Μπορεί στο μυαλό των περισσότερων το φαγητό να σημαίνει απόλαυση, κοινωνικοποίηση και να είναι συνδεδεμένο με στιγμές χαράς. Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί που είναι «εγκλωβισμένοι» σε ένα βουβό φαύλο κύκλο, αυτό των διατροφικών διαταραχών. Δεν πρόκειται για κάτι αμελητέο, αλλά για μια κατάσταση όπου τα άτομα έχουν διαταραγμένη σχέση με το φαγητό και ασχολούνται υπερβολικά με την τροφή, την εξωτερική εμφάνιση, το βάρος. Και αυτό με τη σειρά του, τους ωθεί να έχουν συμπεριφορές οι οποίες έχουν σοβαρές επιπτώσεις και επιπλοκές στην υγεία τους.
Πολλές φορές, το φαγητό είναι εκεί και έρχεται ως υποκατάστατο στα διάφορα προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίζουν, προσδίδοντας μια αίσθηση ασφάλειας. Μπορεί να λειτουργήσει κατευναστικά όταν είναι στεναχωρημένα, λυπημένα ή στρεσαρισμένα και να καλύπτει διάφορα κενά.
Η πείνα δεν ξεκινά πάντα από το στομάχι. Και το βασικό χαρακτηριστικό ενός υπερφαγικού επεισοδίου δεν είναι η αυξημένη όρεξη, αλλά η ολοκληρωτική απώλεια ελέγχου. Το άτομο καταναλώνει τεράστιες ποσότητες τροφής σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, χωρίς να αισθάνεται πείνα και θα σταματήσει μόνο όταν το στομάχι του αρχίζει να πονάει. Πολλές φορές η ρίζα του προβλήματος, μπορεί να κρύβεται στην προσπάθεια για έλεγχο.
Οι εξαντλητικές και αυστηρές δίαιτες και τα διατροφικά πλάνα που αποκλείουν ολόκληρες ομάδες τροφίμων ή δαιμονοποιούν τα τρόφιμα, μπορεί να πυροδοτούν όλη αυτή την κατάσταση. Η παρατεταμένη ψυχολογική και βιολογική πίεση οδηγεί το άτομο να σκέφτεται συνεχώς το φαγητό μέχρι να «σπάσει» τη δίαιτα. Όταν το κάνει, η αντίδραση είναι σχεδόν ισοπεδωτική, αφού έρχεται μια βίαιη εκτόνωση, ένα περιστατικό υπερφαγίας, το οποίο ακολουθεί μια νέα υπόσχεση για μια ακόμα πιο εξαντλητική δίαιτα την επόμενη μέρα.
«Δε μπορούσα να ανασάνω αλλά συνέχιζα να τρώω»
«Όταν ήμουν μικρός, ήμουν ένα παιδί που έτρωγε αρκετά. Πάντοτε ήμουν περισσότερα κιλά από τους συμμαθητές μου και ήμουν εκείνος που σχεδόν σε κάθε διάλειμμα, θα έπαιρνε κάτι από το κυλικείο. Όταν έδωσα Πανελλαδικές, η κατάσταση έγινε ακόμα χειρότερη. Οπότε η μητέρα μου με παρότρυνε να επισκεφτώ διατροφολόγο», λέει ο 34χρονος Θάνος, ο οποίος έπασχε από Επεισοδιακή Υπερφαγία, μιλώντας στο reader.
«Στην αρχή έκανα ένα πρόγραμμα χάρη στο οποίο έχασα πολλά κιλά, οπότε επανήλθα στα φυσιολογικά μου σχετικά γρήγορα αφού εκείνη την περίοδο είχα ξεκινήσει παράλληλα να γυμνάζομαι. Σε κάποια φάση, λίγο τα social media, λίγο τα πρότυπα της εποχής, απευθύνθηκα σε έναν personal trainer/ nutrition coach για να φτάσω το σώμα μου σε ένα σημείο που δε το είχα δει ποτέ στη ζωή μου - να μειώσω το λίπος και να αυξήσω τη μυϊκή μάζα.
Όπως καταλαβαίνεις αυτή η προσέγγιση είχε ως αποτέλεσμα να κάνω μια διατροφή πολύ συγκεκριμένη και αρκετά στερητική, αφού είχα σχεδόν ξεχάσει όλα τα αγαπημένα μου φαγητά. Πράγματι, το σώμα μου βελτιώθηκε πάρα πολύ και για πρώτη φορά στη ζωή μου ένιωθα περήφανος για το παιδί εκείνο που κάποτε κορόιδευαν οι συμμαθητές του επειδή είχε παραπάνω κιλά. Έπαιρνα επιβεβαίωση συνεχώς, στα social media και στην πραγματική ζωή, ένιωθα φανταστικά.
Ένα βράδυ είχα πολύ έντονη επιθυμία για junk. Μετά από πολλή σκέψη και εσωτερική σύγκρουση, παρήγγειλα μια πίτσα και την έφαγα ολόκληρη. Παρήγγειλα και μια κρέπα, την έφαγα και αυτή. Μετά άνοιξα το ντουλάπι και έφαγα κάτι ξεχασμένα κράκερς με τυρί που είχα και κάτι μπισκότα. Το στομάχι μου πονούσε, σχεδόν δε μπορούσα να ανασάνω αλλά συνέχιζα. Δεν έτρωγα από απόλαυση, έτρωγα επειδή ήταν κάτι που είχα στερηθεί επί σειρά μηνών. Εκείνο το βράδυ ένιωσα άδειος. Όλα αυτά δεν μου ικανοποίησαν καμία ανάγκη, αντιθέτως με άφησαν με τύψεις και ενοχές και μια αηδία για τον εαυτό μου. Κυρίως επειδή είχα κάνει τόση προσπάθεια για να χτίσω την πειθαρχία που είχα και ήταν σαν να πήγε όλη στράφι.
Το επόμενο πρωί ήμουν μπουχτισμένος και δεν έφαγα πρωινό και μεσημεριανό, μήπως και επανέλθω. Υποσχόμουν στον εαυτό μου ότι από σήμερα τελείωσε. Το ίδιο βράδυ έκανα ξανά binge, έτρωγα ό,τι έβρισκα μπροστά μου. Έτσι από ένα σημείο και μετά, μου συνέβαινε σίγουρα 3-4 φορές τη βδομάδα. Πάντα όμως γινόταν κρυφά, το βράδυ που δε με έβλεπε κανείς. Αηδία, απέχθεια, τύψεις και ξανά στέρηση και ξέσπασμα.
Πέρασαν μήνες μέχρι να αποφασίσω να κάνω κάτι γι’ αυτό. Άρχισα να το ψάχνω λίγο για να καταλάβω ότι πάσχω από διατροφική διαταραχή και η λύση δεν ήταν μια ακόμα στερητική δίαιτα, αλλά μια διατροφή ισορροπημένη. Απευθύνθηκα σε διατροφολόγο που έχει εξειδίκευση στις διατροφικές διαταραχές και με καθοδήγησε και σιγά-σιγά άρχισα να τρώω διαισθητικά. Χωρίς να μετράω θερμίδες και γραμμάρια, χωρίς να παθαίνω εμμονή με την πρωτεΐνη.
Στην αρχή ένιωθα ότι είμαι εκτός ελέγχου, αφού δεν είχα συνηθίσει να τρώω ελεύθερα. Μετά όμως το λεγόμενο food noise, δηλαδή οι συνεχείς σκέψεις για το φαγητό που είχα σε όλη τη διάρκεια της μέρας, άρχισαν να μειώνονται σιγά-σιγά. Δεν σκεφτόμουν τα «απαγορευμένα» φαγητά, αφού μπορούσα πια να τα φάω όποτε ήθελα. Έπαψα να κάνω υπερκατανάλωση, γιατί ήξερα ότι αυτά τα τρόφιμα θα υπάρχουν πάντα, θα είναι εκεί και δε θα τα στερηθώ. Ήξερα ότι μπορώ να τα εντάξω σε μια διατροφή που θα τα έχει όλα.
Αν μπορούσα να δώσω μια συμβουλή στα παιδιά που αντιμετωπίζουν τέτοιες διαταραχές, είναι να πάνε σε ειδικό. Δεν είναι κάτι που μπορείς να αντιμετωπίσεις μόνος, θέλει βοήθεια. Δεν είναι ντροπή, συμβαίνει σε περισσότερους ανθρώπους από’ όσους μπορούμε να φανταστούμε. Αλλά μετά αλλάζει η ζωή σου».
«Το άτομο τρώει τεράστιες ποσότητες τροφής μέχρι να νιώσει δυσφορία»
«Ένα υπερφαγικό επεισόδιο διαφέρει από το να φάει κανείς πολύ σε ένα γεύμα. Υπάρχουν κάποια κλινικά χαρακτηριστικά που τα διακρίνουν, για παράδειγμα όταν το άτομο καταναλώνει αντικειμενικά μεγάλη ποσότητα φαγητού, σε σύντομο χρονικό διάστημα, όταν έχει έντονο το αίσθημα απώλειας ελέγχου και δε μπορεί να ελέγξει το είδος και την ποσότητα της τροφής», λέει μιλώντας στο reader η Νένα Νυδριώτη, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος.
«Μάλιστα, τα υπερφαγικά έχουν κάποια χαρακτηριστικά, όταν για παράδειγμα το άτομο τρώει πολύ πιο γρήγορα από το συνηθισμένο, τρώει μέχρι να νιώσει δυσφορία, τρώει χωρίς να πεινάει, τρώει μόνο του ή κρυφά και αισθάνεται άγχος ή ενοχές μετά το επεισόδιο ενώ έχει και αυξημένο άγχος σε σχέση με τη διατροφή», σημειώνει η ίδια και προσθέτει πως «τα υπερφαγικά επεισόδια συμβαίνουν τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα και για τουλάχιστον 3 μήνες, ενώ δεν ακολουθούν αντισταθμιστικές και εκκαθαριστικές μέθοδοι (π.χ. εμετός, υπερβολική άσκηση κλπ) ή ασιτίας».
Υπάρχουν πολλές αιτίες που προκαλούν υπερφαγικά. Μπορεί να είναι συναισθηματικοί παράγοντες, αφού το φαγητό λειτουργεί ως μηχανισμός ρύθμισης του συναισθήματος, ο κύκλος περιορισμού - υπερφαγίας, αφού οι αυστηρές δίαιτες ή αποκλεισμός τροφικών ομάδων δημιουργούν σωματική και ψυχολογική στέρηση, αναπτυξιακοί παράγοντες π.χ. αύξηση βάρους στην εφηβεία, διαστρεβλωμένη εικόνα σώματος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, προβληματισμός γύρω από τη σεξουαλική ταυτότητα, δυσκολία αντιμετώπισης αναπτυξιακών προκλήσεων. Ταυτόχρονα, υπάρχουν βιολογικοί παράγοντες -όπως η γενετική προδιάθεση, πολιτισμικοί παράγοντες, όπως η κοινωνική σύνδεση της αδυνατίσματος με το κύρος, παρά την αφθονία τροφής· το «αδύνατο» σώμα προβάλλεται ως πρότυπο, ενώ το «παχύ» συνδέεται με αδυναμία χαρακτήρα. Τέλος υπάρχουν και οικογενειακοί παράγοντες όπως είναι τα οικογενειακά πρότυπα διατροφής, η προκατάληψη γύρω από το βάρος, γονείς που κάνουν δίαιτες ή που αντανακλούν δικά τους βιώματα γύρω από το φαγητό και την εικόνα σώματος, ιστορικό τραύματος.
«Όταν η πείνα παραμένει ανικανοποίητη αυξάνονται οι πιθανότητες υπερφαγικών επεισοδίων»
Όπως εξηγεί η Ν. Νυδριώτη, οι εξάρσεις των υπερφαγικών επεισοδίων έχουν να κάνουν και με τη βιολογία του σώματός μας, όχι απλά με ένα ισοζύγιο θερμίδων. «Η χρόνια δίαιτα και η στέρηση τροφής ενεργοποιούν μηχανισμούς επιβίωσης: μειώνεται ο βασικός μεταβολικός ρυθμός, επηρεάζονται οι ορμόνες και οι νευροβιολογικοί μηχανισμοί που ρυθμίζουν την πείνα και τον κορεσμό, ενώ το σώμα αρχίζει να αντιλαμβάνεται την έλλειψη τροφής ως απειλή. Με απλά λόγια, το σώμα δεν γνωρίζει αν κάνουμε δίαιτα ή αν βιώνουμε λιμό».
Όταν η πείνα παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα ανικανοποίητη, «αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα ενός υπερφαγικού επεισοδίου. Παράλληλα, τα συναισθήματα ενοχής που συχνά ακολουθούν οδηγούν ξανά σε αυστηρό περιορισμό της τροφής, συντηρώντας τον γνωστό φαύλο κύκλο στέρησης - υπερφαγίας και επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τη σχέση με το σώμα και το φαγητό. Ο κύκλος αυτός αρχίζει να σπάει όταν σταματήσει η στέρηση και αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στα φυσιολογικά σήματα πείνας και κορεσμού. Η τακτική κατανάλωση γευμάτων μέσα στην ημέρα και οι ισορροπημένοι συνδυασμοί τροφών συμβάλλουν στη σταθεροποίηση της ενέργειας και της πείνας, μειώνοντας την πιθανότητα υπερφαγικών επεισοδίων.
Η διαδικασία αυτή είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται με την υποστήριξη εξειδικευμένων επαγγελματιών υγείας που ασχολούνται με τις διατροφικές διαταραχές. Ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα είναι ότι, ακόμη κι αν συμβεί ένα υπερφαγικό επεισόδιο, η λύση δεν είναι να ‘τιμωρήσουμε’ τον εαυτό μας με νέα στέρηση. Αντίθετα, η διατήρηση των προγραμματισμένων γευμάτων την ίδια και την επόμενη ημέρα αποτελεί ένα από τα πιο ουσιαστικά βήματα για να σπάσει ο φαύλος κύκλος».
Ο διαιτολόγος ως μέρος μιας πολυεπιστημονικής θεραπευτικής ομάδας αναλαμβάνει την αποκατάσταση της θρέψης και τον βιολογικών μηχανισμών, καθώς και την σχέση του ατόμου με το φαγητό. «Αυτό δεν σημαίνει να δώσει ακόμη μία δίαιτα. Αντίθετα, στόχος είναι να αποδομηθούν οι άκαμπτοι κανόνες γύρω από το φαγητό, να μειωθεί ο φόβος απέναντι σε συγκεκριμένες τροφές ή η κατηγοριοποίηση σε «καλά και κακά» τρόφιμα και να αποκατασταθούν τα φυσιολογικά σήματα πείνας και κορεσμού. Παράλληλα, εκπαιδεύει το άτομο να αναγνωρίζει πότε η ανάγκη για φαγητό είναι βιολογική και πότε συνδέεται με το συναίσθημα, χωρίς ενοχές και χωρίς τιμωρητικές συμπεριφορές.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το φαγητό παύει να είναι «εχθρός» ή μέσο ελέγχου και γίνεται ξανά αυτό που πραγματικά είναι: μια βασική ανάγκη, αλλά και μια πηγή απόλαυσης και φροντίδας. Ο στόχος δεν είναι η τέλεια διατροφή, αλλά η δημιουργία μιας υγιούς, ευέλικτης και βιώσιμης σχέσης με το φαγητό και το σώμα», εξηγεί η ίδια.
Πώς τα social media σχετίζονται με την αύξηση διατροφικών διαταραχών
Και επειδή βρισκόμαστε στην εποχή του Instagram και του TikTok που επικρατεί η «τέλεια» εικόνα, τα αψεγάδιαστα σώματα και τα what I eat in a day, η Ν. Νυδριώτη επισημαίνει πως η έρευνα των τελευταίων ετών δείχνει σταθερά αύξηση των διατροφικών διαταραχών και των διαταραγμένων διατροφικών συμπεριφορών, παράλληλα με την άνοδο των εικονοκεντρικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
«Ωστόσο, τα social media δεν προκαλούν από μόνα τους μια διατροφική διαταραχή. Μπορούν όμως να ενισχύσουν την ήδη υπάρχουσα ευαλωτότητα και να επιβαρύνουν τη σχέση ενός ατόμου με το σώμα και το φαγητό. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το feed δεν είναι η πραγματικότητα. Οι νέοι άνθρωποι εκτίθενται καθημερινά σε επεξεργασμένες εικόνες και «ιδανικά» σώματα και συχνά συγκρίνουν το πραγματικό, φυσιολογικό σώμα τους με μια εξιδανικευμένη εικόνα. Η αξία τους έτσι, αρχίζει να συνδέεται με την εμφάνιση ή τον αριθμό στη ζυγαριά.
Περιεχόμενο όπως το ‘what I eat in a day’ ή ψευδο-επιστημονικές διατροφικές τάσεις, δημιουργούν συχνά μη ρεαλιστικές προσδοκίες και σύγχυση για το τι είναι πραγματικά υγιεινό. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυστηρές δίαιτες, δυσαρέσκεια με το σώμα, χαμηλή αυτοεκτίμηση και τελικά, στον φαύλο κύκλο στέρησης-υπερφαγίας. Αυτό που θα είχε αξία είναι να δώσουμε μια θετική ματιά σε αυτού του είδους το περιεχόμενο, παίρνοντας ιδέες για νέες συνταγές και συνδυασμούς τροφίμων που ενδεχομένως να μην είχαμε σκεφτεί!».
Παράλληλα ο αλγόριθμος λειτουργεί με τρόπο που ενισχύει αυτή την έκθεση. Αν κάποιος δείξει ενδιαφέρον για ένα αντίστοιχο περιεχόμενο, τότε το σύστημα του δείχνει περισσότερο και μπορεί να κατακλυστεί από εικόνες που ενισχύουν την ανασφάλεια.
«Γι' αυτό είναι σημαντικό να εκπαιδεύσουμε τους νέους ανθρώπους και γενικά όλους τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να αντιμετωπίζουν με κριτική το περιεχόμενο που βλέπουν. Είναι σημαντικό να θυμούνται ότι οι περισσότερες εικόνες δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματικότητα και να αναζητούν πληροφορίες ή καλύτερα να συμβουλεύονται επαγγελματίες υγείας που προάγουν την επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση, την υγεία και τη φροντίδα του σώματος, αντί της τελειότητας».
Όπως αναφέρει η Ν. Νυδριώτη, «τα υπερφαγικά επεισόδια δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας ή έλλειψης θέλησης. Είναι μια πραγματική διαταραχή, η οποία αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με την κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη. Το μεγαλύτερο λάθος που κάνει συνήθως κάποιος μετά από ένα υπερφαγικό επεισόδιο είναι να προσπαθεί να το ‘διορθώσει’ με παρατεταμένη νηστεία, εξαντλητική άσκηση ή ακόμη πιο αυστηρή δίαιτα. Αυτή η αντίδραση, όσο λογική κι αν φαίνεται εκείνη τη στιγμή, συντηρεί τον φαύλο κύκλο της στέρησης και αυξάνει την πιθανότητα να επαναληφθεί ένα νέο επεισόδιο.
Αντίθετα, το πιο βοηθητικό βήμα είναι να επιστρέψει στα επόμενα προγραμματισμένα γεύματά του, χωρίς τιμωρία και χωρίς προσπάθεια ‘αποζημίωσης’. Ένα υπερφαγικό επεισόδιο δεν ακυρώνει όλη την προσπάθεια ούτε καθορίζει την αξία του ανθρώπου. Παράλληλα, είναι σημαντικό να αναζητήσει έγκαιρα βοήθεια από επαγγελματίες υγείας με εξειδίκευση στις διατροφικές διαταραχές. Η θεραπεία δεν στοχεύει μόνο στη μείωση των επεισοδίων, αλλά κυρίως στην κατανόηση των αιτιών που τα συντηρούν, στην αποκατάσταση των φυσιολογικών σημάτων πείνας και κορεσμού και στην οικοδόμηση μιας πιο υγιούς σχέσης με το φαγητό και το σώμα του.
Το μήνυμα που θα ήθελα να κρατήσει κάθε άνθρωπος που νιώθει εγκλωβισμένος σε αυτόν τον κύκλο είναι ότι η ανάρρωση είναι εφικτή. Δεν χρειάζεται περισσότερη πειθαρχία ή ακόμη μία δίαιτα, ο στόχος είναι να σταματήσει να φοβάται το φαγητό και να εμπιστευτεί ξανά το σώμα του».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
