Μόλις βγήκαν στη δημοσιότητα οι πρώτες πληροφορίες γύρω από την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, υπήρξαν διάφορα συναισθήματα. Οι λάτρεις του διάσημου σκηνοθέτη ενθουσιάστηκαν. Οι λάτρεις του ομηρικού έργου ενθουσιάστηκαν κι αυτοί αλλά με μια κάποια προσοχή. Και οι πανταχού παρόντες υπερασπιστές της ελληνικότητας, άρχισαν να ακονίζουν τα μαχαίρια τους.
Το έργο έχει προξενήσει ντόρο αλλά μάλλον για όλους τους λάθος λόγους. Η εμμονή με την επιλογή των ηθοποιών είναι αυτή που κυριαρχεί. Υπάρχουν διάφορα ερωτήματα που μπορούμε να θέσουμε για τη σχέση μας με τον Όμηρο κι αυτό ακριβώς κάναμε με τον καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, Ιωάννη Κωνσταντάκο, έναν ακάματο εργάτη της φιλολογικής επιστήμης.
Θα λέγατε ότι καταλαβαίνουμε τον Όμηρο με τον τρόπο που πρέπει; Υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος αντίληψης του ομηρικού έργου;
«Υπάρχουν πολλοί τρόποι πρόσληψης και κατανόησης του ομηρικού έργου. Υπάρχει καταρχάς ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνει το αρχαίο έπος το ευρύτερο κοινό, το οποίο διαβάζει την ιστορία, χαίρεται τον αρχετυπικό μύθο του ταξιδευτή, ο οποίος περιπλανιέται στα πέλαγα και στους εξωτικούς τόπους μέχρι να επιστρέψει στο σπίτι του και αντλεί από αυτό ενδεχομένως γενικότερα διδάγματα σχετικά με το ανθρώπινο πεπρωμένο, σχετικά με τη μοίρα του ταξιδευτή, σχετικά με την περιπλάνηση ως παραβολή εν γένει για την ανθρώπινη ζωή.
Διαβάστε επίσης: Ανακαλύψαμε ότι διαβάζουμε λάθος την «Οδύσσεια» τα τελευταία 2.700 χρόνια
Αυτός είναι ένας γενικός τρόπος με τον οποίο μπορεί να προσλάβει το ποιητικό έργο το ευρύτερο κοινό. Υπάρχει όμως και αυτό που θα λέγαμε η ιστορική φιλολογική κατανόηση του έπους του Ομήρου και αυτή βέβαια προϋποθέτει ένα σύνολο γνώσεων γύρω από την εποχή την οποία δημιουργήθηκε το έργο και τις σχέσεις του έργου με αυτή την εποχή, με τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες της περιόδου η οποία το παρήγαγε. Και σε αυτή την περίπτωση βέβαια χρειάζεται μία μεγαλύτερη ενημέρωση, όχι απαραιτήτως ενημέρωση που πρέπει να την έχει μόνον ο ειδικός.
Μία ενημέρωση την οποία και το ευρύτερο κοινό μπορεί να την έχει αν θέλει να κατανοήσει καλύτερα το ομηρικό έργο ως προϊόν της εποχής του. Και σε αυτή την περίπτωση βέβαια πρέπει να γνωρίζουμε κάποια πράγματα γύρω από την αρχαϊκή κοινωνία της Ελλάδας κατά τον όγδοο αιώνα, μία αναδυόμενη κοινωνία που βγαίνει μέσα από μία σκοτεινή περίοδο, αλλά αρχίζει να αναπτύσσεται οικονομικά με το εμπόριο.
Μία κοινωνία η οποία έχει μία μακραίωνη μυθολογική παράδοση, έχει μία πολύ εκλεπτυσμένη τέχνη προφορικής επικής ποίησης και μέσα σε αυτή την κοινωνία το έπος ως κατεξοχήν λογοτεχνική έκφραση είναι κατά κάποιον τρόπο ο βασικός τρόπος διασκέδασης της κοινότητας και συγχρόνως είναι βέβαια και ένα ποιητικό δημιούργημα το οποίο διαφυλάσσει τη συλλογική μνήμη. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο βέβαια, κατανοεί κανείς ιστορικά το ομηρικό έπος. Κατανοεί τις συνθήκες που το παρήγαγαν, το κατανοεί στην εποχή του ως προϊόν της εποχής του και μέσα στις ιστορικές του συνθήκες».
Τελικά, αφαιρεί από το ίδιο το έργο η επιλογή πρωταγωνιστών που ίσως δεν ανταποκρίνονται στην ιστορικότητα του ομηρικού έπους;
« Από το ίδιο το έπος δε νομίζω ότι αφαιρεί τίποτα. Το ίδιο το έπος είναι ουσιαστικά ένα δημιούργημα διαχρονικής αξίας, το οποίο υπάρχει και προσφέρει τέρψη και διδαχή στον κόσμο αιώνες τώρα, ασχέτως της μίας ή της άλλης υλοποίησής του στην μία ή στην άλλη μορφή τέχνης. Εκείνο που έχει σημασία στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι εάν η επιλογή των πρωταγωνιστών υπακούει σε ένα γενικό ευρύτερο σχέδιο, το οποίο έχει συλλάβει ο δημιουργός του και το οποίο βέβαια έχει ένα ευρύτερο ποιητικό και αισθητικό νόημα.
Θα έπρεπε να έχει ένα ευρύτερο ποιητικό και αισθητικό νόημα, πέρα από όποιες επικαιρικές απηχήσεις. Η επίμαχη περίπτωση της μαύρης ηθοποιού, η οποία ενσαρκώνει την Ελένη, είναι απλώς η κορυφή του παγόβουνου, διότι εντάσσεται σε ένα γενικότερο σχέδιο του Κρίστοφερ Νόλαν να διανείμει τους ρόλους του έπους σε ηθοποιούς με πολλές και διαφορετικές εθνικές ταυτότητες. Βλέπουμε δηλαδή ότι εκτός από την Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία θα παίζει την Ωραία Ελένη, η θεά Αθηνά επίσης θα ενσαρκώνεται από μία ηθοποιό, η οποία εν μέρει είναι και αυτή αφρικανικής καταγωγής.
Ο Αγαμέμνων, απ' ό,τι βλέπω, είναι ένας ηθοποιός συριακής καταγωγής. Ο Εύμαιος, ο περίφημος χοιροβοσκός και ο πιο πιστός από όλους τους υπηρέτες του Οδυσσέα, είναι Λατινοαμερικανός ηθοποιός και ανάμεσα στο πλήρωμα του Οδυσσέα θα υπάρχουν επίσης ναύτες οι οποίοι είναι Ινδοί ή Κορεάτες ή τουλάχιστον έχουν αυτές τις εθνοτικές ρίζες. Συνεπώς, η μαύρη Ελένη είναι ίσως η πιο προβεβλημένη, ίσως η πιο προκλητική περίπτωση, αλλά είναι μία μόνο περίπτωση από έναν ευρύτερο θίασο διεθνών πολυεθνικών και πολυφυλετικών μελών.
Οπότε, από αυτή την άποψη υπάρχει ένα ευρύτερο σχέδιο του δημιουργού, του σκηνοθέτη να εμφανίζονται στους ρόλους της αρχαίας επικής ιστορίας άνθρωποι με πολλές και διαφορετικές φυλετικές ρίζες, ώστε να δοθεί μία ευρύτερη διεθνική διάσταση στην παρουσίαση του έργου. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτό ανταποκρίνεται προς τα πολιτικά αιτήματα των καιρών, όμως από την άλλη πλευρά είναι και ένας τρόπος να δοθεί μία πιο διεθνής, μία πιο πανανθρώπινη διάσταση στην παρουσίαση της ιστορίας.
Δεν είναι κάτι που γίνεται αποκλειστικά και μόνο σήμερα, στη δεκαετία του 2020, εξαιτίας των λεγόμενων πολιτισμικών πολέμων που ταλανίζουν τον κόσμο μας. Είναι κάτι το οποίο το έκαναν εδώ και σαράντα και πενήντα χρόνια μεγάλοι Ευρωπαίοι δημιουργοί και σκηνοθέτες, ακόμα και σε εποχές όπου υπήρχανε αυτές οι πνευματικές ευαισθησίες, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είχανε το πολύ φορτισμένο και οξύ ιδεολογικό βάρος που έχουν σήμερα.
Εγώ θυμάμαι τη Μαχαμπαράτα, την οποία ανέβασε ο Πίτερ Μπρουκ, το περίφημο σανσκριτικό έπος, το οποίο ο Πίτερ Μπρουκ το είχε ανεβάσει σε μία παράσταση μαμούθ στην αυθεντική του εκδοχή, τις εννέα ώρες μοιρασμένες σε τρεις βραδιές. Η Μαχαμπαράτα είναι ένα έπος σχετικά με τις περιπέτειες των ηρώων της αρχαίας ινδικής μυθολογίας, οπότε οι ήρωες όλοι είναι Ινδοί. Και εκεί όμως ο Πίτερ Μπρουκ, και μιλάμε για το 1984 νομίζω, δηλαδή σαράντα χρόνια πλέον τώρα, είχε χρησιμοποιήσει ένα καστ, μία διανομή ηθοποιών από πολλές διαφορετικές χώρες, από τέσσερις ηπείρους, Ευρώπη, Αμερική, Αφρική και Ασία.
Ακόμα και βάζοντας ηθοποιούς με διαφορετική εθνική προέλευση να παίζουν και αδέρφια. Πρωταγωνιστές είναι οι Παντάβας, τα πέντε μεγάλα αδέρφια, οι πέντε ήρωες. Ο ένας από αυτούς ήταν Ιταλός, ο άλλος ήταν μαύρος από την Αφρική και ο τρίτος ήταν Ιρανός. Και όλοι οι υπόλοιποι χαρακτήρες που όλοι τους ανήκουν στους μύθους της βόρειας Άριας Ινδίας, παίζονταν από διαφορετικούς ηθοποιούς, που άλλοι ήταν λευκοί από την Ευρώπη ή από την Αμερική, άλλοι ήταν Αφρικανοί, άλλοι ήταν από την Ανατολική Ασία. Υπήρχαν μεταξύ αυτών και δύο Έλληνες ή τουλάχιστον Έλληνες της διασποράς.
Ο ένας ήταν ο πολύ γνωστός Γιώργος Χωραφάς, ο οποίος έγινε μετά γνωστός και ως πρωταγωνιστής ελληνικών ταινιών. Ο άλλος ήταν ο Ελληνοαμερικανός Ανδρέας Κατσούλας, ο οποίος κατόπιν έγινε γνωστός παίζοντας σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας στο Χόλιγουντ. Οπότε υπάρχει πέρα από την ιδεολογική και μία αισθητική πνευματική διάσταση να δοθεί μία πανανθρώπινη πλευρά στην παρουσίαση της ιστορίας. Το ένα παράπονο που μας αφήνει ο Νόλαν βέβαια είναι ότι σε αντίθεση με τον Πίτερ Μπρουκ, δεν υπάρχουν Έλληνες μεταξύ των ηθοποιών».
Νιώθουν αρκετοί άνθρωποι, χωρίς να έχουν τριβή με το ομηρικό έργο, ότι η προσέγγιση του Νόλαν προσβάλλει την ελληνικότητα του έπους. Μήπως αντιμετωπίζουμε τον Όμηρο ως μουσειακό έκθεμα, ως τοτέμ;
«Θα έλεγα ότι στην Ελλάδα έχουμε, έστω και στη νεότερη Ελλάδα, χάρη στη χρήση του Ομήρου ως εκπαιδευτικού υλικού στα σχολικά χρόνια, μια αρκετά καλή επαφή με το ομηρικό έργο. Δηλαδή οι περισσότεροι από τους συμπατριώτες μας γνωρίζουν ακόμα και με λεπτομέρειες την ιστορία της Οδύσσειας, ακριβώς επειδή έχουν διδαχθεί το μεγαλύτερο μέρος αυτής και στο σχολείο. Μπορεί βέβαια να τη διδάχθηκαν στο σχολείο και κατόπιν να την ξέχασαν, να μην επανήλθαν ποτέ σε αυτή. Ωστόσο, ανήκει στις πνευματικές αποσκευές τις οποίες έχουμε λάβει οι περισσότεροι από την παιδική μας ηλικία.
Οπότε, από αυτή την άποψη δε θα έλεγα ότι το ομηρικό έπος αντιμετωπίζεται κάπως σαν ένα τοτέμ στην Ελλάδα. Μπορεί να είναι ένα τοτέμ με την έννοια ότι το θεωρούμε ως κάτι ιερό, ως ένα φυλαχτό, ένα κειμήλιο της φυλής μας. Σε αυτό μπορεί όντως ενίοτε να γινόμαστε υπερβολικοί. Αλλά δεν είναι ένα τοτέμ το οποίο δεν το γνωρίζουμε, το οποίο το έχουμε σε μία προθήκη και το θαυμάζουμε από μακριά. Περισσότερο θα έλεγα ότι είναι ένα φυλαχτό που μας αρέσει να το φοράμε.
Και ίσως εξαιτίας αυτού του γεγονότος αποκτούμε μία πιο κτητική διάθεση απέναντι του, θεωρώντας ότι είναι το δικό μας φυλαχτό και ότι επομένως έχουμε το δικαίωμα και την αξίωση να διατυπώνουμε τη μία ή την άλλη γνώμη περί αυτού. Είναι όμως κάτι το οποίο είναι μέρος της ζωής μας, είναι μέρος της πνευματικής μας αποσκευής. Βλέπετε δηλαδή ότι ο Όμηρος κυριαρχεί και στη νεοελληνική κουλτούρα. Είναι κάτι που είναι οικείο στους περισσότερους Έλληνες και ίσως και αυτό είναι το οποίο πυροδοτεί αυτή τη συζήτηση στον τόπο μας.
Από κει και πέρα, βέβαια, η όλη διαμάχη και ο πολιτισμικός πόλεμος δεν είναι κάτι που το δημιουργήσαμε εμείς εδώ στην Ελλάδα. Είναι κάτι που και αυτό μας έχει έρθει απ' έξω. Ξεκίνησε απ' έξω και έχει εισαχθεί και αυτό στον τόπο μας μέσω της συζήτησης που γίνεται στα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης».
Αν εσείς μπαίνατε στο ρόλο του σκηνοθέτη, πώς θα επιλέγατε να παρουσιάσετε το έργο στον θεατή;
«Εγώ και λόγω αν θέλετε της όλης παιδείας και της σχέσης που έχω με το ομηρικό κείμενο, θα προσπαθούσα κατά το δυνατόν να μείνω πιστός στην αφήγηση του ομηρικού κειμένου. Να περιλάβω δηλαδή τα επεισόδια κατά το δυνατόν όλα, διατηρώντας τις λεπτές ισορροπίες που υπάρχουν μέσα στην επική αφήγηση. Ανάμεσα στο θαυμαστό κομμάτι, στο κομμάτι των θαυμαστών περιπετειών του Οδυσσέα και στο πιο ρεαλιστικό κομμάτι το οποίο λαμβάνει χώρα μετά την επιστροφή του στην Ιθάκη. Την ισορροπία επίσης ανάμεσα στο θεϊκό στοιχείο, το οποίο υπάρχει στον κόσμο του έπους και στο ανθρώπινο και το πώς αλληλεπιδρά το θείο με το ανθρώπινο στοιχείο.
Τις ισορροπίες επίσης και στις βασικές ιδέες, τις βασικές πνευματικές έννοιες οι οποίες υπόκεινται στην αφήγηση, την έννοια έτσι του μακριού ταξιδιού και της περιπέτειας, αλλά και τη σύμμετρη, συνακόλουθη έννοια της επιστροφής τελικά στην εστία, η οποία και σφραγίζει το τέλος του βίου. Την έννοια του σεβασμού προς τις αξίες, αλλά και συγχρόνως της ανανέωσης και της προσαρμογής σε καινούργια δεδομένα. Όλες αυτές τις έννοιες οι οποίες υπόκεινται στο ομηρικό κείμενο, θα προσπαθούσα να τις διαφυλάξω στη διασκευή που θα παρουσίαζα εγώ».
Πάντως, εγώ αυτό που κρατάω και νομίζω το καταλαβαίνω σωστά είναι ότι θα διατηρούσατε τα πανανθρώπινα μηνύματα που έχει το ομηρικό έργο.
«Ακριβώς. Κατά το δυνατόν θα προσπαθούσα να τα διατηρήσω, διότι αυτά είναι που καθορίζουν και την αξία ενός κλασικού έργου».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
