Βρισκόμαστε σε μια εποχή που συμβαίνει το εξής παράδοξο· ενώ μπορούμε όλοι να καταγράφουμε με το κινητό μας - ακόμη και να δημοσιεύουμε - οτιδήποτε συμβαίνει γύρω μας, λίγοι είναι αυτοί που είναι εξοικειωμένοι με τα όρια μιας οποιασδήποτε καταγραφής και ακόμη λιγότεροι, είναι αυτοί που πραγματικά τα σέβονται. Πόσες φορές άλλωστε, ειδικά στα social media, έχουμε δει φωτογραφίες και βίντεο με ανθρώπους σε δημόσιους χώρους που ενώ δεν το γνωρίζουν, καταγράφονται; Αμέτρητες.
Φυσικά, δεν είναι όλες οι καταγραφές ίδιες, αφού πολλές είναι καταρχήν νόμιμες, δεδομένου ότι πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, λ.χ. σκοπούς ενημέρωσης. Τις περισσότερες φορές όμως, καθίσταται ασαφές, τόσο το πότε μπορούμε να τραβήξουμε με το κινητό μας κάτι, όσο και το πότε μπορούμε να ζητήσουμε και εμείς οι ίδιοι, να μην καταγραφούμε, ή έστω, να μην είμαστε κομμάτι μιας καταγραφής.
Δημιουργείται εύλογα λοιπόν το ζήτημα: Τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να τραβάμε με το κινητό μας;
Ο κ. Στέργιος Κωνσταντίνου, δικηγόρος με εξειδίκευση στην προστασία προσωπικών δεδομένων, επισημαίνει πως η παρουσία κάποιου σε δημόσιο χώρο δεν συνεπάγεται άρση των δικαιωμάτων ιδιωτικής ζωής και εικόνας, ούτε τεκμαίρεται συγκατάθεση μόνο και μόνο επειδή βρίσκεται εκεί.
«Η τεχνολογία έχει κάνει την καταγραφή εξαιρετικά εύκολη, αλλά το δίκαιο δεν την αντιμετωπίζει ως απεριόριστη ελευθερία. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο πού βρισκόμαστε, αλλά και ποιον καταγράφουμε, για ποιο σκοπό, με ποια έκταση δημοσιοποίησης και αν υπάρχει πραγματικό δημόσιο ενδιαφέρον», σχολιάζει στο Reader.
«Η διαδεδομένη αντίληψη του "ό,τι συμβαίνει δημοσίως μπορεί ελεύθερα να καταγραφεί", δεν ανταποκρίνεται στο ισχύον ευρωπαϊκό και εθνικό νομικό πλαίσιο», εξηγεί ο κος Κωνσταντίνου, διευκρινίζοντας πως «η βιντεοσκόπηση ή φωτογράφιση φυσικών προσώπων συνιστά, κατ’ αρχήν, επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, εφόσον τα εικονιζόμενα πρόσωπα μπορούν να ταυτοποιηθούν άμεσα ή έμμεσα με την χρήση οποιασδήποτε τεχνολογίας».
Φωτογράφιση, βιντεοσκόπηση, ανάρτηση στα social media - Πότε (δεν) είναι νόμιμη μια καταγραφή
«Για να είναι νόμιμη η καταγραφή, πρέπει να υπάρχει νόμιμη βάση ή ειδικό πλαίσιο που να τη δικαιολογεί», εξηγεί στο Reader ο κος Κωνσταντίνου. «Να υπάρχει δηλαδή συγκατάθεση, έννομο συμφέρον υπό προϋποθέσεις, ή να υπάρχει κάποια εξαίρεση».
Τον ρωτάω πότε ακόμη μπορεί να είναι νόμιμη, παρόλο που δεν υπάρχει ρητή συγκατάθεση. «Όταν η καταγραφή υπηρετεί γνήσιο σκοπό ενημέρωσης για θέμα δημοσίου ενδιαφέροντος είναι νόμιμη», απαντά και συμπληρώνει: «Η καταγραφή γεγονότων δημοσίου ενδιαφέροντος, δημόσιων εκδηλώσεων, διαδηλώσεων ή δηλώσεων δημόσιων προσώπων σε δημόσιο χώρο μπορεί, κατ’ αρχήν, να είναι νόμιμη, εφόσον υπηρετεί αποδεδειγμένο σκοπό ενημέρωσης, λ.χ. καλύπτει μια διαδήλωση, μια δημόσια παρέμβαση πολιτικού ή ένα συμβάν με έντονο κοινωνικό αντίκτυπο».
Ακόμη όμως και όταν μπορεί να εφαρμοστεί η δημοσιογραφική εξαίρεση ή η προστασία της ελευθερίας έκφρασης, αυτό δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Όπως μάς λέει ο κος Κωνσταντίνου, δεν αρκεί μια γενική επίκληση «δημοσιογραφικού σκοπού». Είναι άλλο η κάλυψη ενός γεγονότος δημοσίου ενδιαφέροντος και άλλο η έκθεση συγκεκριμένων προσώπων κατά τρόπο υπερβολικό, δυσανάλογο ή στοχοποιητικό.
«Επιπλέον, νόμιμη μπορεί επίσης να είναι μια καταγραφή όταν - υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις - υπάρχει έννομο συμφέρον. Για έναν ιδιώτη, η επίκληση έννομου συμφέροντος είναι στην πράξη πολύ δυσχερής. Απαιτείται νόμιμος σκοπός, αναγκαιότητα της καταγραφής για την επίτευξη αυτού του σκοπού και επιπλέον, να μην υπερισχύουν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες του εικονιζόμενου προσώπου».
Βουλή, Δικαστήρια, δημόσιοι χώροι
Η δυνατότητα και η ελευθερία να καταγράφουμε, αλλάζει κάθε φορά και με τον χώρο που βρισκόμαστε. «Ο χώρος καθορίζει το ειδικό νομικό πλαίσιο», αναφέρει ο κος Κωνσταντίνου, αναλύοντας το νομικό πλαίσιο που ισχύει σε τρεις κατηγορίες - χώρους: α) στη Βουλή, β) στα Δικαστήρια και γ) σε δημόσιους χώρους.
«Η δημοσιότητα των συνεδριάσεων στη Βουλή δεν σημαίνει ότι ο καθένας μπορεί να καταγράφει ελεύθερα με το κινητό του. Ο Κανονισμός της Βουλής κατοχυρώνει μεν τη δημοσιότητα, αλλά η πρόσβαση, η παραμονή, η χρήση των χώρων και η τήρηση της τάξης υπάγονται στην αρμοδιότητα του Προέδρου της Βουλής. Άρα, από τη δημοσιότητα δεν συνάγεται γενικό δικαίωμα ιδιωτικής βιντεοσκόπησης», υπογραμμίζει ο κος Κωνσταντίνου.
Στα δικαστήρια, το πλαίσιο είναι ακόμη αυστηρότερο, όπως εξηγεί: «Η βιντεοσκόπηση ή η ηχογράφηση της δίκης απαγορεύεται, κατ’ αρχήν, χωρίς ειδική άδεια, σύμφωνα με το άρθρο 8 ν. 3090/2002. Κατ’ εξαίρεση, μπορεί να επιτραπεί μόνον εφόσον συντρέχουν σωρευτικά: συναίνεση εισαγγελέα, συναίνεση διαδίκων και ουσιώδες δημόσιο συμφέρον. Η παράβαση της διάταξης τιμωρείται και ποινικά».
«Στους δημόσιους χώρους, για συστήματα βιντεοεπιτήρησης υπάρχει πολύ αυστηρό πλαίσιο, το οποίο ορίζει ότι καταγραφές γίνονται μόνο από αρχές, ενώ για τις περιπτώσεις καταγραφής με ιδιωτικά εργαλεία (λ.χ. smartphones) εφαρμόζεται το γενικό πλαίσιο του ΓΚΠΔ και της προστασίας της προσωπικότητας. Εκεί υπάρχουν περισσότερα περιθώρια, αλλά όχι απεριόριστη ελευθερία, ιδίως όταν μιλάμε για καταγραφή και ανάρτηση αναγνωρίσιμων προσώπων», προσθέτει.
Τι εξαιρείται από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR);
Ο ΓΚΠΔ δεν εφαρμόζεται όταν η επεξεργασία γίνεται στο πλαίσιο αμιγώς προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας. «Η λεγόμενη «οικιακή εξαίρεση», όμως, «ερμηνεύεται στενά», αναφέρει ο κος Κωνσταντίνου και δεν ταυτίζεται άκριτα με κάθε ανάρτηση υλικού σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης».
«Τυπικό παράδειγμα οικιακής δραστηριότητας είναι χρήση κάμερας εντός μιας οικίας. Η κάμερα αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο της οικιακής εξαίρεσης όταν περιορίζεται αποκλειστικά εντός της ιδιοκτησίας αυτού/αυτής που την εγκατέστησε. Αντίθετα, αν στο πεδίο λήψης της κάμερας εντάσσονται κοινόχρηστοι, γειτονικοί ή/και δημόσιοι χώροι, τότε κατά κανόνα, βγαίνει εκτός της στενής αυτής εξαίρεσης και επαναφέρει την εφαρμογή του ΓΚΠΔ».
Δημόσια πρόσωπα και Ιδιώτες
Υπάρχει διαφορά στην προστασία που απολαμβάνουν αυτές οι δυο κατηγορίες προσώπων; «Τα δημόσια πρόσωπα απολαμβάνουν μειωμένη προστασία ως προς την εικόνα και τη δημόσια έκθεσή τους όταν πρόκειται για την άσκηση των δημόσιων καθηκόντων τους ή για ζητήματα γενικότερου ενδιαφέροντος. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι στερούνται κάθε προστασίας. Η καταγραφή πρέπει να σχετίζεται πράγματι με τη δημόσια δραστηριότητά τους και να μην εισέρχεται αδικαιολόγητα στην ιδιωτική τους ζωή», σχολιάζει ο κος Κωνσταντίνου.
Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον δικηγόρο, είναι κατ’ αρχήν θεμιτή η βιντεοσκόπηση υπουργού σε συνέντευξη τύπου ή σε δημόσια εκδήλωση σχετική με τα καθήκοντά του. Δεν είναι το ίδιο πράγμα η βιντεοσκόπηση του ίδιου προσώπου σε καθαρά ιδιωτική στιγμή, χωρίς δημόσιο ενδιαφέρον.
Η παράνομη βιντεοσκόπηση ή δημοσιοποίηση μπορεί να θεμελιώσει αστική προστασία της προσωπικότητας και - ανάλογα με την περίπτωση - μπορεί να στοιχειοθετεί και ποινικό αδίκημα. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα είναι αρμόδια να εξετάζει καταγγελίες που αφορούν παράνομη συλλογή, χρήση ή δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων.
Όπως συμβουλεύει ο κος Κωνσταντίνου, αυτό που μπορεί να κάνει σε πρακτικό επίπεδο, το πρόσωπο που θίγεται, είναι να διατηρήσει πρώτα απ' όλα τα αποδεικτικά στοιχεία, όπως screenshots, links ή αντίγραφα του υλικού, να ζητήσει άμεσα τη διαγραφή του και αν χρειαστεί, να απευθυνθεί στην ΑΠΔΠΧ ή σε δικηγόρο για τα περαιτέρω βήματα.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
