Ανέκαθεν το πένθος ήταν μια βαθιά προσωπική και έντονη διαδικασία, που μοιραζόταν με λίγους συγγενείς και φίλους, με πρόσωπα που ήταν κυρίως στο στενό μας κύκλο, μαύρα ρούχα, μοιρολόγια και κλάματα. Αυτές οι διεργασίες γίνονταν πολλές φορές σιωπηλά, τις στιγμές που η μοναξιά ήταν πιο έντονη.
Όσοι millennials έχουμε ζήσει θανάτους συγγενών σε χωριό, θυμόμαστε έντονα κάποιες από τις -συχνά μακάβριες- συνήθειες που είχαν οι παλιότεροι. Θυμόμαστε ανθρώπους να έχουν φύγει από τη ζωή, αλλά να είναι τοποθετημένοι στο κρεβάτι του σπιτιού, με τις γυναίκες να κάνουν ολονυχτία δίπλα τους και να μοιρολογούν φορώντας μαύρα ρούχα.
Θυμόμαστε τις ορδές κόσμου που κατέφθαναν σπίτι για έναν ελληνικό καφέ για να συμπαρασταθούν στους συγγενείς, τους καθρέφτες που κάλυπταν με μαύρα υφάσματα από πάνω μέχρι κάτω και τα διάφορα θρησκευτικά έθιμα που συνόδευαν το θάνατο.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, τα social media έχουν καταφέρει να αλλάξουν κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής, που συμπαρασύρει φυσικά και τον τρόπο που πλέον επιλέγουμε να πενθούμε. Ο θάνατος παύει να είναι κάτι τόσο προσωπικό και μετατρέπεται σε ένα συλλογικό διαδικτυακό φαινόμενο, που συνοδεύεται από μακροσκελή κείμενα, ασπρόμαυρες φωτογραφίες, καρδιές και σχόλια συμπαράστασης. Όλα αυτά συνθέτουν ένα νέο είδος συλλογικού μοιρολογιού, μόνο που αντί για την αυλή του σπιτιού ή την εκκλησία, εκτυλίσσεται στο Facebook, στο Instagram ή στο TikTok.
Το δημόσιο πένθος στο timeline
Σήμερα, τα διάφορα έθιμα, τα μαύρα ρούχα, τα μνημόσυνα συνυπάρχουν με μια νέα «τελετουργία», την ανάρτηση στο διαδίκτυο. Σε κάθε scroll, θέλοντας και μη, θα πέσουμε κάθε φορά πάνω σε ένα συγκινητικό κείμενο ή φωτογραφία ασπρόμαυρη και φωτογραφίες προφίλ που θα είναι απλά ένα μαύρο φόντο.
Συχνά, οι αναρτήσεις για το πένθος θυμίζουν βιογραφικά κείμενα. Περιγράφουν ποιος ήταν, τι πρόσφερε, πώς επηρέασε όσους τον γνώριζαν. Ένα είδος «αποχαιρετιστήριας ομιλίας», που αντί να εκφωνείται σε μια κηδεία, δημοσιεύεται σε ένα post.
Κάτω από το κείμενο, τα συλληπητήρια και τα emoji είναι εκατοντάδες αφού κανείς δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστος από την είδηση του θανάτου – ακόμα και αν δεν γνώριζε το πρόσωπο που χάθηκε. Αυτά δημιουργούν αυτή τη νέα διαδικτυακή ανάγκη υποστήριξης και συμπαράστασης που πια για πολλούς ίσως είναι μια μοναδική διέξοδος από τη θλίψη τους. Η γειτονιά και οι συγγενείς που κάποτε πλημμύριζαν καθημερινά το σπίτι του εκλιπόντος, πλέον έχουν αντικατασταθεί από τα σχόλια και τα μηνύματα.
Και επειδή το Facebook και το Instagram πάντα επαναφέρουν «αναμνήσεις» και post που μπορεί να είχες κάνει την ίδια ημέρα πριν 4 χρόνια, αυτή η μνήμη γίνεται ένα κομμάτι της καθημερινής ροής στο timeline και ο θάνατος παραμένει σε δημόσια θέα. Αυτό που αλλάζει είναι η ταχύτητα, αφού παλαιότερα, η είδηση του θανάτου διαδιδόταν αργά, μέσα σε περιορισμένο κύκλο. Σήμερα, ένα post μπορεί να φτάσει σε εκατοντάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά, δημιουργώντας μια άμεση κοινότητα πένθους.
Το θέμα ωστόσο είναι ποια είναι η βαθύτερη ανάγκη που έχουμε σα γενιά να εκφράζουμε δημόσια τόσο ιδιωτικά κομμάτια της ζωής μας – είτε αρνητικά, είτε θετικά. Γιατί όλοι έχουμε μπει σε αυτή τη «λούπα», ακόμα και αν πολλές φορές προσπαθούμε να πάμε κόντρα στο κύμα.
Άλλωστε είμαστε στην εποχή που τα πάντα γίνονται περιεχόμενο – από τα ταξίδια και τις διακοπές, μέχρι το φαγητό και τις σχέσεις, οπότε το πένθος δε θα μπορούσε να μείνει εκτός από αυτή την εξίσωση. Τα like και τα σχόλια δεν χρησιμοποιούνται μόνο ως ένδειξη αποδοχής και ορατότητας αλλά και ως ένδειξη υποστήριξης.
Διαδικτυακή συμπαράσταση ή τυπικότητα;
Οπότε, τα social media είναι ένα πρόσφορο έδαφος να μοιραστούμε την απώλεια, να αναγνωριστεί ο πόνος από ένα σύνολο φίλων και γνωστών που μπορεί να έχουμε να δούμε καιρό, αλλά μπορεί υποσυνείδητα να αποζητάμε αυτή την επαφή που με τα χρόνια χάνεται αλλά αποκτά υπόσταση μέσω της οθόνης.
Μπορεί να είναι μια ανάγκη συμπαράστασης από την κοινότητα του διαδικτύου, όπως γινόταν κάποτε από την κοινότητα της γειτονιάς και των συγγενών που είχε καθημερινές επισκέψεις, κλάμα, αγκαλιές. Η ανάρτηση δεν είναι μόνο μια υπενθύμιση της απώλειας. Είναι και μια προσπάθεια να αποτυπωθεί δημόσια η σχέση που χάθηκε και το προφίλ του θανόντος μετατρέπεται σε ψηφιακό μνημείο, όπου φίλοι και συγγενείς αφήνουν «σημειώματα» μνήμης.
Ένα μεγάλο ερώτημα είναι αν η διαδικτυακή συμπαράσταση είναι αυθεντική ή απλώς τυπική. Πολλοί, μπροστά σε ένα τέτοιο κείμενο, ίσως νιώθουν αμήχανα οπότε καταφεύγουν σε ένα τυπικό σχόλιο για να μη φανούν αδιάφοροι, ενώ άλλοι σίγουρα τριγκάρονται και αισθάνονται ευάλωτοι μπροστά σε αυτή την είδηση. Ωστόσο, για πολλούς σίγουρα συνιστά μια ανακούφιση όταν συνειδητοποιούν ότι εκατοντάδες άνθρωποι στάθηκαν έστω και ψηφιακά δίπλα τους.
Όμως η δημόσια έκφραση της λύπης δε θα έπρεπε να λειτουργεί σαν απόδειξη συναισθηματικής συμμετοχής. Ούτε έχει την ίδια βαρύτητα με την face to face επαφή, την αγκαλιά, τα δάκρυα, το άγγιγμα. Είναι ίσως μια μορφή επιφανειακής αλληλεγγύης, όχι ουσιαστικής. Και υπάρχει κίνδυνος ο θάνατος να μετατραπεί σε μια ακόμα διαδικτυακή στιγμή μέχρι να συνεχιστεί το ατελείωτο σκλρολάρισμα, να χαθεί μέσα σε δευτερόλεπτα από το μυαλό και το timeline μας και εν τέλει να απογυμνωθεί από το βάθος του.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
