Στην εποχή των social media, το κινητό έχει γίνει η προέκταση του χεριού μας. Είτε κάνουμε διάλειμμα στη δουλειά, είτε περιμένουμε να εξυπηρετηθούμε σε κάποια ουρά, είτε απλώς βαριόμαστε, το αντανακλαστικό είναι σχεδόν πάντα το ίδιο. Αμέσως, ανοίγουμε μια εφαρμογή και ξεκινάμε να κάνουμε scroll, βλέποντας ανούσια βιντεάκια. Κάπου εκεί, η αίσθηση του χρόνου χάνεται. Τα λεπτά μπορεί να γίνουν ώρες και η οθόνη γίνεται η μοναδική διέξοδος στον έξω κόσμο. Πλέον οι εβδομαδιαίες αναφορές σε πολλά smartphone αναφέρουν την screen time, την ώρα δηλαδή που περάσαμε μπροστά από την οθόνη, η οποία όσο περνά ο καιρός, συνεχώς αυξάνεται.
Ωστόσο, η υπερβολική χρήση των social media μπορεί να έχει επιπτώσεις στην ψυχική μας υγεία. Από το λεγόμενο doomscrolling - τη συνήθεια να καταναλώνουμε ασταμάτητα αρνητικές ειδήσεις- μέχρι την αδυναμία συγκέντρωσης και την αύξηση του άγχους, οι επιπτώσεις από την αλλόγιστη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της γρήγορης πληροφορίας, είναι πολύ πιο σοβαρές.
Γιατί, όμως, είναι τόσο δύσκολο να ξεκολλήσουμε από το ατελείωτο scroll; Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν καταναλώνουμε αυτή τη συνεχή ροή πληροφορίας και πώς επηρεάζεται η αυτοεικόνα μας από τον τρόπο που προβάλλουμε και καταναλώνουμε περιεχόμενο στα social media; Ο Δημήτρης Σταράκης που είναι Ψυχολόγος/Ψυχαναλυτής, εξήγησε στο Reader τι συμβαίνει μέσα μας με το ατέλειωτο scrolling.
Τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν κάνουμε ατελείωτο scroll στα social media;
Η λέξη κλειδί που χρησιμοποιείτε στην ερώτηση, είναι το «ατελείωτο»: Η διαρκώς αυξημένη συγκέντρωση του εγκεφάλου σε ένα διαρκές «δέσιμο» με την ψηφιακή οθόνη, ουσιαστικά κάνει πιο αδύναμες τις διαδικασίες αποσύνδεσης του εαυτού μας από αυτήν την μηχανιστική συνήθεια. Για το λόγο αυτό, τα κέντρα μνήμης του εγκεφάλου μας υπολειτουργούν και ουσιαστικά το υποκείμενο σβήνει μπροστά σε μία οθόνη, αφού βλέπει τόσα πολλά πράγματα με αποτέλεσμα να μην έχει δει τίποτα που θα μπορούσε να αποτυπωθεί ως πληροφορία.
Πώς μπορεί να επηρεάσει η συνεχής ροή πληροφοριών το άγχος και τη συγκέντρωσή μας;
Σε συνέχεια της προηγούμενης απάντησης, χρειάζεται να σκεφτούμε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος ουσιαστικά λειτουργεί όπως ένας μυς. Αυτό σημαίνει ότι το μυαλό μας δεν έχει απεριόριστες αντοχές: όσο το δουλεύουμε τόσο αυτό αρχίζει να κουράζεται από ένα υποκειμενικό σημείο και μετά. Έτσι η ατελείωτη περιήγηση στο matrix των social media φέρνει κι αυτή με τη σειρά της μια κόπωση και μία αδυναμία αποδοτικής τέλεσης των λειτουργιών του.
Το φαινόμενο του doomscrolling (η αφιέρωση χρόνου ψάχνοντας αρνητικές ειδήσεις), έχει διαφορετική ψυχολογική επίδραση από το απλό scrolling;
Η κάθε εποχή προσπαθεί να εφεύρει τις λέξεις της για να προσπαθήσει να περιγράψει όσο το δυνατόν καλύτερα κάποια φαινόμενα που μοιάζουν νέα, αλλά δεν είναι και τόσο. Περίπου 100 χρόνια πριν ο Σίγκμουντ Φρόυντ δημοσίευσε μια μελέτη του με τίτλο «πέραν από την αρχή της ευχαρίστησης», στην οποία αναφέρει ότι οι άνθρωποι έχουν μια τάση να επαναλαμβάνουν ψυχαναγκαστικά ενέργειες, ακόμη και όνειρα τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα να βιώνουν δυσφορία. Αυτή η περιγραφή δε θυμίζει άραγε αυτήν την εθιστική απόλαυση της «μαυρίλας» την οποία τόσο κριτικάρουμε αλλά εν τέλει την κρατάμε διαρκώς μέσα στη ζωή μας μέσα από την εμμονική κίνηση του δαχτύλου μας πάνω στην οθόνη;
Υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στην υπερβολική χρήση social media και την κατάθλιψη ή την αίσθηση μοναξιάς;
Τα social media μας δίνουν έτοιμη μια εικόνα του κόσμου. Και αυτή η εικόνα του κόσμου αποτελεί στην ουσία μια δική μας ασυνείδητη εκπλήρωση, αφού ο αλγόριθμος είναι το μεγάλο αφεντικό ή όπως τα λέγαμε στην ψυχανάλυση ο μεγάλος Άλλος, μπροστά στον οποίο αναρωτιόμαστε τι θέλει ή πώς βλέπει εμάς: αν μας βλέπει ικανούς ή ανίκανους κ.ο.κ. και με τα μηνύματα που θεωρούμε ότι μας δίνει την ζητά επιτέλους από εμάς. Αυτή λοιπόν η συνθήκη είναι μια συνθήκη απομόνωσης και συνάμα μια συνθήκη ανημποριάς. Αυτό το matrix που ανέφερα πριν, είναι εξαιρετικά δύσκολο να μην προκαλέσει αυτή την κατάσταση, αφού μεταξύ άλλων δημιουργεί ένα υποκείμενο γραπωμένο από την φαντασιακή εικόνα του κόσμου που πιστεύει ότι έχει γύρω του.
Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη διαμόρφωση της αυτοεικόνας μας;
Νομίζω ότι τα social media θα μπορούσαν να διαχωριστούν μεταξύ δύο πόλων: ο ένας πόλος είναι αυτός της εξιδανίκευσης, με έναν καταιγισμό προϊόντων εξιδανικευμένvn σωμάτων και καταστάσεων, τα οποία ουσιαστικά μας δίνουν την εντολή να προσπαθήσουμε να ταυτιστούμε με αυτά, καταναλώνοντας προϊόντα και lifestyle.
Από την άλλη, o άλλος πόλος είναι η οπτική αναπαράσταση του κόσμου με τα γεγονότα που συμβαίνουν σε αυτόν. Συμβάντα τραγικά αλλά και ευχάριστα, μέσω των οποίων το υποκείμενο προσπαθεί να βγάλει άκρη και να δομήσει έτσι μια εικόνα του κόσμου αλλά και συνάμα μια εικόνα του εαυτού του. Άπαξ και ένα υποκείμενο γραπωθεί μέσα σε αυτό το δίπολο, μοιραία θα δεχτεί και τις επιπτώσεις στην συγκρότηση της αυτoεικόνας του.
Ποια είναι τα σημάδια ότι η χρήση social media έχει ξεπεράσει το όριο και επηρεάζει αρνητικά την ψυχική μας υγεία;
Κάθε περίκλειστο συμπέρασμα που βγάζουμε από μια ανάρτηση, ένα σχόλιο ή μια είδηση που είδαμε στα social media, είναι από μόνο του ένα ανησυχητικό φαινόμενο. Και αυτό γιατί η κατασκευή της αλήθειας μας χρειάζεται εκ των πραγμάτων να αφήνει κενά περιθώρια - δηλαδή να αναπνέει ο στοχασμός μας, αφού λειτουργεί καλύτερα όταν μπορεί να ανατραπεί. Δυστυχώς όμως, η κυριαρχία της εικόνας αποτελεί στην πραγματικότητα μια φαντασιακή συνθήκη και όταν ένα υποκείμενο βρίσκεται στην φαντασίωση του, τότε ουσιαστικά απολαμβάνει ηδονή και οδύνη ταυτόχρονα.
Πώς επηρεάζεται ο ύπνος όταν η χρήση των social media γίνεται κυρίως το βράδυ;
Αυτό είναι ένα σχετικό φαινόμενο. Υπάρχουν άτομα που κρατούν το κινητό τους για να κοιμηθούν, άρα αυτό το σβήσιμο του υποκειμένου γίνεται πράξη μέσω του ύπνου, ενώ για άλλα αυτός ο καταναγκασμός επανάληψης μίας δυσφορίας που προανέφερα, προκαλεί άγχος αλλά και μία εγρήγορση στο σώμα, το οποίο δυσκολεύεται έτσι να μπει σε συνθήκη ύπνου.
Μπορεί η στοχευμένη και συνειδητή χρήση των social media να έχει ακόμα και θετική επίδραση στην ψυχολογία μας;
Τα social media είναι κομμάτι της ζωής μας, και λίγο ως πολύ, σε ένα μεγάλο μέρος του πολιτισμένου κόσμου. Νομίζω ότι είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι αυτό που μας δείχνει η συσκευή μας, έχει επιλεγεί από εμάς τους ίδιους. Το γεγονός ότι ο αλγόριθμος επεξεργάζεται τις επιλογές μας και προσπαθεί να μας ανατροφοδοτεί με το περιεχόμενο που θεωρεί ότι αρεσκόμαστε να βλέπουμε και να καταναλώνουμε, είναι μια καλή αρχή για να αναρωτηθούμε εάν η έκθεση μας στα social media έχει θετική ή αρνητική επίδραση σε εμάς. Χωρίς την απορία του, κανένα υποκείμενο δεν μπορεί να ζυγίσει τι είναι θετικό και την αρνητικό για το ίδιο στη ζωή του.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
