αναρωτιούνται γιατί η λατρεία του Χριστού είναι πιο σημαντική από το να τηρούν απλώς τα κηρύγματά του στην καθημερινότητά τους. Ο Ιησούς μοιάζει να είναι ο πρώτος αληθινός Μαρξιστής, πολύ πριν εκφραστεί ο Μαρξισμός.
Δεν χρειάζεται να πληρώνει κάποιος φόρο στην εκκλησία για να καταλάβει, να αισθανθεί και να δείξει σε κάποιον ποια είναι η ουσία και ο πυρήνας των όσων δίδαξε. Φτάνει να σταθεί λίγο στα λόγια του: «Είναι ευκολότερο μία καμήλα να περάσει από τη μικρή τρύπα που ανοίγει η βελόνα, παρά να μπει ένας πλούσιος στη Βασιλεία του Θεού». Φτάνει, τέλος, να σκεφτεί ότι ο δίκαιος κόσμος που ονειρευόμαστε θα οικοδομηθεί μόνο μέσα από τη συλλογική δράση και την αλληλεγγύη.
O Χριστός ήταν ένα πολιτικό ζώο, οργισμένο με τo άδικο. Και, για να γίνει και η σύνδεση με το ποίημα στην αρχή, η βουβή κραυγή του από τον σταυρό συνιστά μια κριτική ενάντια στην υποκρισία, μια έκκληση για μια αληθινή πολιτική και όχι μια εύκολη ιδεολογία. Ο Pasolini έβλεπε αυτούς τους μπουρζουά φοιτητές ως δήθεν επαναστάτες, ενώ ήταν εντελώς αποκομμένοι από τα πραγματικά βάσανα και τον πραγματικό πολιτικό αγώνα. Αυτό που μας λέει, επί της ουσίας, είναι πως εκεί που νομίζεις ότι είσαι ο Χριστός, στην πραγματικότητα είσαι μάλλον ο Φαρισαίος.
Ο Ιησούς βρισκόταν στο πλευρό των φτωχών, των άρρωστων και των άπορων. Παράλληλα εναντιωνόταν στους πλούσιους και ισχυρούς. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, πως, είτε μιλάς για τη Βασιλεία των Ουρανών είτε για την κομμουνιστική ουτοπία, μιλάς για τα ίδια ιδανικά. Ωστόσο, τα χιλιάδες χρόνια διαστρέβλωσης των όσων δίδαξε ο Ιησούς και τα εκατοντάδες χρόνια διαστρέβλωσης των ιδεών του Μαρξ, μας έκαναν να πιστέψουμε ότι είναι τελείως διαφορετικοί μεταξύ τους. Το μόνο σίγουρο είναι πως όπως ο Ιησούς θα περιφρονούσε σήμερα τον Χριστινιασμό, έτσι και ο Μαρξ θα περιφρονούσε όλα τα λεγόμενα «μαρξιστικά» κράτη.
60 χρόνια έχουν περάσει και αυτή η ταινία-διαμάντι δεν έχει γεράσει ούτε μια μέρα από την κυκλοφορία της. Απολύτως ωφέλιμο να τη δει κάποιος, ακόμα κι αν δεν θρησκεύει.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
