Από τη δημιουργία της βιομηχανίας του θεάματος, ο κινηματογράφος έμεινε ένας χώρος πεισματικά ανδροκρατούμενος. Στις μεγάλες διεθνείς παραγωγές, οι γυναίκες σκηνοθέτιδες εξακολουθούν να αποτελούν μικρό ποσοστό· σε πολλές χρονιές, μόλις ένα 10–20% των ταινιών με μεγάλη κυκλοφορία φέρει γυναικεία υπογραφή πίσω από την κάμερα. Αντίστοιχα, οι γυναίκες σε καίριες θέσεις ευθύνης παραμένουν μειοψηφία. Ευτυχώς, μέσα από αυτό το άνισο τοπίο, γεννιούνται φωνές και αφηγήσεις που αντιστέκονται στη στασιμότητα και επαναδιεκδικούν χώρο.
Γι’ αυτό και πρωτοβουλίες όπως το Φεστιβάλ WIFT GR μοιάζουν όχι απλώς σημαντικές, αλλά απολύτως αναγκαίες. Είναι η απόδειξη ότι η αλλαγή δεν είναι θεωρητική, αλλά ήδη σε εξέλιξη. Ότι η κινηματογραφική βιομηχανία, όσο αργά κι αν κινείται, μετατοπίζεται προς μια πραγματική ισορροπία. Κάθε τέτοια πλατφόρμα που στηρίζει, αναδεικνύει και δημιουργεί δομές για τις γυναίκες δημιουργούς λειτουργεί σαν μια ρωγμή στο παλιό οικοδόμημα, μια ρωγμή που αφήνει φως να περάσει. Και όσο πολλαπλασιάζονται αυτές οι πρωτοβουλίες, τόσο πιο καθαρά φαίνεται πως είμαστε, επιτέλους, στον σωστό δρόμο.
Φέτος, με το αφιέρωμα «Sisterhood», το φεστιβάλ χτίζει έναν κύκλο φωτός γύρω από τις αθέατες, τρυφερές, δύσκολες, αλλά πάντα δυνατές σχέσεις μεταξύ γυναικών και θηλυκοτήτων. Έναν κύκλο που μας χωράει όλες.
Μιλώντας με την καλλιτεχνική διευθύντρια του φεστιβάλ WIFT GR «50/50 ΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ», Φαίδρα Βόκαλη, είχαμε την ευκαιρία να μάθουμε περισσότερα για αυτόν τον σημαντικό θεσμό.
Τι σας έκανε να επιλέξετε το «Sisterhood» ως κεντρική θεματική του φεστιβάλ; Πόσο αναγκαία θεωρείτε σήμερα την ανάδειξη της γυναικείας αλληλεγγύης σε έναν χώρο όπου παραδοσιακά κυριαρχούν ανδροκεντρικές αφηγήσεις;
Μεγάλωσα με δύο αδερφές. H παρουσία τους στη ζωή μου ήταν αυτονόητη και η σχέση μας τόσο καθοριστική που με διαμόρφωσε βαθιά. Όσο μόνη και να ένιωθα, όσο χαμηλά και αν έπεφτα, ήξερα ότι πάντα ήταν εκεί για να με ακούσουν ή να με σηκώσουν. Όταν πολύ αργότερα, τότε που δεν ζούσαμε πια στο ίδιο σπίτι, διάβασα το “Sister Outsider” της Audrey Lorde κατάλαβα ότι η αδερφότητα, το sisterhood, μπορούσε να είναι μια πραγματική πηγή ενδυνάμωσης ασχέτως βιολογικών δεσμών.
Και η ανάμνηση αυτής της αρχετυπικής σύνδεσης έγινε η πυξίδα για τη χειραφετημένη ενήλικη ζωή μου. Γι' αυτό και όταν οι ακάματες γυναίκες του WIFT μου ζήτησαν να τις συντροφεύσω στο φετινό Φεστιβάλ με τη θεματική “Sisterhood”, η καρδιά μου φτερούγισε με χαρά και υπερηφάνεια. Το Φεστιβάλ του WIFT, που ζητάει Ισότητα και στον Κινηματογράφο, ήταν ένα όνειρο που με κόπο και αγάπη τα μέλη και τα ΔΣ του οργανισμού έφεραν στην πραγματικότητα.
Φέτος, σε μια ιστορική συγκυρία στην οποία όλες οι βεβαιότητες γκρεμίζονται, δικτάτορες εκλεγμένοι και μη ανέρχονται στην εξουσία, λαοί σαν τον Παλαιστινιακό γενοκτονούνται σε live αναμετάδοση στα κινητά μας και το αυγό του φιδιού ραγίζει για μία ακόμη φορά, εμείς επιλέγουμε να αναδείξουμε τις απανταχού προσπάθειες για αντίσταση, τους αγώνες για απελευθέρωση και την αδερφότητα που μας δίνει δύναμη και κουράγιο να συνεχίζουμε.
Με ταινίες από καταξιωμένες γυναίκες δημιουργούς και άλλες από πρωτοεμφανιζόμενες, με σεμινάρια για νέες επαγγελματικές προοπτικές, με συμβουλευτικές συνεδρίες για έργα σε ανάπτυξη από νέες δημιουργούς και με την ενίσχυση των θηλυκοτήτων που βρίσκονται στο σταυροδρόμι παραπάνω από μίας καταπίεσης, όπως είναι το φύλο. Ανοίγουμε την αγκαλιά και δίνουμε το χέρι η μία στην άλλη, στην ελάχιστη χειρονομία αλληλεγγύης, για να φτιάξουμε έναν κύκλο που μας χωράει όλες.
Πόσο ανοιχτός είναι στην πραγματικότητα ο ελληνικός κινηματογράφος στις γυναίκες δημιουργούς;
Ο ελληνικός κινηματογράφος είναι μια δύσκολη πίστα να περάσει οποιοδήποτε δημιουργικό άτομο, πόσω μάλλον οι γυναίκες. Στο παρελθόν, εάν ήταν τυχερές και δεν είχαν καταστραφεί από παρενοχλητικούς καθηγητές, παραγωγούς και συνεργάτες ή/και αν διέθεταν ένα κάποιο κοινωνικο-οικονομικό εκτόπισμα που ίσως και να τις προστάτευε από την αγωνία του βιοπορισμού, θα χρειαζόταν να εγκαταλείψουν κάθε φιλοδοξία σε άλλους τομείς της ζωής τους και να αφοσιωθούν αποκλειστικά στον κινηματογράφο, μπας και αποδείξουν ότι είναι τουλάχιστον τόσο καλές όσο οι άνδρες ομόλογοί τους.
Η Τόνια Μαρκετάκη και η Φρίντα Λιάπα, που πλέον κοσμούν με το όνομά τους και δυο αίθουσες του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, πολεμήθηκαν όσο λίγες δημιουργοί από συναδέλφους τους και μη. Φυσικά, δικαιώθηκαν μετά θάνατον.
Σήμερα, που η κοινωνικο-οικονομική συνθήκη βιώνεται ως μια παρατεταμένη κρίση, ενώ οι σεξιστικές διακρίσεις μεγάλου βεληνεκούς σταδιακά μοιάζουν να μειώνονται, οι υλικές συνθήκες επιβίωσης αποτελούν το μεγαλύτερο εμπόδιο για την είσοδο στον κινηματογραφικό (και γενικότερα τον καλλιτεχνικό) χώρο. Ταυτόχρονα, η άνοδος της ακροδεξιάς και του επακόλουθου συντηρητισμού δημιουργούν μια πόλωση που μας γυρίζει σε άλλες εποχές: Το 2025 οι γυναίκες που γύρισαν ταινίες ήταν πολύ λιγότερες από τις αντίστοιχες του 2022.
Το αισιόδοξο είναι ότι πλέον οι γυναίκες είμαστε πιο αλληλέγγυες, πιο ενημερωμένες για τους συστημικούς αποκλεισμούς μας και με τα δίκτυα κοινής βοηθείας που στήνονται ή βελτιώνονται καθημερινά, μπορούμε να στηρίζουμε η μία την άλλη για να κάνουμε τις ταινίες μας.
Πιστεύετε πως οι θεσμοί (κρατικά κέντρα, χρηματοδοτήσεις, φεστιβάλ) ανταποκρίνονται επαρκώς στην ανάγκη για ισότητα;
Σίγουρα γίνονται πολύ μεγαλύτερες προσπάθειες από ότι στο παρελθόν τόσο σε επίπεδο χρηματοδοτήσεων και ποσοστώσεων όσο και σε επίπεδο συμπερίληψης. Από εκεί μέχρι την επίτευξη της ισότητας - στην παρουσία, τις αμοιβές, τη γενικότερη εκτίμηση - υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος.
Βλέπουμε διεθνώς κινήματα όπως το #MeToo να αλλάζουν τον τρόπο που μιλάμε για την εξουσία και την έμφυλη βία στον χώρο του θεάματος. Aυτά τα κινήματα έχουν επηρεάσει τις δημιουργούς και τις ταινίες που φτάνουν στα φεστιβάλ;
Όπως έχουν επηρεάσει σε καθοριστικό βαθμό την κοινωνία, με τον ίδιο τρόπο έχει επηρεαστεί και η κινηματογραφική παραγωγή. Δεν νοείται πλέον ταινία αξιώσεων η οποία να περιλαμβάνει σεξιστικά στερεότυπα και “αθώα αστεία” που αποτελούσαν κανονικότητα τα προηγούμενα χρόνια. Οι γυναίκες δημιουργοί, τόσο πίσω όσο και μπροστά από τις κάμερες, είναι πολύ πιο σίγουρες για την αλήθεια των βιωμάτων τους και έχουν περισσότερο κουράγιο και στήριξη για να τα φέρουν στο φως, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Πώς συμβάλλει το WIFT GR «50/50» στην καλλιέργεια ενός πιο ισότιμου περιβάλλοντος;
Τα αποτελέσματα είναι ορατά σε σχέση με την προσέλευση του κοινού στις ταινίες και τις εκδηλώσεις του Φεστιβάλ. Κάποτε μια εκδήλωση ειδικού ενδιαφέροντος, πλέον το Φεστιβάλ WIFT προσελκύει τόσο θηλυκότητες από τον χώρο του κινηματογράφου όσο και ανήσυχους σινεφίλ. Μια πολύ αισιόδοξη παρατήρηση είναι ότι οι ταινίες που κατατίθενται κάθε χρόνο στο διαγωνιστικό τμήμα μικρού μήκους “Μικρές Γυναικείες Ιστορίες” αυξάνονται με γρήγορο ρυθμό - φέτος είχαμε περισσότερες από 120 συμμετοχές.
Ποιο είναι το όραμά σας για την επόμενη δεκαετία του φεστιβάλ; Πού θέλετε να φτάσει ο θεσμός και ποια αλλαγή φιλοδοξείτε να αφήσει πίσω του;
Το WIFT είναι ένα φεστιβάλ μελών και είναι αυτά που υπαγορεύουν την στρατηγική, την εξέλιξη και το μεγάλωμά του. Ως μέλος του οργανισμού, θα ήθελα να δω το Φεστιβάλ να σταθεροποιεί την θέση του στο αθηναϊκό στερέωμα με την ενεργή υποστήριξη της γυναικείας κινηματογραφικής κοινότητας, αυξάνοντας τις ημέρες και τον αριθμό προβολών και εκδηλώσεων, δίνοντας ακόμα μεγαλύτερες αμοιβές σε όλες τις συμμετέχουσες ταινίες και τις συνεργάτιδες, δημιουργώντας μια πλατφόρμα συνάντησης και νέων συνεργασιών μεταξύ θηλυκοτήτων.
Σε προσωπικό επίπεδο, ποια στιγμή ή εμπειρία σας έκανε να καταλάβετε πόσο κρίσιμη είναι η έμφυλη ισότητα στην τέχνη;
Από την πρώτη στιγμή που ξεκίνησα να εργάζομαι σε καλλιτεχνικούς χώρους (αλλά υποθέτω πως αυτό θα ίσχυε σε κάθε τομέα επαγγελματικής δραστηριοποίησης) μου έγινε αφόρητα ορατή η έμφυλη ανισότητα: από την σημασία που δινόταν στην άποψή μου σε σχέση με αυτή των ανδρών συνομολόγων μου, από τον αριθμό των γυναικών που υπήρχαν στους χώρους εργασίας σε μη γραμματειακές θέσεις, από την προσπάθεια να διεκδικήσω μια ισότιμη αντιμετώπιση χωρίς όμως να εκνευρίσω κάποιον ή να με θεωρήσουν “επιθετική”.
Τέτοιου είδους βιώματα, σε συνδυασμό με όλες τις ιστορίες φρίκης φιλενάδων αλλά και προσωπικές εμπειρίες σεξουαλικής παρενόχλησης, νομίζω αποτελούν κοινή συλλογική μνήμη των περισσότερων (αν όχι όλων) από εμάς, όσες τουλάχιστον ενηλικιωθήκαμε πολύ πριν το MeToo. Η έμφυλη ισότητα θα έπρεπε να είναι κοινός τόπος, τόσο στην τέχνη όσο και στη ζωή, και αυτό είναι που διεκδικούμε καθημερινά.
Πείτε μας τίτλους ταινιών από γυναίκες δημιουργούς, που ξεχωρίσατε από τις κυκλοφορίες των τελευταίων ετών.
Δεν γίνεται να μην αναφέρω τις ταινίες που προβάλλουμε φέτος, από την ήσυχα συγκλονιστική “Κάρλα” της Κριστίνα Τουρνατζή μέχρι την δυνατή “Βασίλισσα του Βαμβακιού” της Σουζάνα Μιρχανί και τη διεισδυτική “Αρκουδότρυπα” των Χρυσιάννα Παπαδάκη και Στέργιου Ντινόπουλου. Μερικοί τίτλοι από το πρόσφατο παρελθόν περιλαμβάνουν το “Saint Omer” της Αλίς Ντιόπ, το “Origin” της Άβα ντι Βερνέ, το “Where the Wind Comes From” της Αμέλ Γκελατί αλλά και τα εγχώρια “Αγία Έμι” της Αρασέλης Λαιμού και “Πίσω από τις Θημωνιές” της Ασημίνας Προέδρου.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
