Όλες εκείνες οι φορές που κάποιος 40+ έχει μιλήσει με όχι και τόσο κολακευτικά λόγια για τις διανοητικές ικανότητες ενός 20χρονου στις μέρες μας, με μια υπόνοια υπεροψίας, έρχονται να πληρωθούν με το ίδιο νόμισμα. Εκτός αν θέλουμε να συνεχίσουμε να προσποιούμαστε πως δεν ανοίγουμε ενστικτωδώς πλέον το calculator στο κινητό για να κάνουμε ακόμα και την πιο απλή πράξη.
Ή πως δεν στρεφόμαστε με ευκολία στη Google κάθε φορά που δεν μπορούμε να θυμηθούμε το όνομα ενός δημόσιου προσώπου, αποφεύγοντας να ζορίσουμε λίγο τη μνήμη μας. Με το ίντερνετ όλα είναι εύκολα, η πραγματικότητα flat και τα μυαλά μας επισήμως πιο αδύναμα. Ναι, είναι επίσημο: Tο διαδίκτυο μας κάνει πιο χαζούς. Όλους. Όχι μόνο τους νέους όταν μας βολεύει.
Τελευταία το ageism έχει αντιστραφεί και γίνεται πολύς λόγος για το πώς οι νέοι σήμερα γίνονται λιγότερο έξυπνοι, με το μυαλό τους να έχει μεταμορφωθεί σε χυλό από τα άπειρα TikToks και τα Instagram reels. Από πολλούς, τα μέλη της Gen Z και της Gen A θεωρούνται ανίκανα μέχρι και να συντάξουν μια πρόταση χωρίς τη βοήθεια του ChatGPT ή να διαβάσουν ένα βιβλίο που να μην είναι πορνογραφικό (σχεδόν), με κεφάλαια που μετριούνται σε λίγες μόλις σελίδες.
Ωστόσο, υπάρχουν και κάποια καλά νέα. Κάπως καλά, δηλαδή. Ή τελοσπάντων νέα που θα μπορούσαν να μετριάσουν την αυταρέσκεια των Millennials, των Gen Xers και των Boomers που νιώθουν σαν τους τελευταίους ήρωες ενός ανθρώπινου μοντέλου προς εξαφάνιση: από ό,τι φαίνεται όλοι γινόμαστε πιο ηλίθιοι. Ανεξαιρέτως.
Δεν είναι ότι οι άνθρωποι γινόμαστε εγγενώς λιγότερο έξυπνοι, και πρέπει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος μέτρησης της νοημοσύνης. Ωστόσο, σύμφωνα με ένα πρόσφατο άρθρο στους Financial Times, το οποίο ανέλυσε πολλαπλές μελέτες από όλο τον κόσμο, παρατηρείται μια απότομη μείωση «της ικανότητας του μέσου ανθρώπου να σκέφτεται και να λύνει νέα προβλήματα». Το OECD - ένα φόρουμ χωρών που κατά κανόνα έχουν υψηλό εισόδημα και βρίσκονται στον Παγκόσμιο Βορρά - διαπιστώνεται ότι οι 15χρονοι έφτασαν στο αποκορύφωμα των δεξιοτήτων τους στην ανάγνωση, τα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες το 2012, με τις βαθμολογίες των τεστ να πέφτουν έκτοτε.
Ο αριθμός των 18χρονων που αναφέρουν δυσκολίες στη σκέψη, τη συγκέντρωση και την εκμάθηση νέων πραγμάτων - ο οποίος παρέμεινε σταθερός καθ' όλη τη διάρκεια των δεκαετιών 1990 και 2000 - εκτοξεύτηκε δραματικά στα μέσα της δεκαετίας του 2010, σύμφωνα με την ετήσια μελέτη Monitoring the Future. Οι τάσεις αυτές δεν περιορίζονται σε κάποια γενιά: Τα στοιχεία του OECD δείχνουν επίσης ότι οι ενήλικες όλων των ηλικιακών ομάδων δυσκολεύονται όλο και περισσότερο στη λογική σκέψη, την αριθμητική και την επίλυση προβλημάτων, ενώ η μείωση των δεξιοτήτων ανάγνωσης είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή.
Οι εξηγήσεις διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Επί παραδείγματι, οι ΗΠΑ, όπου τα ποσοστά οικονομικής ανισότητας είναι υψηλά και η δημόσια εκπαίδευση χρηματοδοτείται ανεπαρκώς, εμφανίζουν εντονότερη μείωση σε σχέση με χώρες όπως η Φινλανδία. Αλλά σε αυτό το σημείο δεν θα πρέπει να αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η τεχνολογία των smartphones παίζει σημαντικό ρόλο σχεδόν παντού: έχουν γίνει πολλές μελέτες τον τελευταίο καιρό που δείχνουν ότι το διαδίκτυο εξασθενεί την προσοχή μας, επηρεάζει τη μνήμη μας και συρρικνώνει ακόμη και τον εγκέφαλό μας.
Στο μεταξύ, οι περισσότεροι από εμάς φαίνεται να το καταλαβαίνουμε αυτό ενστικτωδώς. Παρόλα αυτά κάποιοι άνθρωποι αντιδρούν αμυντικά στην ιδέα ότι μπορεί να υπάρχουν μειονεκτήματα στο να περνάμε 10 ώρες στην οθόνη την ημέρα. Σε κάθε περίπτωση, οι μελέτες δείχνουν ότι αποτελούν μειοψηφία.
Παράλληλα με την άνοδο των smartphones, διαβάζουμε λιγότερα βιβλία και άρθρα εφημερίδων και αντ' αυτού καταναλώνουμε περισσότερες αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και βίντεο περιεχόμενο (αλλά ακόμη και τότε δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε - το Netflix δίνει πλέον εντολή στους σεναριογράφους του να εργάζονται με την υπόθεση ότι οι θεατές θα κάνουν scroll σε μια «δεύτερη οθόνη» και αυτό λέει πολλά).
Η ωμή αλήθεια είναι ότι όσο περισσότερο μειώνεται η ικανότητά μας να διαβάζουμε και να σκεφτόμαστε κριτικά, τόσο πιο ευάλωτοι γινόμαστε στη χειραγώγηση – και σε βλακώδεις τοποθετήσεις και tweets όπως αυτά του Elon Musk (τυχαίο παράδειγμα, φυσικά!).
Η αιτία αυτών των προβλημάτων δεν είναι τόσο το ίδιο το ίντερνετ όσο ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο είναι οργανωμένο σήμερα: τα ατελείωτα feed, ο συνεχής καταιγισμός περιεχομένου που μας παρουσιάζεται έτοιμο, ενώ λίγο παλαιότερα το αναζητούσαμε ενεργά. Αυτό αντιπροσωπεύει «μια μετακίνηση από την αυτοκατευθυνόμενη συμπεριφορά προς την παθητική κατανάλωση και τη συνεχή εναλλαγή πλαισίου», γράφει ο John Burn-Murdoch στους Financial Times. Κατά κάποιο τρόπο, αυτό είναι καλό νέο: είναι προς το συμφέρον των εταιρειών που ελέγχουν το διαδίκτυο να το κάνουν όσο το δυνατόν πιο εθιστικό, αλλά ίσως θα μπορούσε να υπάρξει μια εκδοχή του που δεν θα καίει τον εγκέφαλό μας, οδηγώντας μας σε brain rot, που δεν θα στύβει την προσοχή μας για κάθε σταγόνα κέρδους. Τουλάχιστον τώρα θα πρέπει να σταματήσουμε να προσποιούμαστε ότι αυτό είναι ένα πρόβλημα που αφορά μόνο τους νέους κάτω των 25 ετών, λες και οι μεγαλύτερες γενιές περνούν όλο το χρόνο τους διαβάζοντας τον νέο Μαρκ Φίσερ και όχι βλέποντας Instagram reels στρυμωγμένοι στο λεωφορείο όπως όλοι μας.
Με στοιχεία από Financial Times, Dazed
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
