Αυτό που ακουγόταν σαν ψίθυρος στ' αφτιά μας από όταν ήμασταν παιδιά, περιτριγυριζόταν από ερωτήσεις γύρω από το επαγγελματικό μας μέλλον, «τι θέλουμε να γίνουμε όταν μεγαλώσουμε». Από όταν ήμασταν ακόμα στο δημοτικό μπαίναμε στη διαδικασία αυτή που έκρυβε τη σύμπλευση με μια προδιαγεγραμμένη ζωή. Έκτοτε, η αξία μας άρχισε να καθορίζεται από την επαγγελματική μας ιδιότητα αλλά και την παραγωγικότητά μας. Όσο πιο πολλές ώρες δουλεύεις, τόσο πιο άξια είσαι. Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται να έχει αλλάξει.
Καθημερινά μέσα από τα social media βομβαρδιζόμαστε από εικόνες ανθρώπων που κάνουν καριέρες και είναι χαρούμενοι. Τι συμβαίνει όμως όταν «η μηχανή στερεύει»; Η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι ένα κλισέ των καιρών ή μια δικαιολογία για όσους έχουν κουραστεί. Είναι μια επίσημα αναγνωρισμένη, ύπουλη κατάσταση που κατατρώει την ψυχική και σωματική υγεία εκατοντάδων εργαζομένων.
Τα σημάδια έρχονται σταδιακά -έλλειψη συγκέντρωσης, μικρή παραγωγικότητα, απροσδιόριστη κόπωση. Αργότερα, ξεκινά η φάση της εξουθένωσης και της αυτοαμφισβήτησης. Προφανώς επηρεάζει τις σχέσεις και εκτός δουλειάς. Αν αυτό δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να μετατραπεί σε άγχος ή κατάθλιψη. Και όλα αυτά πηγάζουν από τη στιγμή που η εργασία μας παύει να μας ικανοποιεί και νιώθουμε ανίκανοι να τη φέρουμε εις πέρας, ενώ η δημιουργικότητα ισοπεδώνεται.
«Άρχισα να διακρίνω σημάδια που παρέπεμπαν σε burn out»
Κάτι τέτοιο συνέβη στην περίπτωση της Μαριάννας, η οποία εργάζεται στο χώρο των ΜΜΕ εδώ και 10 χρόνια. «Τον τελευταίο σχεδόν ένα χρόνο, άρχισα να παρατηρώ ότι δυσκολευόμουν πολύ να γράψω. Στην αρχή πίστεψα ότι ήταν απλώς απουσία έμπνευσης ή κόπωση. Σιγά σιγά όμως άρχισα να διακρίνω σημάδια που παρέπεμπαν σε burn out. Παρότι δηλαδή δεν είχα να γράψω πολλά κείμενα μέσα στην ημέρα, κι έχοντας κάνει την απαραίτητη προεργασία, καθόμουν απλώς και κοίταζα όσα είχα συγκεντρώσει χωρίς να μπορώ να τα βάλω σε μία σειρά, ούτε καν να ξεκινήσω μία πρόταση.
Ψάχνοντάς το κατάλαβα ότι μάλλον πρόκειται για burn out. Μεγάλος όγκος πληροφορίας, υπερβολικός φόρτος εργασίας ειδικά σε συγκεκριμένες περιόδους σε συνδυασμό με τον κορεσμό από τη συνεχή γραφή, συνέβαλαν στο να αισθάνομαι σαν να μην μπορώ πλέον να γράψω», αναφέρει η ίδια μιλώντας στο reader.
«Δεν είχα ιδιαίτερη όρεξη πλέον να γράφω,ούτε έμπνευση, ξεκίνησα να αντιμετωπίζω διεκπεραιωτικά κάποια ρεπορτάζ χωρίς να έχω την ίδια διάθεση, έγινα όλο και πιο αναβλητική και ένιωθα φοβερή πίεση όταν έπρεπε να παραδώσω ένα θέμα. Το αποτέλεσμα σαφώς ήταν να μην νιώθω σχεδόν ποτέ ευχαριστημένη», επισημαίνει η Μαριάννα.
«Έχω νιώσει και ενοχές και αίσθημα αποτυχίας. Σκέφτομαι πολλές φορές αν αυτό πρόκειται να αλλάξει κάποια στιγμή ή θα διατηρείται μία τέτοια κατάσταση, αν χρειάζεται να κάνω εγώ η ίδια κάποια αλλαγή ή απλώς αν χρειάζομαι λίγο χρόνο να ξεκουραστώ, να απέχω και να βάλω σε μία σειρά το μυαλό μου. Πολλές φορές αναρωτιέμαι αν δεν είμαι πλέον αρκετά καλή ή αν ξέχασα να γράφω και φυσικά αν αυτό βγαίνει προς τα έξω στα κείμενά μου. Το αστείο είναι ότι ιδέες έχω αρκετές…».
Πως φτάνουμε στην επαγγελματική εξουθένωση
«Στο διδακτορικό μου ερεύνησα τους παράγοντες της προσωπικότητας και τους εργασιακούς παράγοντες που σχετίζονται με το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout)», λέει μιλώντας στο reader η δρ. Μαρία Κατσιφαράκη, ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια.
«Αυτό χαρακτηρίζεται από τρία συμπτώματα: συναισθηματική εξάντληση (πχ. ‘ακόμα δεν έχει ξεκινήσει η βάρδιά μου και αισθάνομαι ότι δεν έχω καμία αντοχή να εργαστώ σήμερα’), κυνική ή συναισθηματικά ψυχρή στάση απέναντι στους συναδέλφους ή στους ανθρώπους στους οποίους απευθύνονται οι υπηρεσίες του (πχ. ένας γιατρός που απαντάει ‘ας τη βγάλεις καθαρή με το ‘μπαλονάκι’ που θα κάνουμε σήμερα στην καρδιά και βλέπουμε’, στον ασθενή που μόλις τον έχει ρωτήσει πώς θα αλλάξει η ζωή του μετά το έμφραγμα που μόλις υπέστη) και το αίσθημα μειωμένου προσωπικού επιτεύγματος (πχ. ο ίδιος γιατρος που πηγαίνει σπίτι του το βράδυ και αναρωτιέται αποκαρδιωμένος γιατί μίλησε έτσι στον ασθενή του).
Τα τρία αυτά συμπτώματα δεν έχουν να κάνουν με απλή κούραση, υπό την έννοια ότι δεν υποχωρούν με τον ύπνο ή τις διακοπές. Εργασιακοί παράγοντες, συνήθως υψηλές απαιτήσεις του εργασιακού περιβάλλοντος σε συνδυασμό με λιγοστούς πόρους για την ικανοποίησή τους και προσωπικούς παράγοντες οδηγούν στο burnout».
Ο όρος burnout δεν είναι κάτι καινούργιο. «Επινοήθηκε το 1974, τα τρία βασικά του χαρακτηριστικά περιγράφηκαν το 1981, ενω σαν κλινική διάγνωση εισήχθη στο εγχειρίδιο ‘Διεθνής Στατιστική Ταξινόμηση Νόσων και Συναφών Προβλημάτων Υγείας (ICD-10)’ το 1990. Σε κάποιες χώρες της βόρειας Ευρώπης, όπως για παράδειγμα στη Νορβηγία, στην οποία εργάστηκα ως post doc, κάποιος εργαζόμενος μπορεί να λάβει αναρρωτική άδεια λόγω διάγνωσης burnout, ενώ στην Ελλάδα όχι».
Όταν η αξία συνδέεται με την παραγωγικότητα
«Δεν είναι ρεαλιστικό κάποιος να αισθάνεται εξουθενωμένος στην εργασία του, αλλά σε όλες τις άλλες περιοχές της ζωής του να αισθάνεται καλά», όπως υπογραμμίζει η δρ. Κατσιφαράκη.
«Το burnout επηρεάζει το σύνολο της ζωής ενός ατόμου, μιας και οι περιοχές της ζωής μας είναι αλληλένδετες. Μπορεί δηλαδή ο γιατρός του παραδείγματος πιο πάνω να έχει περάσει 8 με 10 ώρες στην εργασια του νιώθοντας εξαντλημένος ψυχικά και σωματικά και με το που περάσει την έξοδο του νοσοκομείου να μεταμορφωθεί σε έναν ήρεμο και ορεξάτο άνθρωπο που είναι έτοιμος να απολαύσει την κοινωνική και προσωπική του ζωή;».
Από την άλλη, υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι που νιώθουν ενοχές ακόμα και όταν ξεκουράζονται, σαν να χάνουν χρόνο. «Το εσωτερικευμένο αίσθημα ενοχής είναι ένα πολύ δύσκολο ζήτημα, το οποίο διαφαίνεται σε πολλές εκφάνσεις της συμπεριφοράς του ατόμου που το βιώνει. Αν ένα άτομο αισθάνεται ότι ο μόνος τρόπος να αισθανθεί άξιο είναι η παραγωγικότητα, υπο την έννοια του ‘κάνω συνέχεια πράγματα’, καλό θα ήταν να προσπαθήσει να κατανοήσει για ποιούς λόγους του συμβαίνει αυτό. Εχοντας αυτή τη γνώση, στην οποία ή ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό, μπορεί να προσπαθήσει να επεκτείνει την συναισθηματική του εμπειρία και πέρα από τα στενά όρια του ‘για να αξίζω πρέπει να κάνω συνέχεια κάτι’», υπογραμμίζει η ίδια.
«Επίσης, πολύ σημαντικό εδώ είναι το τι σημαίνει ‘χάνω χρόνο’. Το άτομο αυτό νιώθει οτι χάνει χρόνο απο τί; Τι είναι αυτό που προσπαθεί κατα βάθος να πετύχει ή τι είναι αυτό απο το οποίο στην ουσία προσπαθεί να ξεφύγει; Με ποιό τρόπο δημιουργήθηκε η πεποίθηση ότι η ξεκούραση είναι αποφευκτέα;».
«Η επαγγελματική εξουθένωση δεν εξαφανίζεται με λίγες μέρες άδειας»
Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι «η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι απλός φόρτος εργασίας που χαλαρώνει με λίγες μέρες άδειας ή κάποιες ώρες ύπνου, μιας και οι ψυχοπιεστικοί παράγοντες που μας οδηγούν σε αυτό, οι οποίοι μπορεί να είναι εξωτερικοί (πχ. υποστελεχωμένα νοσοκομεία στα οποία ένας γιατρός μπορεί να χρειάζεται να κάνει πολυωρες και συνεχόμενες βάρδιες) ή εσωτερικοί, δηλαδή χαρακτηριστικά προσωπικότητας ή βαθύτερα συναισθηματικά χαρακτηριστικά του εργαζομένου) ή και συνδυασμός και των δύο, θα βρίσκονται και πάλι εκεί να μας δυσκολεύουν την ημέρα που θα γυρίσουμε από τις διακοπές ή την ξεκούρασή μας», εξηγεί η δρ. Κατσιφαράκη.
Το burnout αντιμετωπίζεται μέσα από αλλαγή επαγγελματικού περιβάλλοντος (αν οφείλεται σε εξωτερικούς παράγοντες) ή μέσα από την ψυχοθεραπεία (αν οφείλεται σε εσωτερικούς παράγοντες). Φυσικά μιλάμε για ανθρώπους, όχι για κλινικές διαγνώσεις, αρα ποτέ κάποιο ζήτημα δεν είναι ‘ή το ένα ή το άλλο’. Είμαστε ολοκληρωμένα όντα, που σημαίνει ότι εσωτερικοί και εξωτερικοί παράγοντες διαπλέκονται και αλληλοεπηρεάζονται. Άρα, η λύση δεν είναι σχεδόν ποτέ γραμμική (αλλαξε δουλεια ή κάνε ψυχοθεραπεία), αλλά μπορεί να είναι και τα δύο, με καθοριστικότερο βέβαια παράγοντα την επιθυμία του ατόμου να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται, νιώθει και ενεργεί, γιατί αν δεν αλλάξουμε τίποτα σε εμάς τους ίδιους, αλλα περιμένουμε την αλλαγή από έξω, τότε δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξουμε τίποτα».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
