Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS και δεν μπορώ παρά να φέρω στο νου το "Rent", το μιούζικαλ του αείμνηστου Jonathan Larson, μια παράσταση που αποτελεί σταθμό στην ιστορία του Broadway.
Το "Rent" είναι ουσιαστικά μια διασκευή της όπερας “La bohème” του Puccini, γραμμένη από τον Jonathan Larson. Η off-Broadway πρεμιέρα του έργου έγινε τον Ιανουάριο του 1996, αποσπώντας διθυραμβικές κριτικές, ενώ ταυτόχρονα συνδέθηκε και με την τραγική ιστορία του θανάτου του ίδιου του Larson, ο οποίος πέθανε ξαφνικά από αορτική ανατομή σε ηλικία 35 ετών, την ημέρα της πρόβας τζενεράλε του έργου.
Η off-Broadway πορεία ήταν τόσο επιτυχημένη, που το “Rent” μεταφέρθηκε στο Broadway τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς και έπαιξε έως το 2008 (με τον όρο off-Broadway περιγράφονται οι θεατρικές παραγωγές στη Νέα Υόρκη, οι οποίες συνήθως ανεβαίνουν σε μικρότερα θέατρα, μακριά από την κεντρική θεατρική περιοχή του Broadway και συχνά λειτουργούν ως «δοκιμαστικό στάδιο» για παραστάσεις που μπορεί αργότερα να μεταφερθούν στο Broadway).
Η υπόθεση του έργου
Αρχικά ας δούμε λίγο τι πραγματεύεται το "Rent". Αφηγείται την ιστορία μιας ομάδας μποέμ καλλιτεχνών από τη γειτονιά East Village του Manhattan στη Νέα Υόρκη του 1989. Οι βασικοί μας χαρακτήρες μας είναι 7: ο Mark, ο Roger, η Mimi, η Maureen, η Joanne, ο Collins και η Angel, ενώ έχουμε κι έναν όγδοο χαρακτήρα, τον Benjamin. Το έργο ξεκινά με τον Mark και τον Roger, οι οποίοι πανικοβάλλονται όταν ο ιδιοκτήτης του διαμερίσματός τους, Benjamin, απειλεί ότι θα τους κάνει έξωση επειδή αρνήθηκαν να πληρώσουν ενοίκιο (rent) για έναν ολόκληρο χρόνο.
Ο Mark και ο Roger είναι αυτό που λέμε bohemians, δηλαδή πολύ μποέμ τύποι. Για όσους δεν ξέρουν, μποέμ σημαίνει να είσαι ένας άνθρωπος κοινωνικά αντισυμβατικός, με καλλιτεχνικές ανησυχίες κι ενδιαφέροντα. Κάποιοι πολύ κακοί θα τους χαρακτήριζαν ως προνομιούχους λευκούς, που νιώθουν ότι δεν πρέπει να πληρώνουν τίποτα επειδή απλά είναι «καλλιτέχνες».
Ο Mark ετοιμάζεται να πάει στην παράσταση της πρώην του, της Maureen, η οποία τον χώρισε και τώρα βγαίνει με την Joanne. Η Maureen είναι bi και φλερτάρει ασύστολα με όλες και όλους, ενώ η Joanne είναι μια πιο αυστηρή λεσβία (το τραγούδι “Take me or leave” είναι από τα πιο iconic στην ιστορία του μουσικού θεάτρου). Όσο ο Mark βρίσκεται στην παράσταση, ο Roger γνωρίζει τη Mimi, την γειτόνισσα από τον επάνω όροφο, η οποία κατεβαίνει από τη σκάλα διαφυγής κινδύνου για να φλερτάρει μαζί του και… να κάνει και λίγα ναρκωτικά, ok. Tελευταίους γνωρίζουμε τον Collins και την Angel. Συναντιούνται όταν ο Collins δέχεται επίθεση σε ένα σοκάκι. Δένονται επειδή και οι δύο έχουν AIDS.
Σε μια σκηνή, οι φτωχοί μας καλλιτέχνες κάνουν «ντου» σε ένα τοπικό diner και, την ώρα που παίρνουν το AZT τους (ή αλλιώς αζιντοθυμιδίνη, ένα αντιρετροϊκό φάρμακο, το πρώτο που χρησιμοποιήθηκε για την επιβράδυνση της εξέλιξης της λοίμωξης από τον ιό HIV), η Mimi ανακαλύπτει ότι και ο Roger έχει AIDS, κάτι που τους δίνει έναν λόγο για να έρθουν πιο κοντά. Η ιστορία συνεχίζεται με περισσότερες εξελίξεις, ωστόσο αυτό είναι πάνω-κάτω το "Rent", με λίγα λόγια. Το 2005 μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο, σε σκηνοθεσία Chris Columbus (Home Alone, Harry Potter), με τα περισσότερα μέλη από το original cast να επιστρέφουν στους ρόλους τους και στη μεγάλη οθόνη.
Ένα μιούζικαλ με βαθύ πολιτισμικό αποτύπωμα
Το μιούζικαλ έχει βραβευτεί μεταξύ άλλων με το βραβείο Pulitzer Καλύτερου Δραματικού Έργου και το βραβείο Tony για το Καλύτερο Μιούζικαλ. Υπήρξε επίσης η ευκαιρία να αναδειχθούν ξεχωριστά ταλέντα του είδους, όπως η Idina Menzel, ο Anthony Rapp, ο Taye Diggs κ.ά. Η δράση εκτυλίσσεται μέσα σε ένα χρόνο, από την παραμονή των Χριστουγέννων του 1989 μέχρι εκείνη της επόμενης χρονιάς. Παρίες και περιθωριακοί, που παλεύουν να πληρώσουν το νοίκι τους, ζουν την μποέμ (έστω ψευτομποέμ) πλευρά της ζωής και γνωρίζουν τη φτώχεια, την αποτυχία, τον εθισμό, το AIDS, αλλά και τη δύναμη της αγάπης, της τέχνης και της φιλίας, καθώς προχωρούν σιγά σιγά προς την ενηλικίωση.
Ο Larson, αν και δεν ευτύχησε να δει την επίσημη πρεμιέρα του πονήματός του, καθώς όπως αναφέραμε, μοιραία, ξαφνικά και άδικα πέθανε την ημέρα της πρώτης preview performance, κατάφερε να συλλάβει τον παλμό της εποχής, αποτίνοντας φόρο τιμής σε μια μάλλον «χαμένη» γενιά που βρισκόταν ξεκάθαρα εκτός του κυρίαρχου ρεύματος. Οι διθυραμβικές κριτικές που απέσπασε η παράσταση αναφέρονταν στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται η LGBTQ+ κοινότητα, αλλά και η επιδημία του HIV/AIDS, που εξακολουθούσε να μαστίζει τη Νέα Υόρκη εκείνη την περίοδο.
Η κριτική και όσα δεν μας λέει το Rent
Πράγματι, το "Rent" μιλάει για το AIDS με έναν τρόπο που είναι ταυτόχρονα σκληρός και βαθιά ανθρώπινος, δίνοντας ελπίδα στα άτομα που επηρεάστηκαν κι επηρεάζονται. Ωστόσο, αυτή η παρουσίαση θεωρείται συχνά προβληματική από πολλούς και έχει ενδιαφέρον να καταλάβουμε το γιατί.
Όσο πρωτοποριακό κι αν χαρακτηρίστηκε το έργο, λοιπόν, έχει δεχθεί δριμεία κριτική για την επιφανειακή αντιμετώπιση του κοινωνικού στίγματος και για την εν μέρει «ρομαντικοποίηση» της ασθένειας, την οποία παρουσιάζει ως μια γλυκιά επανάσταση, που μόνο αυτό δεν ήταν.
Το μιούζικαλ μας ενημερώνει αρκετά νωρίς για το ποιοι χαρακτήρες νοσούν με τον ιό, επειδή τους βλέπουμε να κάνουν χρήση AZT. Για την ιστορία, το AZT, ως το πρώτο φάρμακο που ήταν κάπως αποτελεσματικό στην αντιμετώπιση του HIV και ως η μοναδική για την εποχή διαθέσιμη θεραπεία (σε μια χώρα όπως οι ΗΠΑ, γνωστή για τα πανάκριβα και σωτήρια φάρμακά της) είχε ετήσιο κόστος 8.000 δολάρια το 1989. Αυτό σημαίνει πως πολλοί άνθρωποι δεν είχαν πρόσβαση στη θεραπεία γιατί δεν μπορούσαν να το αντέξουν οικονομικά, οπότε προφανώς και ο θεατής σήμερα εύλογα αναρωτιέται πώς μπορούν αυτοί οι άνθρωποι να αγοράζουν AZT όταν κανείς τους δεν δουλεύει και δεν έχουν πληρώσει το ενοίκιό τους (rent) εδώ κι έναν χρόνο.
Και σε αυτήν την πολύ απλή ερώτηση, το μιούζικαλ δεν έχει να σου δώσει κάποια απάντηση. Αντίθετα σπεύδει να μας δείξει πως οι χαρακτήρες πρέπει «να ζήσουν τη στιγμή» και να μην αφήσουν το γεγονός ότι πάσχουν από μια θανατηφόρα ασθένεια να επηρεάσει τη ζωή τους. Σιγά το πράγμα. Αντιμετωπίζει δηλαδή τον HIV σαν μια μικρή ενόχληση που απλώς διακόπτει το τραγούδι τους για να «κουμπώσουν» στα γρήγορα ένα χαπάκι.
Μολονότι εστιάζει στη δύναμη της αγάπης και της φιλίας, παραλείπει τη σκληρή πραγματικότητα της ζωής των ατόμων με HIV/AIDS, τα αίτια που τους εξέθεσαν σε αυτό, καθώς και τις συστημικές αιτίες της κρίσης, όπως η ανισότητα στην υγειονομική περίθαλψη και η στοχοποίηση της LGBTQ+ κοινότητας, τις οποίες δεν στηλιτεύει επαρκώς.
Είναι γεγονός, άλλωστε, πως η τότε εξουσία των ΗΠΑ, ενεργώντας πιο πολύ αντιδραστικά, παρά προληπτικά στην κρίση του AIDS, άφησε εκατομμύρια ανθρώπους να πεθάνουν. Επίσης, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όπου διαδραματίζεται το έργο, οι ακτιβιστές της εποχής δεν φώναζαν απλώς "fuck the system" και περιφρονούσαν τον καπιταλισμό, όπως μας λέει το έργο, αλλά μοχθούσαν ουσιαστικά, προκειμένου να απαιτήσουν αλλαγές.
Στο τέλος της ημέρας, το ηθικό δίδαγμα του "Rent" είναι το κλασικό YOLO (you only live once). Δεν αναφέρει τίποτε για τα εγκλήματα μίσους κατά των ομοφυλόφιλων ανδρών τη δεκαετία του ’80, δεν αναφέρει λέξη για την αδιαφορία της τότε κυβέρνησης του Ronald Reagan για την κρίση του AIDS, ενώ αγνοεί το γεγονός ότι η θεραπεία δεν ήταν πεοσβάσιμη για την πλειονότητα των αντρών με AIDS. Όπως και η κυβέρνηση Reagan τότε, το έργο μοιάζει (με ανάγνωση στο σήμερα) να κάνει ένα επιφανειακό πέρασμα σε ένα τεράστιο ζήτημα. Αλλά παρ' όλα αυτά περιμένει να αποσπάσει το χειροκρότημα.
Για παράδειγμα, στο έργο, οι βασικοί χαρακτήρες που πλήττονται από την ασθένεια είναι τέσσερις: ο Roger, η Mimi, ο Tom και η Angel. Ευτυχώς, υπάρχει «ίση εκπροσώπηση» μεταξύ ετεροφυλόφιλων cisgender (Roger και Mimi) και μελών της LGBTQ+ κοινότητας (Tom και Angel), δείχνοντας ότι ο ιός δεν παίζει παιχνίδια, δεν κάνει διακρίσεις και δεν γνωρίζει από χρώμα, σεξουαλικότητα και ταυτότητα φύλου.
Αυτή που πεθαίνει, όμως, από τον ιό, και μάλιστα χωρίς καθόλου εμφανή και σοβαρά συμπτώματα, είναι η Angel, η απελευθερωμένη, ομοφυλόφιλη drag queen. Στην ταξινόμηση των σταδίων της ασθένειας από την πρώιμη HIV λοίμωξη μέχρι το τέταρτο στάδιο, δηλαδή το AIDS, τα συμπτώματα είναι πολύ σοβαρά και περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τοξοπλάσμωση εγκεφάλου, απώλεια βάρους και σάρκωμα Kaposi. Αντιλαμβανόμαστε, φυσικά το καλλιτεχνικό κριτήριο του σκηνοθέτη και τη συμβολικότητα του χαρακτήρα της Angel, για να διατηρηθεί η αφήγηση συναισθηματικά ισχυρή για το κοινό, ωστόσο αυτές οι επιλογές δεν παύουν να «μειώνουν» για ορισμένους τη σκληρή πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν πολλά άτομα με AIDS και αντιμετώπιζαν ιδίως τότε.
Από την άλλη, ο χαρακτήρας της Mimi πεθαίνει μεν, αλλά για λίγο, αφού στο φινάλε της παράστασης ανασταίνεται χάρη στη δύναμη της αγάπης, κάνοντας μια δραματική επανεμφάνιση. Το υπονοούμενο, αν και σίγουρα δεν ήταν αυτή η πρόθεση του Jonathan Larson, θα μπορούσε να είναι πως η straight αγάπη κερδίζει και μπορεί να ξεπεράσει το AIDS, ενώ τα LGBTQ+ άτομα είναι καταδικασμένα να υποφέρουν, να καταδυναστεύονται και να πεθαίνουν με τραγικό τρόπο, προβληματίζοντας ως εκ τούτου έντονα.
Ένα ακατέργαστο έργο μιας «άλλης» εποχής
Σε κάθε περίπτωση, η αξία του Rent όσον αφορά την ευαισθητοποίηση, την ανάδειξη και τη συζήτηση γύρω από το θέμα δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Για την πρώτη φουρνιά των Αμερικανών Millennials και δη για τα queer άτομα, ήταν ένα από τα πιο σημαντικά μιούζικαλ, με τεράστιο αντίκτυπο, αν και τελευταία κάπως απαξιώνεται από τους νεότερους, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω. Θα έλεγε κανείς πως είναι ένα ωμό, ακατέργαστο μιούζικαλ που δεν είναι τέλειο, γιατί γράφτηκε σε μια εποχή, στην οποία δεν ήταν τίποτα τέλειο. Ο Larson άλλωστε δεν πρόλαβε να το δει να ζωντανεύει στο Broadway. Αν είχε περισσότερο χρόνο ίσως να μπορούσε να το «γυαλίσει» καλύτερα και να το επικαιροποιήσει, καθώς άλλαζαν οι εποχές.
Μια ιστορία αντίστασης και ακτιβισμού, λοιπόν, μια ιστορία αγάπης, σε μια περίοδο που οι άνθρωποι ακόμα φοβόντουσαν να είναι ο εαυτός τους, δεν εξέφραζαν τα συναισθήματά τους και τα έκρυβαν. Μια ιστορία νέων ανθρώπων, των οποίων ο κόσμος καταρρέει, ενώ βουλιάζουν στον θυμό, στον φόβο και στην αβεβαιότητα. Όμως, αντί να ζήσουν με φόβο ή μίσος, έρχονται κοντά παρά τις διαφορές τους. Πρέπει, λοιπόν, να βλέπουμε ένα έργο μέσα από την εποχή στην οποία γράφτηκε.
"Measure your life in love"
Το "Rent", τα τραγούδια του και κάθε λεπτομέρειά του ανήκουν στην εποχή του και σε όλα αυτά που την επηρέασαν. Μια εποχή κοινωνικού αναβρασμού κι ελπίδας, μια περίοδο που ο HIV/AIDS θέριζε, που η LGBTQ+ κοινότητα ζητούσε ορατότητα και η Νέα Υόρκη άλλαζε. Με σημερινά δεδομένα, λοιπόν, το έργο κινδυνεύει να χαρακτηριστεί ως ελλιπές, ακόμη κι αφελές. Αν όμως τοποθετηθεί στο ιστορικό του πλαίσιο, είναι εμφανές γιατί υπήρξε επαναστατικό και γιατί μίλησε σε όσους μίλησε. Η τέχνη, άλλωστε, δεν χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι σημαντική.
Κάθε χρόνος της ζωής μας διαρκεί 525.600 λεπτά. Και αυτός ο χρόνος δεν θα έπρεπε να μετριέται σε μέρες, ηλιοβασιλέματα, μεσάνυχτα, κούπες καφέ, αποτυχίες ή φόβους, αλλά σε αγάπη. Για αυτό συνεχίζει το "Rent" να συγκινεί τους θεατρόφιλους, γιατί μας καλεί να αξιοποιήσουμε τον λιγοστό χρόνο που έχουμε με τρόπο που να αξίζει και να έχει νόημα.
Το συμπέρασμα είναι πως η επιδημία του HIV/AIDS δεν αποτελεί μια σύντομη μαύρη σελίδα στην ιστορία της LGBTQ+ κοινότητας, αλλά ένα διαχρονικό ζήτημα που επηρεάζει τη ζωή όλων μας μέχρι και σήμερα. Ακόμα και σήμερα, εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να διαγιγνώσκονται με HIV λόγω αφέλειας, έλλειψης γνώσης και προσοχής, γεγονός που καθιστά την ανάδειξη του θέματος και την καταπολέμηση του στίγματος απαραίτητη όσο ποτέ.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
