Πολιτικά κόμματα, συγγραφείς, δημόσιες φιγούρες, τηλεοπτικές περσόνες, youtubers, ακόμα και ένας Πλανητάρχης. Οι αλλόκοτες θεωρίες, αυτό που έχουμε συνηθίσει να λέμε «συνωμοσιολογία», βρίσκονται στην καθημερινή μας ζωή, την επηρεάζουν, ακόμα και αν είναι αποκλεισμένες από τον προστατευμένο κύκλο των στενών κοινωνικών μας επαφών.
Συχνά, πολιτικές ηγεσίες, ακαδημαϊκοί και επιχειρηματικές ελίτ προσπαθούν να τις αντιμετωπίσουν με τιμωρητική διάθεση ή με αυτοματοποιημένα αλγοριθμικά συστήματα. Αποσπασματικά μέτρα που δεν δείχνουν να κατανοούν ότι οι αλλόκοτες θεωρίες είναι κάτι πολύ πιο βαθύ από «δράσεις απατεώνων που κοροϊδεύουν αφελείς ανθρώπους».
Στο βιβλίο του «Ζουν Ανάμεσά Μας» (εκδ. Επίκεντρο), ο ιστορικός και κοινωνιολόγος Βαγγέλης Τζούκας θέτει το ζήτημα των ανορθολογικών θεωρίων σε μία άλλη βάση εξετάζοντας παράλληλα κάποιες από αυτές. Η Κούφια Γη, τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, η 11η Σεπτεμβρίου, η Ομάδα Ε και άλλες τέτοιου τύπου θεωρίες αναλύονται μέσα στο βιβλίο το οποίο τελικά λειτουργεί ως ένας κατατοπιστικός οδηγός εκφάνσεων του ανορθολογικού και του αλλόκοτου.
Με αφορμή το βιβλίο αυτό, μίλησα μαζί του για τις αλλόκοτες θεωρίες, τη σύνδεσή τους με την κρίση του καθεστώτος αλήθειας αλλά και το αν έχει νόημα να αντιμετωπίζουμε όσους ασπάζονται τέτοιες ιδέες με όρους ψυχοπαθολογίας.
Προτιμάς τους όρους «αλλόκοτες» ή «ανορθολογικές» θεωρίες από τον πιο συχνό «συνωμοσιολογικές θεωρίες». Γιατί συμβαίνει αυτό;
«Θεωρώ ότι ο ορισμός «συνωμολογία» ή «θεωρία συνωμοσίας» είναι κάπως προβληματικός. Επέλεξα έναν όρο κάπως πιο ευρύ στον οποίο μπορούν να χωρέσουν και άλλα, ενδεχομένως αντιφατικά, πράγματα.
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα όλων αυτών των θεωρητικών προσεγγίσεων - που δεν είναι λίγες - κυρίως στον χώρο της αγγλοσαξωνικής βιβλιογραφίας είναι ακριβώς ότι δεν επιτυγχάνεται ένας ακριβής ή έστω ικανοποιητικός ορισμός του φαινομένου».
Πώς και αποφάσισες να γράψεις ένα βιβλίο σχετικό με τις θεωρίες αυτές;
«Πρώτα από όλα, ξεκίνησα την επιστημονική ενασχόληση με το θέμα, όταν έγραφα το πρώτο μου βιβλίο γύρω από τα ζητήματα της σχέσης του ναζισμού με τον αποκρυφισμό, τον παγανισμό κτλ. Ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με αυτόν τον πλούτο του υλικού, τόσο του πρωτογενούς όσο και του δευτερογενούς.
Μου προξενεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον αυτή η επέλαση ανορθολογικών ιδεών που συμβαίνει τους τελευταίους αιώνες, τους αιώνες της νεωτερικότητας, στις δυτικές και όχι μόνο κοινωνίες. Οι προσλήψεις αυτές του κόσμου, άλλες φορές οδηγούν σε κωμικά αποτελέσματα, άλλες όμως η ιστορία έχει δείξει ότι οδηγούν σε τραγικές καταστάσεις».
Έχεις σχέση και με τον κόσμο της μυθοπλασίας της επιστημονικής φαντασίας;
«Ναι, είναι σημαντικό αυτό. Το βιβλίο δεν θα είχε γραφτεί ποτέ αν δεν το προσέγγιζα με μία λοξή ματιά του φαν της μαζικής κουλτούρας, των ταινιών και της λογοτεχνίας του φανταστικού. Δεν θα μπορούσα εύκολα να γράψω για τον Λαβκραφτ, αν δεν ήμουν κοινωνός όλης αυτής της κουλτούρας. Aνέκαθεν αυτό το είδος με σαγήνευε.
Θέλω να τονίσω βέβαια ότι τα όρια είναι σαφή και απόλυτα ανάμεσα στη μυθοπλασία και στο πώς, στον πραγματικό κόσμο, πολλοί συνάνθρωποί μας εκλαμβάνουν τη μυθοπλασία για γεγονός και το γεγονός για μυθοπλασία».
Έβλεπες τον Λιακόπουλο, τις Πύλες του Ανεξήγητου κτλ;
«Bέβαια, βέβαια. Ειδικά οι "Πύλες του Ανεξήγητου" είναι εμβληματική εκπομπή. Μην ξεχνάμε ότι η συγκεκριμένη εκπομπή είχε παρουσιαστεί από τον Χαρδαβέλλα, έναν άνθρωπο που έκανε μία τελείως διαφορετικού τύπου δημοσιογραφία με άλλα θέματα και ένα άλλου τύπου κοινό.
Κάποια στιγμή όμως αποφασίζει να βγάλει σε ευρύ κοινό αυτό το πλέγμα των ανθρώπων που συγκροτούσαν αυτή την κοινότητα των ερευνητών του φυσικού και του παραφυσικού στην Ελλάδα.
Έβλεπα, λοιπόν, και τις "Πύλες του Ανεξήγητου" και άλλες εκπομπές στη μεταμεσονύχτια ζώνη καναλιών. Δεν μπορώ να πω ότι έχω διαβάσει όλα αυτά (αν το έχω κάνει, είναι τελείως επιφανειακά), τηλεοπτικά όμως τα παρακολουθούσα στενά».
Τη δεκαετία του 2000 αυτές οι θεωρίες είχαν τρομερή απόκριση στην ιδιωτική τηλεόραση, σωστά;
«Υπήρχε, ναι, μία κανονικοποίηση. Γενικά, η τηλεόραση έπαιξε ούτως ή άλλως έναν πολύ μεγάλο ρόλο στη διάδοση και στην κανονικοποίηση ενός ακροδεξιού λόγου. Ταυτόχρονα εκείνη την περίοδο είχαμε και την ανάδυση συγκεκριμένων κομματικών μηχανισμών.
Αυτά είναι πράγματα που έχουν μελετηθεί πολύ αλλά ενδεχομένως δεν έχουν συνδεθεί τόσο με όλο το συνωμολοσιολογικό, ανορθολογικό σύμπαν δοξασιών που ξαφνικά πετάγεται σε μαζικά, mainstream κοινά. Χιλιάδες άνθρωποι παρακολουθούν τον Φουράκη να τσακώνεται με κάποιον αντίπαλό του ή άλλους να περιμένουν την άφιξη της ομάδας Ε σε μία παραλία στην Αρετσού.
Πρόκειται για πράγματα που μπορεί να μοιάζουν γραφικά αλλά κάποιον κόσμο τον επηρέαζαν».
Ξεκινάς το βιβλίο σου με αναφορά στα περίφημα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, θα μας πεις τι συμβαίνει σε αυτή την περίπτωση;
«Δεν ήταν καθόλου τυχαίο ότι επέλεξα να ξεκινήσω με αυτό το βιβλίο. Αυτό το κακογραμμένο μικρό βιβλιαράκι είναι το μεγαλύτερο πλαστογράφημα της ιστορίας. Στην πραγματικότητα ήταν ένα ένταλμα για γενοκτονία, ο ιδεολογικός προπομπός της συνωμοσιολογικού τύπου απομόνωσης των Εβραίων ως ρίζα ενός κακού που πρέπει να απαλειφθεί ριζικά.
Υποτίθεται στο βιβλίο αυτό ξεδιπλώνεται το σχέδιο της παγκόσμιας εβραϊκής κυριαρχίας και υποτίθεται ότι μιλάνε κάποιοι ραββίνοι, αρχιραββίνοι και γενικά ανώτατα στελέχη της εβραϊκής ιεραρχίας και περιγράφουν τι θέλουν να κάνουν στον κόσμο.
Πρόκειται για ένα δημιούργημα που αναπαράγει διαρκώς και αέναα το αντισημιτικό στερεότυπο ότι οι Εβραίοι θέλουν να κατακτήσουν τον κόσμο και βρίσκονται πίσω από όλα τα κακά του κόσμου.
Οι απαρχές του ανευρίσκονται σε κάποια μυθιστορήματα του 19ου αιώνα και ένα συμπίλημα που έγινε στη Ρωσία στις αρχές του 20ού αιώνα. Στην αρχή το βιβλίο αυτό δεν γνώρισε ιδιαίτερη απήχηση εκτός των στενών ορίων της ρωσικής κοινωνίας. Γνώρισε όμως μετέπειτα παγκόσμια εξάπλωση, όταν το μετέφεραν στη Δύση οι αντεπαναστάτες Λευκοί μετά την ήττα τους στον ρωσικό εμφύλιο.
Χαρακτηριστική περίπτωση είναι φυσικά του Χίτλερ και των ηγετικών στελεχών του θνικοσοσιαλιστικού κόμματος. Μετά τον πόλεμο περνάει και σε μεγάλα τμήματα του αραβικού κόσμου αλλά και στην Ευρώπη χρησιμοποιείται κατά κόρον. Με τη σημερινή ορολογία θα το λέγαμε "διεθνές best seller".
To μείζον γεγονός είναι πως, παρότι από νωρίς αποδεικνυέται από εφημερίδες ότι πρόκειται για πλαστογράφημα και ότι δεν υπάρχει καμία αλήθεια, οι άνθρωποι ανά τον κόσμο συνέχισαν να το πιστεύουν».
Είναι μόνο ένα παράδειγμα της εκμετάλλευσης των θεωριών αυτών για συγκεκριμένους πολιτικούς σκοπούς…
«Πρέπει οπωσδήποτε να σκεφτόμαστε πώς προσλαμβάνονται αυτές οι θεωρίες από συγκεκριμένα πολιτικά υποκείμενα και κάτω υπό ποια συγκυρία γίνεται αυτό. Κι ας φαίνονται κάποιες φορές αστείες ή ακραίες. Δεν μπορούμε να ακολουθούμε πάντα τον κανόνα "εντάξει, μην ασχολείστε με αυτά, είναι γραφικοί"».
Οι θεωρίες αυτές θεωρούμε, λανθασμένα, ότι είναι γέννημα των τελευταίων δεκαετιών. Πού βρίσκονται οι απαρχές τους;
«Πρέπει να πάμε πολύ πίσω, ουσιαστικά στην περίοδο πριν τη βιομηχανική επανάσταση ή ακόμα καλύτερα στη Γαλλική Επανάσταση. Νομίζω ότι εκεί είναι ένα κομβικό σημείο εξάπλωσης τέτοιου τύπου θεωριών με πιο κλασική τη θεώρηση της ίδιας της Γαλλικής Επανάστασης ως μίας συνωμοσίας εκπορευόμενης από Εβραίους ή Μασόνους.
Η μεγάλη έκρηξη γίνεται από τα τέλη του 18ου αιώνα και μετά. Βέβαια το Σύμπαν όλων αυτών των θεωριών μπορεί να φτάνει μέχρι την αρχαιότητα. Σίγουρα, λοιπόν, δεν είναι ένα αποκλειστικό φαινόμενο των τελευταίων δεκαετιών. Πρόκειται για ένα φαινόμενο με βαθιά ιστορική παρουσία και με εκτεταμένη γεωγραφική εξάπλωση.
Η διαφορά των τελευταίων δεκαετιών, ωστόσο, είναι η τεράστια πολλαπλασιαστική δύναμη που έχει φέρει η εξάπλωση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης κάνοντας όλες αυτές τις θεωρήσεις πιο γνωστές σε ακόμα μεγαλύτερα πλήθη ανθρώπων».
Πολλές φορές γενικά αντιμετωπίζουμε όσους ασπάζονται τέτοιες παράλογες θεωρίες με όρους ψυχοπαθολογίας. Είναι αυτό κάτι γόνιμο;
«Όχι, σε καμία περίπτωση. Στην πραγματικότητα συνιστά την απόληξη επιστημονικών θεωρήσεων γύρω από τα ζητήματα αυτά. Κάποια στιγμή στις ΗΠΑ, μετά τη δολοφονία του Κένεντι, όταν και εκτινάχθηκαν όλες αυτές οι θεωρίες, υπήρχαν τέτοιου τύπου αναλύσεις με επιστημονικό μανδύα.
Προφανώς βέβαια υπάρχουν και κλινικές περιπτώσεις, δεν μπορούμε να το αρνηθούμε. Κατά τη γνώμη μου, όμως, δεν είναι γόνιμο να το κοιτάμε με τέτοιους όρους. Το θέμα είναι πιο σύνθετο και πιο πολύπλοκο. Γενικά, πιστεύω ότι οι άνθρωποι αυτοί πρέπει να προσεγγίζονται με μία τάση, ας πούμε, ερευνητικής ενσυναίσθησης. Δεν πρέπει να ψυχολογικοποιούμε συμπεριφορές, αντιλήψεις και στάσεις».
Επομένως δεν υπάρχει ένα μοτίβο εξατομικευμένης συμπεριφοράς που οδηγεί κάποιον να ασπαστέι μία αλλόκοτη θεωρία...
«Έρευνες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που ασπάζονται μία συνωμοσιολογική θεωρία τείνουν να βλέπουν με παρόμοιο φίλτρο και άλλα ζητήματα. Από την άλλη όμως, υπάρχει και μία κατηγορία ανθρώπων με πιο "ορθολογικές" πλέγμα ιδεολογίας που ταυτόχρονα ασπάζονται μία αλλόκοτη θεωρία η οποία αφορά μόνο ένα πεδίο. Τα συναντάμε και τα δύο αυτά.
Για μένα το βασικό είναι η πλαισίωση όλων αυτών των θεωριών. Το βιβλίο περισσότερο προσανατολίζεται πιο πολύ σε μία τέτοιου τύπου πλαισίωση. Για παράδειγμα δεν μπορεί να γίνει κατανοητή η αντίληψη της νέας εποχής, χωρίς να λάβουμε υπόψη τα συμβάντα της δεκαετίας του 1960 και του 1970 στον αγγλοσαξωνικό κόσμο.
Δεν μπορεί επίσης να κατανοηθεί η προσφυγή στην αρχαιολατρεία και σε έναν παρανοϊκού τύπου εθνικισμό χωρίς να έχουμε στον νου μας τους μετασχηματισμούς της ελληνικής κοινωνίας τη δεκαετία του 1980 και του 1990.
Ούτε φυσικά η εμμονή των Αμερικανών με τους εξωγήινους αν δεν σκεφτούμε τον Ψυχρό Πόλεμο, τον φόβο της Κόκκινης Απειλής και της εισβολής. Δεν είναι τυχαίο που όλα αυτά γεννιούνται μετά το 1947».
Υπάρχει μία σύνδεση των θεωριών αυτών κυρίως με την ακροδεξιά;
«Προσωπική μου άποψη είναι ότι γενικότερα ο συνωμοσιολογικός λόγος έχει οπαδούς τόσο στην αριστερά όσο και στη δεξιά. Αν το θέσουμε κάπως ποσοτικά το θέμα ή από την άποψη του πιο hardcore πυρήνα αυτών των θεωριών, τότε οι περισσότερες από αυτές τις θεωρίες ελκύουν κυρίως τμήματα που θα χαρακτηρίζαμε ως ανήκοντα στην ευρύτερη ακροδεξιά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αντίστοιχη συνωμοσιολογία προσανατολισμένη προς τα αριστέρα η οποία ενδεχομένως είναι πιο ορθολογίζουσα αλλά είναι υπαρκτή και παρούσα ακόμα και στο πεδίο των UFO. Ας θυμηθούμε τους περίφημους Ποσαδιστές που περίμεναν τους εξωγήινους ως εκφραστές ενός σοσιαλιστικού προτύπου.
Σε γενικές γραμμές, νομίζω πιο πολύ αγγίζουν την άκρα δεξιά και σίγουρα τις έχει εκμεταλλευτεί περισσότερο η άκρα δεξιά».
Τι είναι όμως αυτό που προσφέρουν στον άνθρωπο;
«Eίναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί κυρίως γιατί δεν είμαστε καν στο τέλος της συζήτησης, είμαστε μάλλον στην αρχή της. Η φύση της μετανεωτερικότητας είναι τόσο αποσπασματική που είναι πολύ δύσκολο για το σύγχρονο υποκείμενο να δομήσει εύκολα μία σταθερή ταυτότητα.
Από την άποψη αυτή, έχουμε μία επιβίωση παλαιότερων σχημάτων θεώρησης του κόσμου σε ένα ρευστό κοινωνικό και πολιτισμικό σύμπαν, εξέλιξη την οποία καθιστά ακόμα περισσότερο επιθετική η αγωνία των μεγα-κρίσεων που ζούμε.
Επομένως, δημιουργείται ένα εκρηκτικό κοκτέιλ που πολύ εύκολα οδηγεί ανθρώπους ορθολογικούς στην αποδοχή πραγμάτων τα οποία φεύγουν πολύ την ορθολογική πρόσληψη της πραγματικότητας».
Και πώς αντιμετωπίζεται;
«Γενικά δεν μπορείς να πείσεις ανθρώπους που δεν θέλουν να πειστούν. Το κατά πόσο θα μπορέσεις να τους κάνεις να σκεφτούν ενδεχόμενες ρωγμές ή ρίξεις στο ίδιο το αφήγημά τους αυτό είναι γοητευτικό.
Νόμιζω ότι το βασικό είναι να ενημερωθεί και να προβληματιστεί ένα τμήμα της κοινωνίας που ακόμα αμφιταλαντεύεται. Ταυτόχρονα, να συνειδητοποιήσουμε ότι χωρίς τη άρθρωση ξεκάθαρων και ενιαίων αφηγήσεων, όσο και αν αυτό είναι ενάντιο στις επιταγές της μετανεωτερικής παγκοσμιοποίησης, θα είναι πολύ δύσκολο αυτές οι θεωρίες να πάψουν να υπάρχουν».
Έχεις κάποια αγαπημένη από τις θεωρίες που έχεις μελετήσει;
«Μία θεωρία που πάντοτε με ενδιέφερε είναι για την ύπαρξη των υπόγειων πόλεων στα υψίπεδα της κεντρικής Ασίας. Σύμφωνα με αυτή, κάπου στα βάθη των Ιμαλαϊων υπάρχουν τεράστιες πόλεις που κατοικούνται από όντα που μπορούν να επηρεάζουν τη ζωή στον πλανήτη και έρχονται σε επικοινωνία με πολιτικούς ηγέτες.
Αυτή η θεωρία γεννήθηκε στη Γαλλία του 19ου αιώνα, είναι από τις κλασικές θεωρίες που συνδέονται με την αποικιοκρατία και με την πρόσληψη της Ανατολής ως του γοητευτικού Άλλου».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
