Ανακαλύψαμε ότι διαβάζουμε λάθος την «Οδύσσεια» τα τελευταία 2.700 χρόνια

«Λοιπόν, Όμηρε, πώς νιώθεις για τον χρόνο που αφιερώνεται σε αυτές τις γυναίκες στην ταινία, λαμβάνοντας υπόψη πόσο λίγο χρόνο αφιέρωσες εσύ σε αυτές;»

Αυτή ήταν η ερώτηση που είπε πως θα έκανε στον πατέρα του έπους η Λουπίτα Νιόνγκο, κατά την προώθηση της νέας, πολυαναμενόμενης «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν. Την δήλωσή της, άλλοι τη χειροκρότησαν, άλλοι τη θεώρησαν ασεβή και άλλοι έσπευσαν να τη μετατρέψουν σε ακόμη έναν πόλεμο γύρω από το «woke», το casting και την πολιτική ορθότητα.

Βέβαια, εγώ διαλέγω ένα «δω» ένα πιο ενδιαφέρον ερώτημα. Έδωσε πράγματι ο Όμηρος τόσο λίγο χώρο στις γυναίκες;

Ή μήπως επί τρεις χιλιάδες χρόνια επιλέξαμε να διαβάζουμε την «Οδύσσεια» σαν να είναι αποκλειστικά η ιστορία ενός άνδρα; Μετά από ένα -όχι και τόσο- δαιδαλώδη συλλογισμό κατέληξα πώς η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση.

Ο Όμηρος γράφει μέσα σε μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία. Οι γυναίκες δεν διαθέτουν πολιτική ισχύ, δεν συμμετέχουν στη δημόσια ζωή όπως οι άνδρες και η αξία τους συχνά ορίζεται μέσα από τη σχέση τους με έναν σύζυγο ή έναν πατέρα.

Απλά, λιτά και κατανοητά: δεν έχει νόημα να απαιτούμε από ένα έπος του 8ου αιώνα π.Χ. να εκφράζει τις κοινωνικές αντιλήψεις του 21ου αιώνα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες της «Οδύσσειας» είναι διακοσμητικές φιγούρες.Κάθε άλλο.

Αν αφαιρέσεις τις γυναίκες από την «Οδύσσεια», δεν απομένει σχεδόν καμία «Οδύσσεια».

Η Πηνελόπη και η υπομονή

Η Πηνελόπη δεν είναι η υπομονετική σύζυγος που περιμένει τον άνδρα της να επιστρέψει. Είναι η γυναίκα που κρατά όρθιο ένα βασίλειο επί είκοσι χρόνια χωρίς να διαθέτει ούτε στρατό ούτε εξουσία.

Διαβάστε ακόμα: Οδύσσεια: Πότε κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες η πολυαναμενόμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν

Το όπλο της είναι ένας αργαλειός. Υφαίνει το την ημέρα και το ξηλώνει τη νύχτα, μετατρέποντας μια κατεξοχήν οικιακή εργασία σε πολιτική στρατηγική. Η ύφανση γίνεται χρόνος. Ο χρόνος γίνεται εξουσία. Καμιά φορά, η πιο επικίνδυνη επανάσταση δεν κρατά δόρυ. Στην προκειμένη, κρατά βελόνα.

Η Αθηνά και οι «άνδρες»

Η Αθηνά κινείται ακόμη πιο αθόρυβα. Είναι ίσως η πραγματική σκηνοθέτις του έπους. Δεν πολεμά για τον Οδυσσέα, τον καθοδηγεί, τον προστατεύει, επηρεάζει θεούς και ανθρώπους, αλλάζει την πορεία των γεγονότων.

Αν ο Οδυσσέας είναι ο πρωταγωνιστής, η Αθηνά κινεί το νήμα της ιστορίας.

Η Κίρκη, η μάγγισα

Η Κίρκη, πάλι, έχει εγκλωβιστεί για αιώνες στο στερεότυπο της «μοιραίας μάγισσας». Κι όμως, αν τη δούμε έξω από τα στερεότυπα, διακρίνουμε μια γυναίκα που ζει μόνη σε ένα νησί και έρχεται αντιμέτωπη με μια ομάδα ένοπλων ανδρών.

Η γνώση της, τα βότανά της και η μαγεία της γίνονται εργαλεία επιβίωσης και ελέγχου.

Δεν χρειάζεται να εγκρίνει κανείς τις πράξεις της για να αναγνωρίσει ότι ο Όμηρος της χαρίζει κάτι εξαιρετικά σπάνιο για την εποχή: αυτενέργεια.

Οι γυναίκες η μαγεία και η ειλικρίνεια

Η Καλυψώ είναι ίσως η πιο παρεξηγημένη μορφή του έργου. Ναι, κρατά τον Οδυσσέα κοντά της. Ναι, λειτουργεί καταπιεστικά απέναντί του. Είναι όμως και η μοναδική που κατονομάζει ανοιχτά την υποκρισία των θεών.

Αναρωτιέται γιατί οι θεοί μπορούν να συνάπτουν σχέσεις με θνητές χωρίς να κρίνονται, ενώ οι θεές αντιμετωπίζονται διαφορετικά όταν ερωτεύονται θνητούς. Το παράπονό της μοιάζει αναπάντεχα σύγχρονο, γιατί φωτίζει το διαχρονικό διπλό μέτρο απέναντι στα δύο φύλα.

Η πρώτη που μίλησε για την έμφυλη υποκρισία στην «Οδύσσεια» δεν ήταν μια σύγχρονη θεωρητικός. Ήταν η ίδια η Καλυψώ.

Ακόμη και η Ελένη, η γυναίκα που έμεινε στην ιστορία ως «η πιο όμορφη», σπάνια αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος. Γίνεται σύμβολο, αφορμή πολέμου, αντικείμενο επιθυμίας, αφήνοντας συχνά στην άκρη τη δική της φωνή.

Η Κλυταιμνήστρα, αντίθετα, μετατρέπεται στο αντίπαλο δέος της Πηνελόπης. Η μία ανταμείβεται επειδή υπήρξε πιστή. Η άλλη στιγματίζεται επειδή διεκδίκησε διαφορετικό δρόμο. Ο Όμηρος δεν εξισώνει τις δύο γυναίκες. Τις τοποθετεί, όμως, απέναντι στον αναγνώστη, σαν δύο εκδοχές της γυναικείας δύναμης.

Και ύστερα υπάρχουν οι γυναίκες που σχεδόν κανείς δεν θυμάται. Οι υπηρέτριες.

Δεν έχουν εξουσία. Δεν έχουν επιλογές. Υφίστανται τη βία των μνηστήρων και στο τέλος πληρώνουν με τη ζωή τους. Είναι ίσως οι πιο τραγικές μορφές του έπους, γιατί βρίσκονται πάντα στο έλεος των αποφάσεων των ισχυρών ανδρών.

Και οι Σειρήνες; Δεν κρατούν όπλα. Δεν κυβερνούν βασίλεια. Δεν οδηγούν στρατούς.Η φωνή τους είναι η δύναμή τους.

Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό όλων των γυναικών της «Οδύσσειας». Σπάνια κατέχουν θεσμική εξουσία. Διαθέτουν, όμως, επιρροή. Και πολλές φορές αυτή αποδεικνύεται ισχυρότερη από κάθε σπαθί.

Διαβάστε ακόμα: Οδύσσεια: Γιατί να διαφημίσεις μία ταινία αν όλοι πλακώνονται γι' αυτή;

Γι' αυτό και η σημερινή συζήτηση γύρω από την ταινία του Νόλαν δεν θα έπρεπε να εξαντλείται αποκλειστικά στο χρώμα του δέρματος μιας ηθοποιού ή σε έναν διαδικτυακό καβγά.

Μπορεί κανείς να διαφωνήσει με μια επιλογή casting ή να έχει διαφορετική άποψη για το πώς πρέπει να αποδοθεί ένα αρχαίο έπος στη μεγάλη οθόνη. Αυτή είναι μια απολύτως θεμιτή συζήτηση. Εκεί όπου χάνεται η ουσία είναι όταν σταματάμε να μιλάμε για τους χαρακτήρες και αρχίζουμε να μιλάμε μόνο για τα πρόσωπα που τους υποδύονται.

Γιατί οι γυναίκες του Ομήρου δεν χρειάζονται ούτε εξωραϊσμό ούτε διαγραφή, χρειάζονται απλά ανάγνωση.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη παρεξήγηση της «Οδύσσειας» να μην είναι ποιος θα υποδυθεί την Ελένη ή την Κλυταιμνήστρα. Ίσως να είναι ότι, επί τρεις χιλιάδες χρόνια, διαβάζαμε την ιστορία ενός άνδρα που γύριζε σπίτι, ενώ μπροστά στα μάτια μας υπήρχαν γυναίκες που, καθεμιά με τον δικό της τρόπο, κρατούσαν ολόκληρο τον κόσμο του όρθιο.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.