«Μια απέραντη τσιμεντούπολη». Όποιος κάτοικος της Αθήνας πει πως δεν έχει χρησιμοποιήσει ποτέ αυτή τη φράση για να περιγράψει την πόλη, πιθανότατα θα λέει ψέματα. Είναι ένα από τα βασικά θέματα της ζωής στην Αθήνα. Και αν κάποιος πετύχει παλαιότερες γενιές, το παράπονο έχει μια δόση νοσταλγίας, έχει αναφορές σε άλλες εποχές που η πρωτεύουσα ήταν μια πόλη με νεοκλασικά, με μονοκατοικίες και αυλές που μύριζαν γιασεμί. Μια έννοια σαν οδοστρωτήρας: αντιπαροχή.
Η Αθήνα είχε κάποτε μόνο 1.000 πολυκατοικίες
Είναι μακρά και ενδιαφέρουσα η ιστορία της αρχιτεκτονικής δόμησης της Αθήνας. Η πόλη που επιλέχθηκε για πρωτεύουσα δεν ήταν πόλη. Για να ακριβολογούμε, ήταν μια μικρή κωμόπολη. Με το πέρασμα των χρόνων και τις εξελίξεις των εποχών, η Αθήνα προσαρμόστηκε. Η έννοια της πολυκατοικίας δεν ήταν τελείως άγνωστη. Μέχρι και την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου όμως, οι πολυκατοικίες ήταν λίγες και λειτουργούσαν πιο πολύ ως αστικά κοσμήματα με την υπογραφή εμπνευσμένων αρχιτεκτόνων. Το πιο τρανό παράδειγμα θα μπορούσε να είναι η Μπλε Πολυκατοικία στα Εξάρχεια.
Μέχρι το 1950, η Αθήνα είχε μόλις 1.000 κτίρια με πέντε ορόφους. Μέχρι το 1980, η εικόνα θα ήταν εντελώς διαφορετική. Είναι σημαντικό, επίσης, να τονίσουμε πως η αστική πολυκατοικία (όρος που χρησιμοποιείται κυρίως στον Μεσοπόλεμο) αξιοποιείται βασικά από τα μεσαία και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της πόλης. Η πρώτη μεγάλη τομή συντελείται το 1929 με τον Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό και τον νόμο 3741. Η οριζόντια ιδιοκτησία θεσπίζεται για όλη την ελληνική επικράτεια.
Έχουμε συνηθίσει να λέμε πως η αντιπαροχή ουσιαστικά ισοπέδωσε τον χαρακτήρα της Αθήνας κυρίως από τη δεκαετία του '50 και μετά. Η αλήθεια είναι πως τα θεμέλια της αντιπαροχής μπήκαν το 1929 και οι πρώτες προσπάθειες αντιπαροχής γίνονται το 1932. Πρακτικά, τα διαμερίσματα ενός πολυόροφου κτιρίου μπορούσαν να μοιραστούν και να έχουν διαφορετικούς ιδιοκτήτες. Μέχρι τότε, ίσχυε το αντίθετο. Δηλαδή, ένα οικόπεδο (ή κτίριο), ένας ιδιοκτήτης.
Αντιπαροχή, χούντα και Καραμανλής
Από τις 1.000 περίπου πολυκατοικίες που είχε η Αθήνα το 1950, 30 χρόνια μετά είχε 35.000! Οι παράγοντες γι' αυτό ήταν πολλοί. Από τη δεκαετία του '50, αμέτρητοι άνθρωποι ήρθαν από την επαρχία στην Αθήνα για να φτιάξουν ένα καλύτερο μέλλον για τις οικογένειές τους. Η αντιπαροχή αύξησε κατακόρυφα τα διαθέσιμα διαμερίσματα και το βασικότερο είναι πως τα έκανε οικονομικώς προσιτά.
Μαζί με την Αθήνα δηλαδή, άλλαξαν και οι ίδιες οι πολυκατοικίες. Από αστικά κοσμήματα στα οποία ζούσαν οι εύποροι και ευκατάστατοι, έγιναν σημεία λαϊκής αναφοράς για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες που βρήκαν στέγη. Η έννοια της αντιπαροχής ήταν απλή. Ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου έκανε μια συμφωνία με τον κατασκευαστή για την ανέγερση του κτιρίου και εκείνος του έδινε ορισμένα διαμερίσματα ως αντάλλαγμα. Όπως ήταν αναμενόμενο, εκατοντάδες νεοκλασικά κτίρια και όχι μόνο, κατεδαφίστηκαν για να δώσουν τη θέση τους στον τύπο πολυκατοικίας που ξέρουμε μέχρι σήμερα.
Κι ενώ συνήθως οι κατηγορίες των παλαιότερων γενιών για το τερατούργημα που συντελέστηκε βαραίνουν κατά κανόνα τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, η χούντα της 21ης Απριλίου έχει αρκετά μεγάλο μερίδιο ευθύνης αφού έκανε πολύ εύκολη τη διαδικασία της αντιπαροχής και της εκμετάλλευσης των διαμερισμάτων με διάφορα νομοθετήματα. Περίπου το 80% των νεοκλασικών σε ορισμένες περιοχές της Αθήνας χάθηκε.
Η αντιπαροχή εκτόξευσε τον πληθυσμό του μητροπολιτικού κέντρου της πόλης. Η άλλη επίπτωση όμως είναι πως μείωσε την ποιότητα ζωής. Προφανώς δεν υπήρξε βελτίωση των υποδομών της πόλης, ούτε έργα που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αναβάθμιση της καθημερινότητας. Μάλλον δεν υπήρξε ποτέ ο σχεδιασμός. Αξίζει να σκεφτούμε πως όταν έγινε ο ρυμοτομικός σχεδιασμός της Καλλιθέας, υπήρχε πρόβλεψη για μία μόνο πλατεία σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη περιοχή.
Και σε αυτό το σημείο, ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε: ήταν το διαμέρισμα το όνειρο που έγινε εφιάλτης; Για τους ανθρώπους που έρχονταν στην Αθήνα για να φτιάξουν τη ζωή τους, να ζήσουν και να βρουν δουλειά, το διαμέρισμα ήταν ένα όνειρο ζωής. Ήταν ένα κομμάτι του «ελληνικού ονείρου»: να έχουμε ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μας. Σήμερα όμως, δεν είναι λίγοι εκείνοι που έχουν εγκαταλείψει τη ζωή στην πρωτεύουσα, έχουν εγκαταλείψει το όνειρο και αναζητούν ένα καινούργιο.
Κάποτε, μετρούσαν την επιτυχία με τετραγωνικά μέτρα και ρετιρέ. Σήμερα, τη μετράμε κυνηγώντας το πράσινο και αποφεύγοντας τα Airbnb.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
