Στο 37ο χιλιόμετρο της παλαιάς εθνικής οδού Ηρακλείου-Λασιθίου, εκτυλίσσεται τα τελευταία χρόνια μια ιστορία βγαλμένη σαν από κινηματογραφικό σενάριο. Πρωταγωνιστής είναι το Σφενδύλι, ένας γραφικός παραδοσιακός οικισμός που, παρότι παραδίδεται σταδιακά στα νερά, δείχνει να έχει τη δική του, πεισματική βούληση για ζωή. Το χωριό μετατρέπεται σε μια σύγχρονη «Ατλαντίδα» μέσα στην τεχνητή λίμνη του φράγματος του Αποσελέμη, αλλά αρνείται πεισματικά να μείνει για πάντα στον βυθό.
Η ιστορία του τόπου δεν είναι χθεσινή. Οι ρίζες του χάνονται βαθιά στα χρόνια της Βενετοκρατίας, καθώς ήδη από το 1248 αποτελούσε φέουδο της λατινικής επισκοπής Χερρονήσου.
Η ονομασία του χωριού είναι καθαρά ανθρωπωνυμική. Προέρχεται από το οικογενειακό επίθετο «Σφενδήλος», ένα όνομα που μαρτυρείται ιστορικά στην Κρήτη, υποδεικνύοντας ότι ο πρώτος οικιστής του έφερε αυτό ακριβώς το επώνυμο.
Η αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία για την ύπαρξη του οικισμού εντοπίζεται το 1577, στον περίφημο κατάλογο του Fr. Barozzi. Έναν αιώνα αργότερα, στην πρώτη τουρκική απογραφή του 1671, το χωριό (καταγεγραμμένο ως Isfendil) μετρούσε μόλις 9 φορολογούμενες χριστιανικές οικογένειες.
Η μοίρα του Σφενδυλίου άλλαξε ριζικά το 2007. Τότε, ξεκίνησε η κατασκευή του φράγματος του Αποσελέμη, ενός μεγάλου έργου με σκοπό την ύδρευση της πόλης του Ηρακλείου.
Το τίμημα, όμως, ήταν βαρύ, ο οικισμός βρέθηκε ακριβώς μέσα στον ταμιευτήρα νερού, χαμηλότερα από τη στάθμη πλήρωσης, με αποτέλεσμα να καταδικαστεί σε σταδιακή βύθιση.
Σήμερα, τα πρώτα σπίτια που βρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο του χωριού έχουν ήδη πνιγεί στα νερά. Ωστόσο, το δράμα δεν έχει λήξει. Αν και το κράτος αποζημίωσε τους κατοίκους για τις περιουσίες τους που θα χάνονταν στη λίμνη, οι ίδιοι ένιωθαν ξεριζωμένοι και αδικημένοι.
Το «θαύμα» της ανάδυσης
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της ιστορίας, είναι το παιχνίδι που παίζει η ίδια η φύση με το χωριό. Το Σφενδύλι «αναπνέει» ανάλογα με τις καιρικές διαθέσεις.
Ενώ το 2015 το μεγαλύτερο μέρος του οικισμού είχε πλέον σκεπαστεί από τα νερά, η παρατεταμένη ανομβρία των επόμενων ετών ανέτρεψε το σκηνικό. Όταν οι βροχές σταματούν και η στάθμη του ταμιευτήρα πέφτει, το Σφενδύλι αναδύεται σχεδόν στο σύνολό του.
Τα πέτρινα σοκάκια και τα μισοβυθισμένα κτίρια ξαναβγαίνουν στο φως, δημιουργώντας ένα απόκοσμο, μελαγχολικό αλλά και γοητευτικό τοπίο. Έτσι, ο ιστορικός αυτός οικισμός ακροβατεί ασταμάτητα ανάμεσα στη γη και το νερό, γράφοντας ένα πρωτοφανές, ατέρμονο χρονικό επιβίωσης.
Ένας αυτοτελής αγροτικός οικισμός με παραδοσιακή ή σύγχρονη συγκέντρωση, τουλάχιστον δέκα κανονικών κατοικιών.
