Μόλις λίγες ώρες είχαν περάσει από τη στιγμή που η επίθεση των ΗΠΑ κατά του Ιράν είχε ξεκινήσει. Κι ενώ σε εκείνη την όχι και τόσο μακρινή μεριά του πλανήτη, ο πόλεμος έδειχνε ξανά το σκληρό του πρόσωπο, εμείς βρισκόμασταν σε μια αίθουσα έχοντας απέναντί μας έναν θρύλο. Ο Ντον ΜακΚάλιν βέβαια δεν θεωρεί τον εαυτό του θρύλο. Μέσα από όλα αυτά τα βιώματά του ως ο μεγαλύτερος εν ζωή πολεμικός φωτορεπόρτερ, πίστευε και πιστεύει ότι απλώς έκανε τη δουλειά του.
Συνήθως αρεσκόμαστε να χρησιμοποιούμε τέτοιες βαρύγδουπες λέξεις. Θρύλος, μοναδικός, κορυφαίος. Κι ενώ δεν απέχουν καθόλου από την αλήθεια, ο ΜακΚάλιν βλέπει τον εαυτό του μέσα από το έργο του, μέσα από την καταγραφή του ανθρώπινου πόνου. Με μια χαρακτηριστική απλότητα, με μια αίσθηση καθήκοντος, ακροβατώντας ανάμεσα στις συντριπτικές τύψεις και τον επαγγελματισμό.
«Η δουλειά που έκανα ήταν μάταιη»
«Η δουλειά που έκανα τα τελευταία 70 χρόνια, νομίζω πως ήταν μάταιη όσον αφορά τον πόλεμο, γιατί το μόνο που συμβαίνει κάθε χρόνο είναι άλλος ένας πόλεμος. Οπότε, ό,τι κι αν έκανα, ποτέ δεν κατάφερα πραγματικά να πείσω τους πιο σημαντικούς ανθρώπους, τους πολιτικούς, που είναι αυτοί που δημιουργούν τους πολέμους. Οι φωτογραφίες που τράβηξα, τις κοιτάζω τώρα και σκέφτομαι πόσο μάταιες ήταν». Για τον ίδιο, ο σκοπός της φωτογραφίας είναι να αλλάξει το μυαλό εκείνων που ασκούν εξουσία, εκείνων που κηρύσσουν πολέμους.
Γεννήθηκε το 1935 στο Λονδίνο και ξεκίνησε από μικρός να καταγράφει την παραβατικότητα που υπήρχε στις φτωχογειτονιές της βρετανικής πρωτεύουσας. Η πρώτη του χαρακτηριστική φωτογραφία είναι μια συμμορία νεαρών, ντυμένοι όλοι με κοστούμια. «Τα αγόρια σε εκείνη τη φωτογραφία ήταν τα παιδιά με τα οποία μεγάλωσα. Δεν πηγαίναμε σχολείο. Μισούσαμε την αστυνομία.
Ένα βράδυ Κυριακής ήρθε ένας αστυνομικός να σταματήσει έναν καβγά και ένας άντρας τον μαχαίρωσε. Πέθανε στο τέλος του δρόμου μου στο Βόρειο Λονδίνο. Η ζωή μου ξεκίνησε ως μια συνέχεια βίας. Οι συμμαθητές μου ήταν κλέφτες, εγκληματίες. Πήγα αυτή τη φωτογραφία στην εφημερίδα Observer και με ρώτησαν αν θα έβγαζα κι άλλες».
Η πρώτη του σοβαρή αποστολή ήταν στην Κύπρο, στις ταραχές του 1964. Κατέγραψε περισσότερο την τουρκοκυπριακή πλευρά, κι αυτό ορισμένοι δεν του το συγχωρούν μέχρι και σήμερα. Κάποια στιγμή εν τω μέσω των μαχών, βρέθηκε μπροστά σε μια ηλικιωμένη γυναίκα που δεν μπορούσε να περπατήσει. Άφησε την κάμερα και την πήρε στα χέρια.
«Δεν είχε σημασία η εθνικότητά της. Θα την σήκωνα όπως και να 'χει. Ξεκίνησε ανταλλαγή πυροβολισμών και είπα στον φίλο μου να κρατήσει την κάμερά μου και έτρεξα και την πήρα. Ήμουν νέος και δυνατός τότε. Μια άλλη φορά στο Βιετνάμ, σήκωσα έναν στρατιώτη που είχε χτυπηθεί άσχημα και τον μετέφερα. Κάνεις τρελά πράγματα στον πόλεμο. Το μυαλό σου φεύγει από το φυσιολογικό.»
«Παίρνω από τον πόνο των άλλων και δεν δίνω τίποτα πίσω»
Ο ΜακΚάλιν βρέθηκε σχεδόν σε κάθε πεδίο μάχης, σε κάθε καταστροφή που συνέβη από τα μέσα του 20ου αιώνα. «Μια μέρα μπήκα σε ένα στρατόπεδο στην Μπιάφρα το 1969. Υπήρχαν 700 ετοιμοθάνατα παιδιά που με κοιτούσαν. Επειδή είμαι λευκός, νόμιζαν ότι τους έφερνα φαγητό. Το μόνο που τους πήγα ήταν δύο κάμερες Nikon…Κάθε βράδυ πριν κοιμηθώ, σκέφτομαι εκείνα τα εκατοντάδες μάτια. Είναι μια μορφή τιμωρίας. Δεν αξίζω να τιμωρηθώ, αλλά αξίζω να θυμίζω στον εαυτό μου ότι η επιτυχημένη ζωή μου έγινε εις βάρος άλλων ανθρώπων».
Η διεισδυτική ματιά του, μέσα από τη φωτογραφική μηχανή, είχε δύναμη. Ικανή να απογυμνώσει κυβερνητικά αφηγήματα περί πολέμων. Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στα Φώκλαντ, η βρετανική κυβέρνηση δεν του έδωσε την απαραίτητη άδεια. «Κατηγορώ την Θάτσερ γι’ αυτό. Μου είπαν ότι δεν υπήρχε χώρος στα πλοία για μένα. Αλλά διάβασα ότι πήραν τρία εκατομμύρια σοκολάτες Mars. Έγραψα γράμμα στην εφημερίδα μου ρωτώντας πώς βρήκαν χώρο για τις σοκολάτες και όχι για μένα. Και παρεμπιπτόντως, δεν υπάρχει ούτε μία καλή φωτογραφία από τον πόλεμο των Φώκλαντ».
«Μιλάω λες και είμαι κανένας σπουδαίος φιλόσοφος. Δεν είμαι. Είμαι ένας απλός, γέρος φωτογράφος. Αλλά έχω δει περισσότερο ανθρώπινο πόνο από ό,τι θα βλέπατε σε ένα νοσοκομείο. Όταν βλέπεις έναν άνθρωπο να σκοτώνει έναν άλλον που κλαίει, και αυτός που κλαίει με κοιτάζει και νομίζει ότι μπορώ να παρέμβω... Το έχω δει ξανά και ξανά και δεν μπορώ να κάνω τίποτα».
Αναφέρεται συχνά στις ενοχές. Και είναι δύσκολο γι’ εμάς να καταλάβουμε το πώς αισθάνεται ένας άνθρωπος που έχει συναντήσει τόση φρίκη στη ζωή του ως μέρος της δουλειάς του, της καθημερινότητάς του.
«Έχω νιώσει ντροπή... Είδα Παλαιστίνιους να σκοτώνονται στην είσοδο ενός καταστήματος μια μέρα, πολύ πιο κοντά από ό,τι κάθομαι σε εσάς. Και καθώς τους σκότωναν, οι γυναίκες και τα παιδιά τους κατέβαιναν τις σκάλες βλέποντας τη δολοφονία. Ήταν ασύλληπτο. Και τελικά, λέω στον εαυτό μου: τι στο καλό έχει να κάνει αυτό με τη φωτογραφία;»
Τα τελευταία χρόνια, φωτογράφισε τοπία από την περιοχή του Σόμερσετ, ασπρόμαυρα. Μέσα από την ευγένεια του και την φλεγματική ψυχραιμία του, συναντήσαμε έναν άνθρωπο που δεν προσπαθεί να ξεφύγει από τις σκληρές εικόνες που είδε και κατέγραψε. Ο ΜακΚάλιν υπήρξε στρατευμένος. Όχι σε κάποια λάθος πλευρά της Ιστορίας. Στρατευμένος στην αλήθεια, δείχνοντας ωμή την φρίκη σε εκείνους που δεν θέλουν να την δουν. Μα σε έναν κόσμο που γεννάει συνέχεια πολέμους, ποιος θα ενδιαφερθεί για την ειρήνη;
«Μακάρι να είχα τραβήξει μια φωτογραφία ελπίδας. Προσπάθησα αλλά απέτυχα».
***
Η έκθεση «Life, Death and Everything in Between» του Ντον ΜακΚάλιν στην Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων έως τις 12 Μαρτίου. Είσοδος δωρέαν.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
