Είναι ενδιαφέρουσα η συζήτηση γύρω από τη φύση του κακού. Συχνά μας απασχολεί και την βλέπουμε να αναπαράγεται στην καθημερινότητά μας. Τροφοδοτεί σενάρια ταινιών, σειρών, θεατρικών παραστάσεων, ιστορίες βιβλίων. Παίζει με την φαντασία μας. Όχι. Παίζει με το αίσθημα του φόβου και της επιβίωσης. Μήπως το κακό φωλιάζει δίπλα μας; Στον χαμογελαστό γείτονα που δεν ξέρουμε τι συμβαίνει πίσω από την κλειστή πόρτα; Παραμένει χαμογελαστός ή μεταβάλλεται σε κάτι σκοτεινό που το κρύβει επιμελώς στο φως της μέρας;
Τι συμβαίνει όταν αυτό που ονομάζουμε κακό ξεφεύγει από τα όρια και δημιουργεί θηριωδίες; Όλη αυτή η συζήτηση λογικά μπορούμε να υποθέσουμε πως απασχολούσε μια πολύ συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων με ένα μοναδικό ιστορικό (και τραγικό ταυτόχρονα) προνόμιο. Ήταν οι ψυχίατροι που εξέτασαν την ηγεσία των Ναζί όταν ξεκίνησε η Δίκη στη Νυρεμβέργη στις 20 Νοεμβρίου του 1945. Η πρόσφατη ταινία για τη δίκη έφερε ξανά στην επιφάνεια αυτό το ζήτημα. Ίσως χρειάζεται να μην το δούμε μονοδιάστατα. Το ερώτημα παραμένει. Οι άνθρωποι που διεξήγαγαν μια τεράστια θηριωδία, ήταν σαν κι εμάς ή είχαν κάτι διαφορετικό;
Μετά το τέλος του πολέμου, η δικαιοσύνη έπρεπε να αποδοθεί. Η τοποθεσία ήταν η σχεδόν ισοπεδωμένη από τους βομβαρδισμούς Νυρεμβέργη. Ένας ψυχολόγος και ένας ψυχίατρος είχαν την αποστολή να «εισβάλλουν» στο μυαλό των εγκληματιών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν ο Ντάγκλας Κίλι και ο Γκιστάβ Γκίλμπερτ.
Τα συμπεράσματα στη Νυρεμβέργη
Οι δύο τους διαμόρφωσαν διαφορετικές απόψεις και αρκετά διαφορετικά συμπεράσματα. Ο πρώτος φαίνεται να σαγηνεύτηκε από την προσωπικότητα του Χέρμαν Γκέρινγκ. Ο δεύτερος μάλλον όχι. Άλλωστε, ήταν το πλέον υψηλόβαθμο στέλεχος της ναζιστικής ηγεσίας που βρισκόταν στο δικαστήριο. Είναι δυνατόν όμως να σε σαγηνεύσει ένας εγκληματίας;
Δυσκολεύομαι να σκεφτώ ή να γράψω ακόμη πως, άνθρωποι που δημιούργησαν την μια θηριωδία μετά την άλλη, μπορούν να είναι γοητευτικοί. Για τον Κίλι και την σχέση που ανέπτυξε με τον Γκέρινγκ, αυτό είναι ένα ασφαλές συμπέρασμα. Είναι βαριά η αίσθηση της Ιστορίας σε αυτές τις περιπτώσεις. Μόνο με την φαντασία μας μπορούμε να ψηλαφήσουμε το συναίσθημα του να βρίσκεσαι ενώπιος ενωπίω με έναν άνθρωπο που έστειλε εμμέσως ή και όχι τόσο εκατομμύρια στον θάνατο.
Ο Γκέρινγκ είχε την φήμη του μπον βιβέρ. Ήταν παθιασμένος με την εικόνα του. Ταυτόχρονα, παρουσίαζε τον εαυτό του και ως άνθρωπο του λαού. Θα τον λέγαμε νάρκισσο αν αυτός ο ναρκισσισμός δεν ήταν θανατηφόρος. Ερωτευμένος μάλλον με την προσωπικότητά του, κρατώντας τους πάντες σε απόσταση, εκβιάζοντας τον σεβασμό. Όταν ένας από τους φύλακες τον τράβηξε από τον ώμο, εκείνος φανερά εκνευρισμένος, έκανε την κίνηση ξεσκονίσματος με το χέρι του, για να..διώξει την αναίδεια εκείνου που τόλμησε να τον ακουμπήσει.
Ο Κίλι τον έβαλε κάτω από το ψυχολογικό του μικροσκόπιο. Παρατήρησε έναν άνθρωπο με καταπληκτική ευφυΐα και ταυτόχρονα ασύλληπτη εγωπάθεια. Δεν έδειχνε το παραμικρό ενδιαφέρον για τους ανθρώπους εκτός του κύκλου του. Τους αντιμετώπιζε με τρομακτική ψυχρότητα. Στον Κίλι, μεγαλύτερη εντύπωση προξένησε η απόλυτη έλλειψη ενσυναίσθησης σε έναν άνθρωπο που είναι τόσο ευφυής και τόσο καλλιεργημένος.
Το μόνο που τον ένοιαζε ήταν η εξουσία και η δύναμη. Οτιδήποτε θα του χάριζε αυτά τα δύο, ήταν διατεθειμένος να το κάνει χωρίς να υπολογίζει το ανθρώπινο κόστος. Το ευρύτερο συμπέρασμα του Κίλι ήταν τρομακτικό. Το κακό μπορεί να φωλιάζει στις καρδιές των απλών ανθρώπων. Αυτό που συνέβη στη ναζιστική Γερμανία, θα μπορούσε πολύ εύκολα να συμβεί και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο Γκίλμπερτ κινήθηκε σε διαφορετικό μήκος κύματος. Παρατήρησε με βάση τα ψυχιατρικά τεστ πως τα στελέχη των Ναζί είχαν τα χαρακτηριστικά ενός ψυχοπαθή. Έλλειψη συναισθήματος και κατανόησης. Δεν μπορεί λοιπόν το κακό να φωλιάζει στους απλούς ανθρώπους. Οι Ναζί ήταν πολλά πράγματα. Καθημερινοί άνθρωποι όμως όχι.
«Είμαι εδώ, στη θέση του Χίτλερ»
Στις επαφές του με τον Γκέρινγκ παρατηρούσε πως ήταν χαμογελαστός. Αυτό το χαμόγελο όμως ήταν σαν βρύση. Το άνοιγε και με την ίδια ευκολία το έκλεινε. Το εξαφάνιζε σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο. Όπως και τα υπόλοιπα στελέχη, αρνιόταν τα βασικότερα εγκλήματά τους. Υπήρχε συνωμοσία, προδοσία. Ποτέ δεν έγιναν όλα αυτά που περιγράφονται. Κι αν έγιναν, κανείς από αυτούς δεν είχε ανάμιξη.
«Αυτή είναι η τελευταία μου ευκαιρία να μιλήσω στον κόσμο μέσα από εσένα» έλεγε στον Γκίλμπερτ. Τον ενδιέφερε η εικόνα του και η φήμη του. Είχε μια πάγια τακτική: όταν μια ερώτηση τον δυσκόλευε ή δεν τον βόλευε, απαντούσε αγνοώντας την τελείως. Αν μια ερώτηση όμως τον εξυπηρετούσε ή είχε να δώσει λογική απάντηση, απαντούσε μιλώντας για ώρα. Παράλληλα, είχε την τάση να δημιουργεί διχόνοιες. Έβαζε «φυτιλιές» ανάμεσα στους ψυχολόγους, στο ιατρικό προσωπικό, στους φύλακες, ακόμα και στους ιερείς.
Όταν ο Γκίλμπερτ χαρακτήρισε την αυτοκτονία του Χίτλερ δειλία, ο Γκέρινγκ αντέδρασε έντονα. Η φιλική του διάθεση γινόταν αμέσως εχθρική αν κάποιος τολμούσε να θίξει το αφεντικό του. «Είμαι εδώ για να υπερασπιστώ τον Χίτλερ» δήλωνε σε όλους τους τόνους. Εντέλει, θα είχαν το ίδιο τέλος.
Ίσως το πιο τρομακτικό στην όλη ιστορία, είναι η μαρτυρία του Ρούντολφ Ες, του διοικητή του Άουσβιτς. Στις ερωτήσεις του Γκίλμπερτ απαντούσε κοφτά. Με στρατιωτική πειθαρχία. Δεν φταίει εκείνος για ό,τι συνέβη γιατί απλώς τηρούσε εντολές. Αυτό ήταν το αφήγημα. «Ήμουν τις περισσότερες φορές εκεί, στους θαλάμους αερίων. Ήμουν υπεύθυνος για όλη τη δουλειά». «Μάλλον είσαι σκληρός άνθρωπος» του απάντησε ο Γκίλμπερτ. «Γίνεσαι σκληρός όταν εκτελείς τέτοιες εντολές» ανταπάντησε ο Ες.
Ο Ες κοιτούσε τον Γκίλμπερτ με απάθεια. Ήταν ένας οικογενειάρχης που ζούσε κοντά στο στρατόπεδο. Άργησε να πει στην γυναίκα του την αλήθεια. Έκανε την αποκάλυψη συνοδεύοντας την με την ανάλογη δικαιολογία. «Πρέπει να το κάνουμε για να μην μας εξολοθρεύσουν στη συνέχεια». Ο Ες είχε παιδιά. Σύμφωνα με την μαρτυρία του, σπάνια τα τιμωρούσε. Παιδιά Εβραίων που ήταν στην ίδια ηλικία με τα δικά του, τα δολοφόνησε σε θαλάμους αερίων.
Ο Γκίλμπερτ του έκανε μια τελευταία ερώτηση. «Όταν συνειδητοποιείς, πως δολοφόνησες περίπου 2.5 εκατομμύρια ανθρώπους, δεν αναστατώνεσαι λίγο μέσα σου;».
«Νόμιζα ότι έκανα το σωστό, εκτελούσα εντολές και τώρα συνειδητοποιώ ότι ήταν λάθος. Αλλά δεν καταλαβαίνω γιατί να είμαι αναστατωμένος, δεν δολοφόνησα προσωπικά κανέναν».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
