Ένα από τα πιο περίπλοκα κεφάλαια των ανθρώπινων σχέσεων είναι η σιωπηλή και γεμάτη ανείπωτα συναισθήματα σχέση ανάμεσα σε έναν πατέρα και τον γιο του. Πρόκειται για έναν δεσμό που ακροβατεί ανάμεσα στην ανάγκη για βαθιά σύνδεση και στα στερεότυπα της ανδρικής δύναμης που συχνά υψώνουν τείχη. Αθόρυβη συνύπαρξη, ανταγωνισμός, διαφορετικοί κώδικες επικοινωνίας, προσπάθεια αποδοχής, φόβος να βγει στην επιφάνεια οποιαδήποτε ευαλωτότητα. Με αφορμή την Γιορτή του Πατέρα, μιλήσαμε με τη Λυδία Γκερπινή, η οποία είναι ψυχολόγος- συστημική ψυχοθεραπεύτρια, και μας εξήγησε όλα όσα συμβαίνουν σε αυτή την ιδιαίτερη σχέση.
Πως μεταφράζεται η σιωπή
«Η σιωπή ανάμεσα σε έναν πατέρα και έναν γιο δεν έχει πάντα το ίδιο νόημα. Για κάποιους μπορεί να είναι ένα αμήχανο κενό, μια δυσκολία να βρουν λόγια ή ένας τρόπος να αποφύγουν πράγματα που δεν έχουν μάθει να εκφράζουν. Για άλλους, όμως, μπορεί να αποτελεί έναν δικό τους κώδικα επικοινωνίας. Υπάρχουν πατέρες και γιοι που συνδέονται μέσα από την κοινή παρουσία, μέσα από μια δραστηριότητα, μια βόλτα, μια στιγμή καθημερινότητας όπου το βασικό μήνυμα είναι “είμαι εδώ μαζί σου”.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η επικοινωνία δεν γίνεται απαραίτητα μέσα από πολλές λέξεις, αλλά μέσα από τη σταθερή παρουσία και το μοίρασμα του χρόνου. Αυτό που έχει σημασία είναι να δούμε τι σημαίνει αυτή η σιωπή για τους συγκεκριμένους ανθρώπους και τη δική τους ιστορία κάθε φορά. Αν είναι μια σιωπή γεμάτη οικειότητα και ασφάλεια ή αν είναι μια σιωπή που προστατεύει από συναισθήματα και συζητήσεις που δεν βρήκαν ποτέ χώρο να εκφραστούν», σημειώνει η Λυδία.
«Πολλές φορές οι δυσκολίες στη σχέση πατέρα - γιου δεν δημιουργούνται από έλλειψη αγάπης, αλλά από ένα μοτίβο που έχει διαμορφωθεί μέσα στα χρόνια, καθώς οι άνθρωποι μαθαίνουν να σχετίζονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο και αυτός ο τρόπος συνεχίζει να επαναλαμβάνεται. Σε αρκετές οικογένειες, η επικοινωνία ανάμεσα στον πατέρα και τον γιο μπορεί να έχει περάσει για χρόνια μέσα από έναν τρίτο άνθρωπο, συχνά τη μητέρα, η οποία γίνεται ο συνδετικός κρίκος ή ο «μεταφραστής» ανάμεσά τους. Εκείνη μπορεί να ρωτά, να ανησυχεί, να εκφράζει συναισθήματα και ανάγκες, δημιουργώντας μια «γέφυρα επικοινωνίας».Έτσι πατέρας και γιος μπορεί να έχουν μάθει να επικοινωνούν περισσότερο μέσω αυτής της διαμεσολάβησης και λιγότερο απευθείας μεταξύ τους.
Ο κοινός χρόνος, λοιπόν, από μόνος του μπορεί να είναι μια σημαντική μορφή σύνδεσης και να εκφράζει μοίρασμα. Ταυτόχρονα, όμως, όταν η σιωπή γίνεται ο μοναδικός τρόπος επικοινωνίας, υπάρχει ο κίνδυνος να μείνουν ανείπωτα πράγματα που θα μπορούσαν να φέρουν τους δύο ανθρώπους πιο κοντά. Το ζητούμενο δεν είναι να γεμίσει κάθε σιωπή με λόγια, αλλά να υπάρχει η δυνατότητα επιλογής και να μπορούν, όταν χρειάζεται, να περάσουν από την παρουσία και στη βαθύτερη συναισθηματική επαφή».
Η αποδοχή του πατέρα
Πολλές φορές, η αποδοχή από τον πατέρα παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά απωθημένα για έναν άνδρα, ακόμα κι όταν έχει ενηλικιωθεί, έχει κάνει δική του οικογένεια και έχει πετύχει επαγγελματικά.
Όπως λέει η Λυδία, «η πατρική αποδοχή φαίνεται να παραμένει ένα πολύ ισχυρό ζητούμενο για πολλούς άνδρες, ακόμα και μετά την ενηλικίωσή τους. Ο πατέρας αποτελεί συχνά ένα από τα πρώτα και πιο σημαντικά πρόσωπα μέσα από τα οποία ένα αγόρι προσπαθεί να ανακαλύψει “ποιος είναι” μεγαλώνοντας. Καθώς ο γιος μεγαλώνει, πολλές φορές δημιουργείται μια εσωτερική σύγκριση, όχι μόνο με τον πατέρα ως πρόσωπο, αλλά και με την εικόνα που έχει σχηματίσει για το τι σημαίνει να είναι ένας «ικανός», «δυνατός» ή «πετυχημένος» άνδρας.
Για αρκετούς άνδρες, η προσπάθεια να καταφέρουν πράγματα στη ζωή τους μπορεί να συνδέεται, έστω και ασυνείδητα, με την ανάγκη να κάνουν τον πατέρα τους περήφανο. Ακόμα κι όταν ο πατέρας δεν το έχει ζητήσει ποτέ ξεκάθαρα ή δεν έχει εκφράσει άμεσα την προσδοκία του, ο γιος μπορεί να μεγαλώνει με την αίσθηση ότι χρειάζεται να αποδείξει κάτι (μέσα από τις επιλογές του, τη δουλειά του, την οικογένεια που δημιούργησε ή τις δυσκολίες που ξεπέρασε). Αυτό συνδέεται συχνά και με το γεγονός ότι η σχέση πατέρα – γιου, σε πολλές οικογένειες, δεν χαρακτηρίζεται από άμεση συναισθηματική επικοινωνία. Όταν η αναγνώριση, η τρυφερότητα ή η περηφάνια δεν λέγονται εύκολα, ο γιος μπορεί να δυσκολεύεται να καταλάβει αν υπάρχει τελικά αυτή η αποδοχή».
Επιπλέον, «συχνά στην ψυχοθεραπεία ενήλικοι άνδρες περιγράφουν πόσο έντονα τους αγγίζει μια στιγμή όπου, μετά από πολλά χρόνια, ο πατέρας τους θα τους πει «είμαι περήφανος για σένα». Κάποιες φορές αυτό συμβαίνει όταν έχουν ήδη πετύχει επαγγελματικά, έχουν δημιουργήσει τη δική τους οικογένεια και εξωτερικά φαίνεται ότι «δεν χρειάζονται» πια αυτή την επιβεβαίωση. Η ανάγκη αυτή φαίνεται πως δεν αφορά μόνο τη σχέση ενός γιου με τον πατέρα του, αλλά ολόκληρη την ιστορία της οικογένειας και τα πρότυπα που μεταφέρονται. Πολλοί πατέρες και οι ίδιοι μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η αγάπη εκφραζόταν περισσότερο μέσα από πράξεις παρά μέσα από λόγια. Έτσι μπορεί άθελά τους να συνεχίζουν έναν κύκλο όπου και οι δύο πλευρές περιμένουν σύνδεση, αλλά κανείς δεν κάνει εύκολα το πρώτο βήμα προς μία διαφορετική επικοινωνία».
Η ευαλωτότητα ισοδυναμεί με αδυναμία
Ίσως το μεγαλύτερο εμπόδιο που αποτρεπει έναν γιο να πει στον πατέρα του οτι τον έχει ανάγκη ή ότι φοβάται, είναι η βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι η ευαλωτότητα ισοδυναμεί με αδυναμία.
«Πολλοί άνδρες έχουν μεγαλώσει με το μήνυμα ότι πρέπει να είναι δυνατοί, να αντέχουν, να βρίσκουν λύσεις και να μην επιβαρύνουν τους άλλους με τις δυσκολίες τους. Έτσι, τόσο ο πατέρας όσο και ο γιος μπορεί να εγκλωβίζονται μέσα σε έναν συγκεκριμένο ρόλο. Ο ένας να πρέπει να δείχνει ότι μπορεί να τα καταφέρει και ο άλλος να πρέπει να είναι αυτός που προστατεύει και κρατά σταθερό το οικογενειακό πλαίσιο. Ο γιος μπορεί να φοβάται ότι αν δείξει την ανάγκη του, τον φόβο του ή την αβεβαιότητά του, θα απογοητεύσει τον πατέρα του ή θα χάσει την εικόνα του δυνατού και ικανού ανδρα που προσπάθησε να χτίσει.
Από την άλλη πλευρά, πολλοί πατέρες έχουν μάθει ότι ο ρόλος τους είναι να στηρίζουν και να προστατεύουν. Αυτό μπορεί να τους κάνει να κρύβουν τις δικές τους δυσκολίες, τις ανασφάλειες ή τις στιγμές που και οι ίδιοι φοβούνται. Αυτό δημιουργεί πολλές φορές έναν κύκλο σιωπής. Δεν είναι ότι δεν θέλουν να πλησιάσουν ο ένας τον άλλον, είναι ότι δεν έχουν μάθει πώς να το κάνουν», τονίζει η ίδια.
Ο υποσυνείδητος ανταγωνισμός
Πολύ συχνά ανάμεσα σε πατέρα και γιο υπάρχει ένας ασυνείδητος ανταγωνισμός -για το ποιος είναι πιο πετυχημένος, πιο “δυνατός”, πιο ικανός. Ωστόσο, όπως αναφέρει η Λυδία, «ο ανταγωνισμός δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπάρχει αγάπη ή ότι η σχέση τους είναι προβληματική. Πολλές φορές γεννιέται από μια βαθύτερη ανάγκη και των δύο να νιώσουν σημαντικοί μέσα στη σχέση. Πίσω από την ανάγκη να είναι κάποιος πιο δυνατός, πιο ικανός ή πιο πετυχημένος μπορεί να υπάρχει μια άλλη, πιο βαθιά ανάγκη να είναι ορατός, αποδεκτός και να αναγνωριστεί από τον άλλον».
Παράλληλα, όταν η συναισθηματική επικοινωνία ανάμεσα στον πατέρα και τον γιο δεν είναι εύκολη ή δεν έχει καλλιεργηθεί, πολλές φορές τα επιτεύγματα γίνονται ένας τρόπος επικοινωνίας. «Ο γιος μπορεί να προσπαθεί μέσα από όσα καταφέρνει να πει έμμεσα “δες ποιος έγινα”, “δες ότι μπορώ”, “δες ότι αξίζω”. Ο πατέρας, αντίστοιχα, μπορεί να συνδέει την αξία του με το αν κατάφερε να καθοδηγήσει σωστά το παιδί του ή αν ο γιος του ακολουθεί τον δρόμο που εκείνος θεωρεί σωστό».
«Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί μια σχέση όπου και οι δύο προσπαθούν να αποδείξουν κάτι, αντί να μοιραστούν κάτι. Ο γιος μπορεί να προσπαθεί να ξεπεράσει τον πατέρα του, να διαφοροποιηθεί από εκείνον ή να αποδείξει ότι μπορεί να τα καταφέρει καλύτερα. Ο πατέρας από την άλλη μπορεί να δυσκολεύεται να αποδεχτεί ότι ο γιος του μεγαλώνει και επιλέγει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής ή διαφορετικές διαδρομές από αυτές που ο ίδιος γνώρισε.
Στην ουσία πολλές φορές δεν πρόκειται για μια «κόντρα» ανάμεσά τους, αλλά για δύο ανθρώπους που κινούνται σε παράλληλους δρόμους προσπαθώντας να φτάσουν στο ίδιο σημείο, στην αναγνώριση και στη σύνδεση. Όσο όμως η σχέση οργανώνεται γύρω από τη σύγκριση, τόσο σαμποτάρεται η προσπάθειά τους να έρθουν κοντά. Η απομάκρυνση συχνά δεν έρχεται επειδή δεν θέλουν να είναι κοντά, αλλά επειδή παλεύουν τόσο πολύ να αποδείξουν την αξία τους, ώστε ξεχνούν ότι αυτό που αναζητούν τελικά είναι μια σχέση όπου δεν χρειάζεται να αποδείξουν τίποτα και είναι αρκετοί».
Η συναισθηματική απόσταση και πώς «σπάει» το μοτίβο
Το ερώτημα είναι εάν οι σημερινοί millennials που μπορεί να μεγάλωσαν με πιο απόμακρους πατεράδες, καταφέρνουν να σπάσουν αυτό το μοτίβο ή ασυνείδητα επαναλαμβάνουν την ίδια «συναισθηματική απόσταση».
Σύμφωνα με τη Λυδία, κάθε γενιά έχει την ευκαιρία να επανεξετάσει αυτά που παρέλαβε από την προηγούμενη. Το ότι κάποιος μεγάλωσε με έναν πιο απόμακρο πατέρα δεν σημαίνει ότι θα επαναλάβει αναπόφευκτα το ίδιο μοτίβο, παρόλο που γνωρίζουμε ότι πολλά μοτίβα μεταφέρονται ασυνείδητα, όπως ο τρόπος που μιλάμε, που δείχνουμε αγάπη, που διαχειριζόμαστε τον θυμό ή τον φόβο.
«Η αλλαγή ξεκινά όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να παρατηρεί αυτά που έμαθε και να επιλέγει τι θέλει να κρατήσει και τι θέλει να αλλάξει. Πολλοί νέοι πατέρες σήμερα προσπαθούν να είναι πιο παρόντες συναισθηματικά, όχι επειδή οι δικοί τους πατέρες «απέτυχαν», αλλά επειδή η κάθε γενιά μπορεί να προσθέσει κάτι νέο στην ιστορία της οικογένειας.
Σήμερα ζούμε σε μια περίοδο όπου ο διάλογος γύρω από το συναίσθημα έχει ανοίξει παραπάνω και όλο και περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν τρόπους να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους και τις σχέσεις τους. Η συναισθηματική έκφραση, παρόλο που μας φέρνει πιο κοντά με την αδυναμία ή την ευαλωτότητα, είναι ταυτόχρονα και μια μορφή δύναμης, γιατί μας επιτρέπει να γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας και να συνδεόμαστε πιο ουσιαστικά με τους άλλους. Πολλοί νέοι πατέρες σήμερα φαίνεται να κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση, προσπαθούν να είναι περισσότερο παρόντες, να ακούν, να μοιράζονται, να ανοίγονται και να δημιουργούν μια σχέση με τα παιδιά τους όπου υπάρχει χώρος όχι μόνο για την επιτυχία και την αντοχή, αλλά και για κάθε ανθρώπινη πλευρά μας», λέει καταλήγοντας.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
