Τελικά πόσο επικίνδυνος είναι ένας αλγόριθμος που συνεχώς «παρακολουθεί» τις προτιμήσεις μας, γνωρίζει τι μας αρέσει να βλέπουμε, πως θέλουμε να αλληλεπιδούμε, πού πηγαίνουμε, τι θέλουμε να αγοράζουμε και πως καλύπτονται οι ψυχολογικές μας ανάγκες;
Εάν αναλογιστούμε πόσες φορές έχουμε πατήσει «αποδοχή όλων των cookies», πόσες φορές συμφωνούμε με χιλιάδες όρους και προϋποθέσεις χωρίς να διαβάζουμε καν περί τίνος πρόκειται, πόσες φορές δίνουμε πρόσβαση σε εταιρείες – κολοσσούς και διαφημιστές να έχουν μια λεπτομερή, αναλυτική εικόνα για εμάς, γνωρίζοντας πράγματα που μπορεί να μην ξέρουν ούτε οι πολύ κοντινοί μας άνθρωποι, είναι κάπως τρομακτικό.
Είναι σαν να υπάρχει κάποιος που συνεχώς μας παρακολουθεί σαν σκιά, που γνωρίζει με λεπτομέρειες τα πάντα για την καθημερινότητα, τις συνήθειές μας, την προσωπική μας ζωή. Και με βάση όλες αυτές τις πληροφορίες, να μπορεί να μας χειραγωγεί.
«Αυτές οι πληροφορίες όχι μόνο γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη χειραγώγησή μας, ενώ η χρήση τέτοιων δεδομένων μπορεί να επηρεάσει άμεσα την ψυχική μας υγεία, εθίζοντάς μας στη χρήση πλατφορμών και εφαρμογών», επισημαίνουν στο Reader η Λαμπρινή Γυφτοκώστα, Διευθύντρια Δικαιωμάτων του Ανθρώπου & Τεχνητής Νοημοσύνης και ο Λευτέρης Χελιουδάκης, Εκτελεστικός Διευθυντής της Homo Digitalis.
Πρόκειται για μια Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία με έδρα την Αθήνα, που ξεκίνησε το Μάρτιο του 2018 με σκοπό την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην ψηφιακή εποχή. Οι δράσεις της έχουν να κάνουν με την ευαισθητοποίηση, τη συνδιαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων, και τις στρατηγικού χαρακτήρα νομικές παρεμβάσεις. «Για τα πρώτα 5 χρόνια της ύπαρξής μας στηρίζαμε τις δράσεις μας αποκλειστικά με εθελοντική εργασία, αλλά μέσα από την υψηλή ποιότητα των παρεμβάσεών μας κατορθώσαμε πολλές επιτυχίες, οι οποίες μας καθιέρωσαν ως την πλέον αναγνωρισμένη οργάνωση της Κοινωνίας των Πολιτών στην Ελλάδα για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στη ψηφιακή εποχή», επισημαίνουν οι ίδιοι.
Πόσο πρέπει να μας προβληματίζει ένας αλγόριθμος που γνωρίζει τα πάντα για τις προτιμήσεις μας; Τι σημαίνει αυτό για την καθημερινότητά μας;
Homo Digitalis: Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο κάθε αλγόριθμος είναι προϊόν μίας ομάδας ανθρώπων και η λειτουργία του βασίζεται στις δικές τους σχεδιαστικές επιλογές. Οπότε δεν επιλέγει ένας αλγόριθμος να μας παρακολουθεί συνέχεια ή να μας χειραγωγεί, αλλά οι ομάδες που σχεδιάζουν τους διάφορους αλγορίθμους και τους τρόπους λειτουργίας τους το επιδιώκουν για τα δικά τους επιχειρηματικά οφέλη.
Η συνεχής παρακολούθηση από αλγορίθμους ενέχει σημαντικούς κινδύνους για την ιδιωτικότητα και την ψυχολογική μας ευημερία. Οι τεχνολογικές εταιρείες, οι διαφημιστές και οι μεσάζοντες δεδομένων επιδιώκουν να συλλέξουν όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για εμάς, ώστε να δημιουργήσουν λεπτομερή διαφημιστικά προφίλ. Στόχος τους είναι να μας στοχεύσουν με προϊόντα και υπηρεσίες, αυξάνοντας τα κέρδη τους.
Επομένως, δεδομένα που αφορούν τον σεξουαλικό μας προσανατολισμό, την υγεία μας, τις φιλοσοφικές ή πολιτικές πεποιθήσεις μας - προσωπικές πληροφορίες που ίσως να μη μοιραζόμαστε ούτε με τους πιο κοντινούς μας ανθρώπους - καταλήγουν στα χέρια τεχνολογικών κολοσσών. Αυτές οι πληροφορίες όχι μόνο γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη χειραγώγησή μας, ενώ η χρήση τέτοιων δεδομένων μπορεί να επηρεάσει άμεσα την ψυχική μας υγεία, εθίζοντάς μας στη χρήση πλατφορμών και εφαρμογών. Οι εταιρείες ενδιαφέρονται να διατηρούν την προσοχή μας για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα, αφού το επιχειρηματικό τους μοντέλο βασίζεται στους ενεργούς χρήστες. Όσο περισσότερο χρόνο ξοδεύουμε στις πλατφόρμες τους, τόσο περισσότερα κέρδη αποκομίζουν μέσω διαφημίσεων.
«Αποδοχή όλων των cookies». Όλοι, εδώ και χρόνια, πατάμε αποδοχή σε κατεβατά τα οποία δεν μπαίνουμε καν στον κόπο να διαβάσουμε. Που καταλήγει όλος αυτός ο όγκος των δεδομένων και τι πρέπει να προσέχουμε;
Αυτό δεν θα πρέπει να συμβαίνει ωστόσο. Ξέρετε, θα πρέπει να μπορείτε να έχετε πρόσβαση σε οποιαδήποτε ιστοσελίδα, χωρίς να είναι αναγκαστικού χαρακτήρα η αποδοχή των cookies. Οπότε την επόμενη φορά που θα μπείτε σε μία ιστοσελίδα, μπορείτε να επιλέξετε την επιλογή “απόρριψη όλων”, και θα δείτε το περιεχόμενο κανονικά.
Στην ουσία, τα cookies είναι μικρά αρχεία που αποθηκεύονται από τον Διακομιστή (server) της ιστοσελίδας στο σκληρό δίσκο του υπολογιστή ή άλλης ηλεκτρονικής συσκευής με την οποία κάποιος επισκέπτεται μία ιστοσελίδα.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι υπάρχουν τα “αυστηρώς απαραίτητα” cookies, χωρίς τα οποία δεν λειτουργεί μία ιστοσελίδα, τα cookies επιδόσεων, με τα οποία οι διαχειριστές μία ιστοσελίδας μπορούν να λαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με την επισκεψιμότητα και τον τρόπο που περιηγούνται οι χρήστες σε αυτή, καθώς και τα πλέον παρεμβατικά cookies που αφορούν την προβολή εξατομικευμένων διαφημίσεων.
Τα τελευταία μπορούν να μένουν αποθηκευμένα για χρόνια ή μήνες, και να παρακολουθούν τη δραστηριότητά μας λεπτομερώς. Μπορείτε να επιλέξετε, αναλόγως με τον browser, τις ρυθμίσεις για τα cookies των συσκεύων σας σε Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari ή όποιο άλλο browser χρησιμοποιείτε.
Υπάρχει τρόπος να καταφέρουμε να μην χειραγωγούμαστε και να μην υποδουλωνόμαστε στον αλγόριθμο; Πως μπορούμε να κατακτήσουμε ψηφιακή ελευθερία;
Οποιοσδήποτε ισχυριστεί ότι μπορεί να ελέγξει πλήρως την κατάσταση, πιθανότατα δεν λέει την αλήθεια. Σκεφτείτε ότι τα πιο ικανά μυαλά στον τομέα της διαφήμισης εργάζονται αδιάκοπα για τη σχεδίαση και τη βελτίωση αυτών των αλγορίθμων. Αυτοί οι ειδικοί, οι οποίοι αμείβονται γενναιόδωρα από τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, δημιουργούν μηχανισμούς που αποσκοπούν στο να κεντρίσουν την προσοχή μας και να τη διατηρήσουν.
Είναι κρίσιμο να αναρωτηθούμε: γιατί χρησιμοποιούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Τι πραγματικά αποκομίζουμε από αυτά, και σε τι κόστος; Επηρεάζουν τη ψυχική μας υγεία, περιορίζουν τα δικαιώματά μας και μας παγιδεύουν σε ένα σύστημα ανταλλαγής όπου θυσιάζουμε πολλά για τα ελάχιστα που επιστρέφονται.
Μιας και μιλάμε για χειραγώγηση, μπορεί ο αλγόριθμος να χειραγωγήσει μάζες ακόμα και ως προς σημαντικότερα ζητήματα -κοινωνικά, πολιτικά κλπ;
Οι σκοποί που εξυπηρετεί η εν λόγω χειραγώγηση μπορούν να είναι διαφορετικοί κάθε φορά. Πχ ο κύριος σκοπός είναι η αύξηση της παραμονής μας σε μία πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς ο χρόνος που ξοδεύουμε σε αυτή, είναι χρυσός για τα κέρδη των εταιριών τεχνολογίας.
Όσο περισσότερο περιεχόμενο καταναλώνουμε εντός της πλατφόρμας και όσο περισσότερο χρόνο σπαταλάμε ως ενεργοί χρήστες σε αυτή, τόσες περισσότερες εταιρίες θέλουν να διαφημιστούν εκεί, τόσες περισσότερες πληροφορίες μπορεί να συλλέξει ο αλγόριθμος για τα στοιχεία της προσωπικότητάς μας, τις συνήθειες μας, τα ενδιαφέροντα μας, τις πεποιθήσεις μας, τους φόβους μας και τη ψυχοσύνθεσή μας, κοκ. Επομένως, όλες αυτές οι πληροφορίες βοηθούν τον αλγόριθμο να σχηματίσει μία ψηφιακή περσόνα για εμάς, και να αντιληφθεί καλύτερα τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να επηρεάσει τις επιλογές μας.
Και εκεί μπορεί να ξεκινήσει και η χειραγώγησή μας στα ζητήματα που αναφέρετε. Προκειμένου να μας κρατήσει καθηλωμένους στις οθόνες μας, ο αλγόριθμος θα προσαρμόσει το περιεχόμενο που βλέπουμε, προκειμένου να μας εκθέσει σε απόψεις ή πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις προϋπάρχουσες πεποιθήσεις μας (filter bubbles).
Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η πόλωση και μπορεί να χειραγωγείται η αντίληψη μας για την πραγματικότητα. Ή αντίστοιχα, προκειμένου να μας κρατήσει τη προσοχή και να δεσμεύσει τον χρόνο μας, ο αλγόριθμος μπορεί να ευνοήσει τη διάδοση ψευδών ειδήσεων ή παραπλανητικών αφηγημάτων, καθώς αυτά συνήθως προκαλούν έντονα συναισθήματα και οδηγούν σε μεγαλύτερη αλληλεπίδραση.
Δεν υφίσταται και ηθικό σκέλος ως προς αυτό;
Η ηθική του κάθε ατόμου, όπως διαμορφώνεται από τα ερεθίσματα που έχει δεχθεί και το κοινωνικό του περιβάλλον, λειτουργεί ως ένας τρόπος ρύθμισης της συμπεριφοράς. Ο προσωπικός ηθικός κώδικας ή οι επαγγελματικοί κώδικες δεοντολογίας αποτελούν αναμφίβολα σημαντικά μέσα αυτορρύθμισης, τα οποία μπορούν να συμβάλουν στον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων από τη χρήση αλγορίθμων στις σύγχρονες κοινωνίες. Ωστόσο, οι ηθικές αξίες διαφέρουν από άτομο σε άτομο, και όταν παραβιάζεται ένας ηθικός κανόνας, η συνέπεια μπορεί να περιορίζεται στην κοινωνική αποδοκιμασία, η οποία συχνά είναι παροδική.
Για τον περιορισμό συμπεριφορών με αρνητικές επιπτώσεις, οι ηθικοί κανόνες δεν αρκούν. Απαιτούνται νομικές ρυθμίσεις που καθορίζουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις, προβλέπουν εποπτικούς φορείς, παρέχουν έννομα μέσα προστασίας και εξασφαλίζουν τη λογοδοσία. Οι ισχύουσες νομοθεσίες, όπως εκείνες για την προστασία προσωπικών δεδομένων, που εισήχθησαν από τη δεκαετία του 1980 διεθνώς και του 1990 στην Ελλάδα, προσφέρουν ήδη σημαντικά εργαλεία. Σήμερα, οι πρόσφατες εξελίξεις στη νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία, τις διαδικτυακές πλατφόρμες και την τεχνητή νοημοσύνη παρέχουν ακόμα περισσότερες δυνατότητες προστασίας.
Θέλετε να μας μιλήσετε για τις κυριότερες δράσεις και εκστρατείες στις οποίες έχετε συμμετάσχει;
Όσον αφορά τον πυλώνα της ευαισθητοποίησης, έχουμε οργανώσει αφιλοκερδείς εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε περισσότερα από 50 σχολεία στις περιφέρειες Κεντρικής Μακεδονίας, Πελοποννήσου, Θεσσαλίας, Κρήτης, Στερεάς Ελλάδας, και Αττικής και έχουμε συμμετάσχει σε σχετικές εκπαιδευτικές ημερίδες μιλώντας σε περισσότερους από 3.000 μαθητές, δασκάλους και γονείς για ζητήματα όπως τα ψηφιακά μας δικαιώματα και το cyberbullying.
Όσον αφορά τη συνδιαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων, έχουμε επιτύχει νομοθετική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, καθώς, μετά από τις δράσεις μας, αναθεωρήθηκε ο Ελληνικός Νόμος για την Προστασία Δεδομένων, επιτρέποντας υψηλότερο επίπεδο προστασίας των ατόμων όταν οι αρχές επιβολής του νόμου επεξεργάζονται προσωπικά δεδομένα.
Τέλος, σχετικά με τις στρατηγικού χαρακτήρα νομικές παρεμβάσεις, μετά από δική μας καταγγελία η ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων επέβαλε το μεγαλύτερο πρόστιμο στην ιστορία της, 20 εκατ. ευρώ κατά της εταιρίας CLEARVIEW AI, ενώ στις άλλες σημαντικές μας επιτυχίες συγκαταλέγεται και το πρόστιμο 175.000 ευρώ κατά του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου και των συστημάτων ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ και ΥΠΕΡΙΩΝ.
Κάτι που νομίζω ότι πλέον έχει συμβεί σε όλους μας, είναι να μιλήσουμε προφορικά για ένα προϊόν χωρίς να το ψάξουμε στο ίντερνετ, αλλά στην επόμενη περιήγησή μας είτε στο google είτε στα social media, υπάρχει διαφήμιση του συγκεκριμένου προϊόντος. Αυτό πως συμβαίνει;
Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους μπορεί να εμφανίζονται διαφημίσεις προϊόντων που δεν έχουμε αναζητήσει. Πρώτον, τα cookies που εγκαθίστανται στις συσκευές μας παίζουν σημαντικό ρόλο. Έτσι, ακόμα κι αν δεν έχουμε ψάξει συγκεκριμένα για ένα προϊόν, οι διαφημιστές μπορεί να το συνδέσουν με το διαδικτυακό μας προφίλ ή τις συνήθειές μας. Επιπλέον, αν ανήκουμε σε ένα γκρουπ διαφημιστικής στόχευσης, όπου άλλοι χρήστες με παρόμοιο προφίλ έχουν αναζητήσει το προϊόν, αυτό ενδέχεται να εμφανιστεί και σε εμάς.
Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αν φίλοι ή άτομα με τα οποία αλληλοεπιδρούμε έχουν αναζητήσει ή συζητήσει για ένα προϊόν, είναι πιθανό να δούμε σχετικές διαφημίσεις.
Ακόμη, οι ρυθμίσεις των συσκευών μας και οι άδειες που παρέχουμε σε εφαρμογές ή εταιρίες επηρεάζουν επίσης τη στοχευμένη διαφήμιση. Αν επιτρέπουμε πρόσβαση σε δεδομένα όπως η τοποθεσία, το μικρόφωνο ή οι φωτογραφίες μας, αυτά μπορεί να αξιοποιηθούν για τη δημιουργία ενός πιο ακριβούς διαφημιστικού προφίλ.
Επιπλέον, οι συνομιλίες σε πλατφόρμες που δεν προστατεύονται από κρυπτογράφηση μπορεί να αξιοποιηθούν για τη στόχευση διαφημίσεων, ειδικά αν έχουμε γράψει κάτι σχετικό.
Τέλος, σημαντική είναι και η σύνδεση στο διαδίκτυο μέσω κοινών δικτύων, π.χ., ενός οικιακού Wi-Fi. Οι διαφημίσεις μπορεί να βασιστούν σε αναζητήσεις που έχουν πραγματοποιήσει άλλοι χρήστες του ίδιου δικτύου στο παρελθόν.
Ποια είναι τα βασικά ψηφιακά δικαιώματα που πρέπει να γνωρίζει κάθε χρήστης του διαδικτύου;
Κοιτάξτε, ο όρος ψηφιακά δικαιώματα αναφέρεται στα αναγνωρισμένα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα των νέων τεχνολογιών. Εύκολα παραδείγματα μπορούμε να δώσουμε για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, και την ελευθερία της έκφρασης και της πληροφόρησης.
Η προστασία των προσωπικών δεδομένων και ο σεβασμός της ιδιωτικής ζωής είναι δύο αλληλένδετα δικαιώματα στον ψηφιακό χώρο. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές νομοθεσίες, όπως ο GDPR και η Οδηγία ePrivacy, οι πολίτες έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν προστασία από αθέμιτη συλλογή, χρήση ή κοινοποίηση δεδομένων, να έχουν έλεγχο των δεδομένων τους και να ενημερώνονται για τον τρόπο και τον σκοπό χρήσης τους, αλλά και να προστατεύονται νομικά από παράνομη χρήση των δεδομένων, η οποία μπορεί να επιφέρει ποινικές, αστικές και διοικητικές κυρώσεις. Όλα αυτά τα δικαιώματα βρίσκονται κρυμμένα στις πολυσέλιδες πολιτικές απορρήτου των εταιριών, που δυστυχώς είναι γραμμένες παράτυπα με τέτοιο τρόπο ώστε κανείς να μη τις διαβάζει.
Παράδειγμα, σχετικών νομικών δράσεων αποτελεί η υπόθεση της Homo Digitalis κατά της CLEARVIEW AI, όπου η Ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων επέβαλε πρόστιμο 20 εκατομμυρίων ευρώ για παράνομη συλλογή και διαμοιρασμό δεδομένων από προφίλ χρηστών στα κοινωνικά δίκτυα.
Περνώντας στην ελευθερία της έκφρασης και της πληροφόρησης, αυτή θα πρέπει να προστατεύεται στο ψηφιακό περιβάλλον από λογοκρισία - εκτός αν πρόκειται για παράνομο περιεχόμενο, όπως παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων, προώθηση βίας ή μίσους, και άλλες παράνομες πράξεις.
Ωστόσο, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι δημόσιος χώρος. Αντίθετα, αποτελούν ιδιωτικές εταιρείες με συγκεκριμένους κανόνες χρήσης, οι οποίοι μπορεί να περιορίζουν την ελευθερία έκφρασης. Για παράδειγμα, όπως δεν θα πραγματοποιούσαμε διαδήλωση σε ένα σουπερμάρκετ, έτσι δεν μπορούμε να παραβιάζουμε τους όρους μιας πλατφόρμας όπως η Meta. Δυστυχώς, αυτή η χρήση των κοινωνικών δικτύων έχει απομακρύνει τους χρήστες από το πραγματικό διαδίκτυο, όπου οι ελευθερίες είναι μεγαλύτερες.
Τελικά μπορεί η περιήγησή μας στο διαδίκτυο να γίνει με ασφάλεια χωρίς να παραβιάζονται τα προσωπικά μας δεδομένα;
Για να προστατεύσουμε τα δικαιώματά μας στο διαδίκτυο, πρέπει να τα ασκούμε ενεργά και να αναζητούμε εναλλακτικές πλατφόρμες και εργαλεία που σέβονται την ιδιωτικότητά μας, προσφέροντας ταυτόχρονα ισάξιο ή παρόμοιο επίπεδο ποιότητας υπηρεσιών. Συχνά, ακολουθούμε μαζικά αυτό που κάνουν οι περισσότεροι, χωρίς να εξετάζουμε αν πραγματικά εξυπηρετεί τις δικές μας ανάγκες.
Μερικά απλά βήματα για να ξεκινήσουμε περιλαμβάνουν:
Χρήση δωρεάν χαρτών πλοήγησης που δεν παρακολουθούν τις μετακινήσεις μας, όπως το OpenStreetMap.
Επιλογή παρόχων email που δεν διαβάζουν το περιεχόμενο των μηνυμάτων μας για διαφημιστικούς σκοπούς, όπως το ProtonMail.
Προτίμηση μηχανών αναζήτησης που δεν πωλούν τα προφίλ μας σε διαφημιστές, όπως η DuckDuckGo.
Αυτές είναι μόνο μερικές από τις διαθέσιμες επιλογές, και η αυξανόμενη ζήτηση για εργαλεία που σέβονται την ιδιωτικότητα οδηγεί στη δημιουργία όλο και περισσότερων λύσεων.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
