Πoιος θα το φανταζόταν στην εποχή της ακμής της βιντεοταινίας στην Ελλάδα, πως περίπου 30 χρόνια μετά, ένας Έλληνας σκηνοθέτης σαν τον Γιώργο Λάνθιμο, θα φλέρταρε με το Όσκαρ. Λίγο πριν μιλήσω με τον φημισμένο σκηνοθέτη Μιχάλη Λεφάκη Jr, αυτή ήταν η πρώτη μου σκέψη.
Τι είναι όμως η ελληνική βιντεοταινία; Πρόκειται για ένα low budget είδος μυθοπλασίας, που εμφανίστηκε στις αρχες της δεκαετίας του `80, άκμασε από το 1985 ως το 1990 (τα βίντεοκλαμπ αγόραζαν μαζικά τίτλους από κάθε δημιουργό) και προοριζόταν για απευθείας κατανάλωση στο σπίτι, στη συσκευή του βίντεο, που είχε μόλις κάνει την είσοδο της στο σαλόνι της μέσης ελληνικής οικογένειας.
Οι δημιουργοί βιντεοταινιών προσπάθησαν να αυτοσχεδιάσουν πάνω σε κινηματογραφικές ιδέες του παρελθόντος, ακόμα και να επαναφέρουν πρωταγωνιστές του παλαιού ελληνικού σινεμά, αλλά και να μιλήσουν μια σύγχρονη γλώσσα και να καταπιαστούν με θέματα που αφορούσαν τον μέσο Έλληνα της εποχής.
Οι περισσότερες ταινίες βασίζονταν στον αυτοσχεδιασμό και το ταλέντο των ανθρώπων που εμπλέκονταν σε αυτές, από το σκηνοθέτη ως τους ηθοποιούς. Το σενάριο και η παραγωγή συχνά, γίνονταν «στο πόδι».
Σ' εκείνη την εποχή εμφανίζεται ο Μιχάλης Λεφάκης Τζούνιορ, ένας νεαρός σκηνοθέτης που μας χάρισε βιντεοπαραγωγές, κινηματογραφικές ταινίες, ντοκιμαντέρ, αλλά και δουλειές στην τηλεόραση. Ο Λεφάκης εμφανίστηκε σε μια εποχή μπερδεμένη και αμήχανη για κάθε Έλληνα κινηματογραφιστή, αλλά κατάφερε να αφήσει τη δική του σφραγίδα. Μιλήσαμε για το Τότε και το Τώρα του ελληνικού σινεμά.
«Όλα ξεκίνησαν όταν άρχισα να εργάζομαι στην εταιρεία του πατέρα μου, τη ΓΚΡΕΚΑ ΦΙΛΜ, στα 15 μου. Εκεί, δίπλα σε σπουδαίους δημιουργούς όπως ο Νίκος Φώσκολος και ο Ντίμης Δαδήρας, πήρα τα πρώτα μου μαθήματα. Μετά τις σπουδές μου στη Σχολή Χατζίκου, ήρθε η πρώτη ταινία στα 22 μου: «Δάσκαλε τι δίδασκες» (1983), και από εκεί ξεκίνησε το ταξίδι».
Ήταν μια εποχή πειραματισμού και ελευθερίας. Η παραγωγή έτρεχε με τρελούς ρυθμούς, και το βίντεο άνοιγε νέους δρόμους. Έκανα ταινίες όπως το «Το ρεμάλι της Αθήνας», «Το κομπιούτερ του θανάτου», «Το βλήμα που δαγκώνει», «Τα σκανδαλιάρικα νιντζάκια», ακόμα και το αγαπημένο από το κοινό «Ακρως Κουφό Κολλέγιο». Ήταν ένας κινηματογράφος με χιούμορ, με χαρακτήρα, και –όσο κι αν φαινόταν "ανάλαφρος"– ήθελε τεχνική και ένστικτο.
Σημείωση συντάκτη: ΠΡΕΠΕΙ να παρακολουθήστε την παρουσίαση/σχολιασμό στο «Βλήμα που Δαγκώνει» του Μιχάλη Λεφάκη, από την κωμικό Ειρήνη Ξυγκάκη. Είναι ξεκαρδιστική και με πολλή αγάπη προς τη δουλειά του σκηνοθέτη.
Και κάποια στιγμή, όταν τελειώνει αυτή η εποχή των ταινιών για το σινεμά και το βίντεο, κάνεις τηλεόραση, αλλά και ντοκιμαντέρ...
«Ήταν μια φυσική εξέλιξη. Σκηνοθέτησα εκπομπές, τηλεπαιχνίδια, ακόμα και σειρά για το MEGA, ενώ ασχολήθηκα και με ντοκιμαντέρ. Το «A Little of What You Fancy», που απέσπασε Platinum Diploma στην Αγγλία, ήταν σταθμός για μένα.
Σήμερα, τι σε συγκινεί πιο πολύ από όλα αυτά τα χρόνια δουλειάς;
«Η ίδια η κάμερα. Ότι μπορώ να δω κάτι και να πω: Αυτό πρέπει να το εκφράσω με εικόνα. Κι αν κάτι με κάνει περήφανο, είναι ότι παρά τις αλλαγές, ποτέ δεν έχασα την αυθεντικότητα της έκφρασης μου. Δούλεψα με ανθρώπους, για ανθρώπους».(φωτό 6)
Πιστεύεις ότι το κοινό σήμερα αναγνωρίζει το έργο της γενιάς σας;
«Νομίζω ότι τώρα αρχίζει. Υπάρχει ένα κύμα νοσταλγίας, και πολλές ταινίες που τότε ήταν παρεξηγημένες, σήμερα θεωρούνται καλτ. Αυτό λέει πολλά. Ο χρόνος τελικά κάνει την πιο ειλικρινή κριτική».
Υπάρχει κάτι που δεν έχεις κάνει ακόμα και το ονειρεύεσαι;
«Ναι. Θέλω να κάνω μια ταινία που να συνδυάζει όλα όσα αγάπησα: την αμεσότητα του βίντεο, τη δομή του κινηματογράφου και την αλήθεια του ντοκιμαντέρ».
Έχεις κάποιο γυρισματικό περιστατικό που θυμάσαι ακόμη με γέλιο ή συγκίνηση;
«Πολλά! Θυμάμαι όταν γυρίζαμε το «Ακρως Κουφό Κολλέγιο», κάναμε μια σκηνή με την Γιούλη Μπάρκα μέσα σε δωμάτιο ξενοδοχείου. Έπρεπε να αποχαιρετίσει τον καθηγητή που αγαπούσε,τον Χρήστο Νομικό και γυρίζοντας να φύγει ,να πέσει πάνω στην ντουλάπα με την μούρη της. Όταν έγινε η λήψη του πλάνου,έπεσε με τόση δύναμη πάνω στην ντουλάπα που της ειπα “Μπράβο Γιούλη, δεν θα χρειαστεί να προσθέσουμε και ήχο».Δεν μπορούσαμε να σταματήσουμε να γελάμε για ώρες!»
Και μια στιγμή που σε συγκίνησε βαθιά;
«Ήταν όταν πήρα το βραβείο στην Αγγλία για το ντοκιμαντέρ μου. Δεν ήταν απλά το βραβείο – ήταν η στιγμή που ένιωσα ότι το έργο μου άγγιξε ανθρώπους σε άλλη γλώσσα, άλλη κουλτούρα. Εκείνη τη στιγμή, ήξερα ότι όλα τα ξενύχτια, οι δυσκολίες, τα “δεν γίνεται”, άξιζαν».
Έχεις δει στοιχεία από τις ταινίες σου σε νέους δημιουργούς;
«Καλή ερώτηση — και, για να είμαι ειλικρινής, ναι, κάποιες φορές νιώθω ότι βλέπω μικρά «ίχνη» από τις ιδέες ή την αισθητική που πειραματιστήκαμε στις δικές μου ταινίες να ξεπηδούν εδώ κι εκεί, κυρίως σε ανεξάρτητες παραγωγές ή σε μικρού μήκους που βγαίνουν από νέα παιδιά με τρέλα και δημιουργικότητα.
Δεν λέω πως αντιγράφουν — κάθε άλλο. Αλλά ξέρεις, κάποια θεματικά μοτίβα, όπως ο εγκλωβισμός στην τεχνολογία, η ανατρεπτική χρήση του χώρου ή και αυτό το μείγμα φαντασίας και κοινωνικού σχολιασμού, νιώθω πως επανεμφανίζονται. Και, μεταξύ μας, αν κάποιο παιδί πήρε έμπνευση από την ταινία μου ε,αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο.Αν αυτό που έκανα άνοιξε μια χαραμάδα, έστω και μικρή, για να περάσει φως σε μια νέα ιδέα, τότε άξιζε τον κόπο».
Αν γυρνούσες πίσω τον χρόνο, θα άλλαζες κάτι;
«Όχι. Όλα, ακόμα και τα “λάθη”, με έφτιαξαν όπως είμαι. Κάθε βιντεοταινία, κάθε τηλεοπτική εκπομπή, κάθε φεστιβάλ, κάθε νέα αρχή ήταν ένα κομμάτι του πάζλ. Αν άλλαζα κάτι, ίσως να μην ήμουν αυτός που είμαι σήμερα – κι εμένα αυτό μου αρκεί».(φωτό 13-14-15)
Ένα μήνυμα σε νέους σκηνοθέτες
«Αν ξεκινάς τώρα, ένα έχω να σου πω: φόρα γερά παπούτσια. Όχι μόνο γιατί θα “τρέξεις” πολύ στα γυρίσματα, αλλά γιατί θα περπατήσεις και σε δύσκολα μονοπάτια. Μη σε τρομάζει η τρέλα, είναι απαραίτητη. Μη σε αγχώνει το μικρό budget – με μια καλή ιδέα, και κινητό να τραβάς, κάτι δυνατό μπορεί να γεννηθεί. Και πάνω απ’ όλα, μην ξεχάσεις ποτέ γιατί ξεκίνησες. Όχι για το χειροκρότημα, ούτε για τα βραβεία. Αλλά για εκείνη τη σπίθα που σου άναψε όταν πρωτοείδες μια ταινία και είπες: “Θέλω κι εγώ να το κάνω αυτό”. Κράτα τη σπίθα ζωντανή. Κι αν χρειαστεί, άναψε την ξανά. Με λίγο φως, ξεκινάει πάντα το γύρισμα».
Επίλογος
Ο Μιχάλης Λεφάκης δεν σταματά να δημιουργεί, αλλά και να μοιράζεται. Στο προσωπικό του κανάλι στο YouTube με τίτλο Mike Lefakis, προσφέρει εντελώς δωρεάν μαθήματα βιντεογραφίας, για όλους όσους θέλουν να επεκτείνουν τις γνώσεις τους στο σενάριο, το γύρισμα και το μοντάζ – είτε ξεκινούν τώρα, είτε θέλουν να εμβαθύνουν περισσότερο».
Και τώρα, κάτι διαφορετικό
Ζήτησα από τον Μιχάλη Λεφάκη να εστιάσουμε σε μια δική του ταινία και έπειτα να δούμε το νέο ελληνικό σινεμά μέσα από τη δική του ματιά. Δεν με απογοήτευσε.
Η πιο αγαπημένη μου από τις ταινίες σου είναι το «Κομπιούτερ του Θανάτου». Το έχω ακούσει να συγκρίνεται με ταινίες επιστημονικής φαντασίας όπως το “Τron” και το “Matrix”. Πώς σχολιάζεις αυτές τις συγκρίσεις; Πόσο δύσκολο ήταν να δημιουργήσετε μια ταινία sci-fi με μια τόσο «χειροποίητη» παραγωγή, χωρίς τα ιλιγγιώδη ποσά που δαπανούνται για τέτοιες ταινίες;
«Είναι πολύ τιμητικό να ακούγεται ότι το «Κομπιούτερ του Θανάτου» συγκρίνεται με ταινίες-ορόσημα όπως το Tron ή το Matrix — αν και, φυσικά, μιλάμε για τελείως διαφορετικές κλίμακες παραγωγής και εποχές. Εκείνες είχαν πίσω τους στούντιο με τεράστιους προϋπολογισμούς και πρόσβαση σε τεχνολογία αιχμής, ενώ εμείς είχαμε...φαντασία, μεράκι, και μερικά ρετάλια από ηλεκτρονικά είδη και καλώδια!
Το πιο δύσκολο κομμάτι ήταν να αποδώσεις την αίσθηση του ψηφιακού και του κυβερνοχώρου με αναλογικά μέσα. Όλα ήταν κυριολεκτικά «χειροποίητα»: από τα σκηνικά μέχρι τα ειδικά εφέ, και πολλές φορές αυτοσχεδιάζαμε. Είχαμε όμως ένα πλεονέκτημα – τη δημιουργική ελευθερία. Δεν χρειαζόταν να απαντήσουμε σε παραγωγούς ή να συμβιβαστούμε με τις απαιτήσεις της αγοράς. Κι έτσι, καταφέραμε να φτιάξουμε κάτι αυθεντικό, με χαρακτήρα.
Αυτή η DIY αισθητική, τελικά, μπορεί να έγινε και το δυνατό μας σημείο. Γιατί όταν δεν έχεις τα μέσα, επιστρατεύεις το μυαλό σου. Και το κοινό, συχνά, εκτιμά την ειλικρίνεια και την τόλμη περισσότερο από το «γυαλισμένο» αποτέλεσμα».
Ποιά είναι η αγαπημένη σου ελληνική ταινία από το ελληνικό σινεμά της τελευταίας 25ετίας;
«Πολύ δύσκολη ερώτηση — και χαίρομαι που τη θέτεις γιατί το ελληνικό σινεμά τα τελευταία 25 χρόνια έχει γνωρίσει μια απίστευτη άνθηση. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μία, θα έλεγα "Κυνόδοντας" του Γιώργου Λάνθιμου. Ήταν ένα σοκ, μια στροφή 180 μοιρών από ό,τι ξέραμε, με απίστευτα τολμηρή γραφή και σκηνοθεσία. Σαν να είπε "ξεχάστε τα όλα, ξεκινάμε απ’ το μηδέν".
Αλλά από την άλλη, δεν μπορώ να μην αναφέρω και την Στρέλλα του Πάνου Κούτρα — γιατί ήταν εξίσου ριζοσπαστική, ανθρώπινη, και προκλητικά τρυφερή. Ή και το Miss Violence, που σε στοιχειώνει. Είναι πολλές οι επιλογές
Θέλω όμως να αναφερθώ αν μου επιτρέπεις και στην τηλεοπτική σειρά Άγιος Παΐσιος: Από τα Φάρασα στον Ουρανό είναι μια από τις πιο ιδιαίτερες και ξεχωριστές παραγωγές της ελληνικής τηλεόρασης τα τελευταία χρόνια. Δεν είναι εύκολο να φτιάξεις μια βιογραφική σειρά για μια τόσο σεβάσμια και αγαπητή μορφή, όπως ο Άγιος Παΐσιος, χωρίς να πέσεις είτε στην αγιογραφία χωρίς βάθος είτε σε μια "τηλεοπτική" επιφάνεια. Κι όμως, η σειρά κατάφερε να ισορροπήσει — με σεβασμό, αλλά και με δραματουργική αλήθεια.
Η προσέγγιση ήταν ήπια, λιτή, σχεδόν σιωπηλή — όπως και η μορφή του ίδιου του Παΐσιου. Η ατμόσφαιρα, τα σκηνικά, το κοστούμι, και κυρίως οι ερμηνείες, όλα έδεσαν σε ένα σύνολο που μίλησε σε πολλούς ανθρώπους — όχι μόνο σε όσους είναι κοντά στην πίστη, αλλά και σε εκείνους που εκτιμούν μια ανθρώπινη ιστορία με ουσία και πνευματικότητα».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
