Στις 7 Σεπτεμβρίου του 1999, ο σεισμός της Πάρνηθας φέρνει την Αθήνα, για πρώτη φορά τον 20ό αιώνα, αντιμέτωπη με έναν πραγματικά φονικό σεισμό.
Ο «Εγκέλαδος» δεν ήταν πια μία ασπρόμαυρη φωτογραφία σε εφημερίδα, αλλά μία πραγματικότητα που ζήσαμε με το πρώτο σοκ, με το «κάμπινγκ» στα πορτ μπαγκάζ, στις πλατείες και τα πάρκα των γειτονιών, και την αγωνία να μη δούμε στον τοίχο μας, το «μαρκάρισμα» με κόκκινη μπογιά: «Ακατάλληλο».
Έχουν περάσει 25 χρόνια, και ο σεισμός έχει γίνει σταδιακά ξανά μία ιστορία. Ο φόβος του ξυπνάει ενίοτε, με τραγωδίες όπως αυτή της Βενεζουέλας, και γεννά το ερώτημα: Έχουμε εφησυχαστεί υπερβολικά;
Και για ποιο πράγμα ακριβώς θα έπρεπε να ανησυχούμε; Υπάρχει από τη μία, η μεταβλητή της ισχύος ενός σεισμού. Αλλά αυτή είναι ανεξέλεγκτη. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε εμείς ως πολιτεία, είναι να «οχυρωθούμε», πίσω από πιο ανθεκτικές κολώνες, πιο σταθερά θεμέλια και καινούργια κτίρια.
Σεισμός στην Αθήνα - Είμαστε έτοιμοι;
Σε ποιον βαθμό είναι έτοιμη η Αθήνα, και κατά πόσο μπορεί να προετοιμαστεί; Για να το μάθουμε, μιλήσαμε με τον κ. Χρήστο Γιαρλέλη, πολιτικό μηχανικό με την EQUIDAS Consulting Engineers και επιστημονικό συνεργάτη του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, που ειδικεύεται στην αποτίμηση και ενίσχυση κτιρίων, στην αλληλεπίδραση εδάφους-κατασκευής και στη σεισμική μόνωση κατασκευών:
Σε τι «επίπεδο» βρίσκεται η αντισεισμική θωράκιση της Ελλάδας;
«Ιστορικά, ο πρώτος αντισεισμικός κανονισμός δημιουργήθηκε το 1959, μετά τους σεισμούς των Ιονίων νήσων και του Βόλου. Αυτός αναθεωρήθηκε το 1984, μετά τους σεισμούς της Θεσσαλονίκης το 1978 και της Αθήνας το 1981, οπότε και προέκυψαν σημαντικές βελτιώσεις με την έκδοση των ονομαζόμενων «πρόσθετων διατάξεων».
Οι πρόσθετες διατάξεις του 1984 έθεσαν τις βάσεις του σημερινού αντισεισμικού κανονισμού, ο οποίος στην πρώτη του έκδοση δημιουργήθηκε το 1992 και έκτοτε είναι σε ισχύ με μικρές βελτιώσεις. Το σημερινό κανονιστικό πλαίσιο, που παρέχει λεπτομερείς οδηγίες για τον τρόπο υπολογισμού και σχεδιασμού των κτιρίων, είναι αφενός ο Ελληνικός Αντισεισμικός Κανονισμός (ΕΑΚ) και αφετέρου οι Ευρωκώδικες. Ο μηχανικός μπορεί να επιλέξει ποιό κανονιστικό πλαίσιο θα εφαρμόσει.
Ως προς τα κτίρια, με βάση τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, ένα σημαντικό ποσοστό, περίπου 32%, είναι κατασκευασμένο προ του 1959, δηλαδή πριν από τον πρώτο αντισεισμικό κανονισμό (χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι είναι επικίνδυνα). Την περίοδο 1959-1985 κατασκευάστηκε περίπου το 46% του κτιριακού αποθέματος, ενώ το 22% έχει κατασκευαστεί μετά το 1985, εκ του οποίου μόνο το 10% περίπου έχει μελετηθεί με τον σύγχρονο αντισεισμικό κανονισμό.
Διαβάστε ακόμα: Τελικά, ποιοι και γιατί έκλεισαν το Κανάλι 67 του Βασίλη Λεβέντη
Η διαφορά μεταξύ των παλαιότερων αντισεισμικών διατάξεων και των σημερινών δεν είναι μόνο η πολύ μεγαλύτερη επιτάχυνση του σεισμού (σχεδόν τετραπλάσια) που λαμβάνεται υπόψη στις μελέτες, αλλά και μια ουσιώδης διαφορά στη φιλοσοφία του σχεδιασμού:
τα κτίρια πρέπει να σχεδιάζονται με τέτοιο τρόπο ώστε, στην περίπτωση σοβαρού σεισμού, ακόμη και αν υποστούν σημαντικές βλάβες, να προστατεύεται η ανθρώπινη ζωή. Ανεξάρτητα από το μέγεθος των βλαβών, η κατασκευή δεν πρέπει να καταρρεύσει. Επομένως, ο μηχανικός περιλαμβάνει στον σχεδιασμό του και τον τρόπο αστοχίας του κτιρίου, διοχετεύοντας την ενέργεια του σεισμού έτσι ώστε οι βλάβες στα κατακόρυφα φέροντα στοιχεία να είναι μικρές.
Στην φωτογραφία (βλ.παρακάτω) από το πολυώροφο κτίριο στη Βενεζουέλα φαίνεται αυτός ο σχεδιασμός. Τα υποστυλώματα έχουν αντέξει, ενώ οι βλάβες είναι επικεντρωμένες στις δοκούς. Το κτίριο πιθανότατα θα είναι ασύμφορο να αποκατασταθεί, όμως οι ένοικοι εξήλθαν σώοι.
Τι συνιστά καταστροφικό σεισμό;
«Θεωρείται λανθασμένα ότι το μέγεθος της καταστροφής στο δομημένο περιβάλλον είναι ανάλογο των βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ. Στην πραγματικότητα, ο αριθμός Ρίχτερ αντιστοιχεί στην ενέργεια που εκλύεται, όπως ακριβώς η ενέργεια μιας βόμβας εκτιμάται σε μεγατόνους.
Το αποτέλεσμα έχει σχέση με το πώς θα κατευθυνθεί και πού τελικά θα διοχετευτεί αυτή η ενέργεια, όπως ακριβώς συμβαίνει και με το ωστικό κύμα μιας βόμβας. Έτσι, ο αριθμός αυτός μπορεί να παρέχει μόνο μια πρόχειρη ένδειξη για τις ζημιές που θα προκληθούν και αποτελεί μία μόνο από τις παραμέτρους που χαρακτηρίζουν έναν σεισμό. Υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, μια δόνηση 4 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ μπορεί να προκαλέσει περισσότερες βλάβες από μία δόνηση 6 βαθμών.
Για παράδειγμα, ο σεισμός στο νησί της Ίσκια στην Ιταλία το 2017 είχε μέγεθος μόλις 4 Ρίχτερ, αλλά προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές επειδή σημειώθηκε σε εστιακό βάθος περίπου 1,5 χιλιομέτρου.
Διαβάστε ακόμα: Porcelain: Το καλύτερο κομμάτι του Moby μιλάει με ιδιοφυή τρόπο για κάτι αρρωστημένο
Άλλο πρόσφατο παράδειγμα, είναι ο σεισμός της Σάμου το 2020, όπου παρά το γεγονός ότι το επίκεντρο του ήταν πολύ πιο κοντά στο Ελληνικό νησί παρά στη Σμύρνη, οι συνέπειες διέφεραν ριζικά. Στη Σάμο, αν και καταγράφηκαν σημαντικές ζημιές, η κατάσταση δεν έφτασε στο επίπεδο της Σμύρνης. Εκεί, η δόνηση των 6,7 Ρίχτερ προκάλεσε την κατάρρευση πολυκατοικιών και τον τραγικό θάνατο 114 ανθρώπων, αναδεικνύοντας το πόσο διαφορετικά επηρέασε ο σεισμός την κάθε περιοχή. Άρα, τα Ρίχτερ από μόνα τους δεν μας λένε κάτι.
Ο αντισεισμικός σχεδιασμός δεν μπορεί να γίνει με βάση τα Ρίχτερ· γίνεται, όμως, με τα χαρακτηριστικά της εδαφικής κίνησης και κυρίως την επιτάχυνση του εδάφους, κάτι που δεν είναι πιο περίπλοκο από την επιτάχυνση ενός αυτοκινήτου ή ενός αεροπλάνου. Και όπως στο φρενάρισμα νιώθουμε την πίεση που μας ασκεί η ζώνη ασφαλείας, για μια αντίστοιχη δύναμη πρέπει να σχεδιαστεί και το κτίριο -μια δύναμη που προκαλείται από την εδαφική επιτάχυνση του σεισμού.
Προσδιορίζεται αυτή η επιτάχυνση; Ναι, σε κάθε περιοχή γίνεται εκτίμηση της σεισμικής επικινδυνότητας και της απόκρισης του εδάφους. Τελικά, δημιουργείται ένας χάρτης όπου η χώρα χωρίζεται σε ζώνες, και σε καθεμία αντιστοιχεί μια τιμή εδαφικής επιτάχυνσης που αποτελεί τη βάση του αντισεισμικού κανονισμού της χώρας και της μελέτης του μηχανικού. Από το 1959 που δημοσιεύτηκε ο πρώτος ελληνικός αντισεισμικός κανονισμός μέχρι σήμερα, οι τιμές στον χάρτη αυτόν αυξάνονται σταδιακά, καθώς οι έρευνες γίνονται λεπτομερέστερες και νέα στατιστικά δεδομένα προστίθενται από ισχυρούς σεισμούς».
Θα μπορούσαμε ποτέ να δούμε έναν σεισμό τύπου «Βενεζουέλας»;
Με βάση αυτά που γνωρίσουμε ένας σεισμός μεγέθους όπως αυτός της Βενεζουέλας δεν είναι δυνατόν να συμβεί στην Αθήνα, γιατί δεν υπάρχει κάποιο τόσο μεγάλο και κοντινό ρήγμα.
Από την άλλη πλευρά, μια δόνηση 7,5 Ρίχτερ θα μπορούσε να σημειωθεί στα Ιόνια νησιά, και γι' αυτό τα κτίρια εκεί σχεδιάζονται για πολύ πιο ισχυρούς σεισμούς, με επιταχύνσεις υπερδιπλάσιες από αυτές της Αθήνας.
Όμως στην Αθήνα, σε έναν ισχυρό σεισμό, θα υπήρχαν προβλήματα. Αυτό οφείλεται όχι μόνο στο ότι το 80% περίπου του κτιριακού αποθέματος έχει κατασκευαστεί χωρίς ή με πολύ χαμηλές αντισεισμικές προδιαγραφές, αλλά και στο ότι πολλά κτίρια έχουν φτάσει ή ξεπεράσει το προσδόκιμο ζωής τους λόγω έλλειψης συντήρησης.
Η έλλειψη συντήρησης συνεπάγεται ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι οπλισμοί έχουν οξειδωθεί και η αντοχή τους έχει μειωθεί σημαντικά. Πρέπει να σημειωθεί ότι στον σεισμό της Αθήνας το 1999 τα κτίρια ήταν 25 χρόνια νεότερα. Τα κτίρια που είχαν χτιστεί με τον πρώτο αντισεισμικό κανονισμό ήταν τότε περίπου 30-40 ετών, ενώ τώρα είναι 70 ετών».
«Μία βόμβα που θα σκάσει»
Θα μπορούσε να θωρακιστεί αντισεισμικά η Αθήνα;
«Φοβάμαι ότι το κόστος θα ήταν πάρα πολύ μεγάλο. Αυτά τα παλαιά κτίρια, που έχουν χτιστεί με πολύ χαμηλότερες αντισεισμικές προδιαγραφές, απαιτούν σημαντικό κόστος ενίσχυσης. Αυτή συνήθως γίνεται με την προσθήκη τοιχωμάτων ή με την αύξηση των διαστάσεων των υποστυλωμάτων, αυξάνοντας ταυτόχρονα τον οπλισμό.
Πέραν του κόστους, οι ένοικοι μιας υφιστάμενης πολυκατοικίας θα πρέπει για ένα σημαντικό χρονικό διάστημα –όσο γίνονται αυτές οι εργασίες– να βρουν άλλους χώρους διαμονής. Αλλά το βασικότερο είναι ότι πρέπει να συμφωνήσουν μεταξύ τους, όχι μόνο ως προς την ανάγκη για αντισεισμική ενίσχυση, αλλά και ως προς τις λεπτομέρειές της.
Αυτό που βλέπουμε την τελευταία δεκαετία, ειδικά στο κέντρο της Αθήνας, είναι ότι ολόκληρα κτίρια που εγκαταλείπονται αγοράζονται από έναν και μοναδικό ιδιοκτήτη, ο οποίος τα ενισχύει αντισεισμικά, καθώς έτσι είναι πιο απλό να ληφθούν αποφάσεις και να συντονιστεί ένα τέτοιο έργο.
Έτσι, η αντισεισμική θωράκιση της πόλης είναι ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα, που όσο καθυστερεί τόσο επιτείνεται ο κίνδυνος. Πέρα από τον σεισμό, υπάρχει ο χρόνος ζωής των κτιρίων που μειώνεται λόγω της έλλειψης συντήρησης. Κάποια από αυτά θα φθάσουν στο σημείο που δεν θα μπορούν ούτε καν να φέρουν τα φορτία τους. Το βλέπουμε ήδη με τα μπαλκόνια που πέφτουν.
Πριν απαξιωθούν στατικά εκατοντάδες κτίρια, θα πρέπει άμεσα η Πολιτεία να οργανώσει ομάδες εργασίας (think tanks) που θα συμβουλεύσουν για το πώς πρέπει να διαχειριστούμε οργανωμένα αυτή τη βραδυφλεγή βόμβα.
Ακούγεται συχνά ότι, όπως έχουμε τα προγράμματα τύπου «Ανακαινίζω», θα έπρεπε να υπάρξει και ένα πρόγραμμα αντισεισμικής αναβάθμισης. Αυτό είναι σωστό, αλλά μιλάμε για άλλη τάξη οικονομικού μεγέθους. Ακόμα και οι μελέτες που απαιτούνται συνεπάγονται μεγάλο κόστος και όχληση.
Για μια μελέτη αντισεισμικής αναβάθμισης πρέπει να προηγηθούν συνεργεία που θα πάνε στο κτίριο για να μετρήσουν τις διαστάσεις των δομικών στοιχείων, τους οπλισμούς και να πάρουν δείγματα. Στην συνέχεια θα ακολουθήσουν μήνες αναλύσεων από ειδικευμένους μηχανικούς μέχρι να βρεθεί μια λύση που δεν θα επηρεάζει πολύ την αισθητική του κτιρίου και τη λειτουργικότητα των εσωτερικών χώρων, ενώ παράλληλα θα παρέχει αντισεισμική προστασία».
Σεισμός στην Αθήνα - Τι πρέπει να γίνει
Υπάρχει κάποιο διεθνές πρότυπο για ένα τέτοιο έργο;
«Δεν υπάρχει κάποιο διεθνές πρότυπο. Είναι ένα πρόβλημα του δυτικού κόσμου, καθώς οι ασιατικές κοινωνίες έχουν αναπτυχθεί την τελευταία τριακονταετία, οπότε τα κτίριά τους είναι σχετικά καινούργια.
Στην Κίνα πέρασαν από τα μονώροφα και διώροφα στα πολυώροφα την τελευταία 20ετία. Όλη η Ευρώπη αντιμετωπίζει το ίδιο πρόβλημα της γήρανσης των κτιρίων. Η Πολιτεία πρέπει όμως, τουλάχιστον στα καινούργια κτίρια ζωτικής σημασίας (όπως νοσοκομεία, δημαρχεία, κτίρια Πολιτικής Προστασίας), να εφαρμόζει αυξημένες αντισεισμικές προδιαγραφές με χρήση σεισμικής μόνωσης.
Διαβάστε ακόμα: «Ο φίλος μου ο Ζοτς»: Αυτά είναι τα στέκια του Ζέλικο Ομπράντοβιτς στην Αθήνα
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθεί ότι η γειτονική Τουρκία είναι η πρώτη χώρα στον κόσμο που κατέστησε, από το 2012, υποχρεωτική την εφαρμογή σεισμικής μόνωσης σε κτίρια αυξημένης σπουδαιότητας, όπως τα νοσοκομεία.
Είναι αξιοσημείωτο ότι όλα τα σεισμικώς μονωμένα νοσοκομεία των περιοχών που επλήγησαν από τη σεισμική ακολουθία του 2023 επέδειξαν εξαιρετική συμπεριφορά και παρέμειναν σε λειτουργία, σε αντίθεση με τα χιλιάδες κτίρια που κατέρρευσαν ή υπέστησαν ανεπανόρθωτες βλάβες.
Είναι εύλογο ότι οι κρίσιμες κτιριακές υποδομές (κλινικές, νοσοκομεία, κτίρια πολιτικής προστασίας και γενικότερα επιτελικά κτίρια του κρατικού μηχανισμού) πρέπει να είναι σεισμικώς μονωμένες, ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν αμέσως μετά από έναν σοβαρό σεισμό, δηλαδή τότε που χρειάζονται περισσότερο.
Θα πρέπει λοιπόν πέρα από τις ομάδες εργασίας που θα καταλήξουν σε προτάσεις για το μέλλον του υφιστάμενου δομημένου περιβάλλοντος από στατική σκοπιά, το ελληνικό κράτος να θεσπίσει σοβαρές προδιαγραφές για τα επιτελικά κτίρια. Αυτό είναι καθαρά θέμα απόφασης και όχι κόστους».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
