Πρόσφατα ένας φίλος επισκέφτηκε την Κωνσταντινούπολη και προσπαθούσε να με κάνει να καταλάβω πόσο σημαντικός ήταν ο Κεμάλ Ατατούρκ για τη χώρα. Προσπάθησε, λοιπόν, να βρει το ελληνικό αντίστοιχο. Αφού έψαξε για μερικά δευτερόλεπτα, ανέφερε τον Ελευθέριο Βενιζέλο, για να το πάρει πίσω αμέσως μετά. «Σαν τον Βενιζέλο αλλά ακόμα παραπάνω».
Πράγματι, είναι σχεδόν δεδομένο ότι μερικοί από τους πιο κεντρικούς δρόμους οποιασδήποτε πόλης της χώρας έχουν πάρει το όνομά τους από τον Βενιζέλο. Έχει δώσει το όνομά του στον πιο κεντρικό δρόμο της χώρας αλλά και στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Αθήνας. Συχνότατα δε θα υπάρχει μία προτομή του σε μερικά από τα πιο κεντρικά σημεία πόλεων και κωμοπόλεων.
Ο Χρήστος Τριανταφύλλου είναι ιστορικός ο οποίος έκανε διατριβή ακριβώς πάνω σε αυτή την υστεροφημία του Ελευθερίου Βενιζέλου. Πρόσφατα, η διατριβή αυτή έγινε ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο “Η δεύτερη ζωή του Ελευθερίου Βενιζέλου: Οικοδομώντας έναν εθνάρχη” (εκδ. Θεμέλιο).
Στο βιβλίο αυτό, ο Χρήστος Τριανταφύλλου εξηγεί ουσιαστικά αυτόν τον μύθο του Ελευθερίου Βενιζέλου εστιάζοντας στα χρόνια από τον θάνατο του μέχρι και την εγκαθίδρυση της Χούντας των Συνταγματαρχών. Ο ίδιος βλέπει στο ερευνητικό του ενδιαφέρον, το ευρύτερο ενδιαφέρον που έχει στις μεγάλες αφηγήσεις.
Κι αν αυτό δεν είναι ένα βιβλίο για να διαβάσεις την ιστορία του ίδιου του Βενιζέλου, όπως έχουμε να συνηθίσουμε να θεωρούμε ότι γράφεται η ιστορία, είναι ένα πολύ καλό βιβλίο για το πώς λειτουργεί η μνήμη των κοινοτήτων, τα σύμβολα και η διαπραγμάτευση του παρελθόντος τους.
Γιατί επέλεξες τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως case study για το αντικείμενο της διδακτορικής σου διατριβής;
«Όπως συμβαίνει συνήθως στις ανασκοπήσεις-ενδοσκοπήσεις, αυτή είναι μια ερώτηση που μου προέκυψε αναπάντεχα πρόσφατα. Οι ιστορικοί εκπαιδευόμαστε με βασική την ιδέα ότι είναι δύσκολο ή αδύνατο να ερμηνεύσεις μια συνθήκη όσο είσαι εντός της.
Η εύκολη απάντηση θα ήταν «δεν έχω ιδέα» ή «τον διάλεξα και με διάλεξε», αλλά αν πρέπει να πω όντως κάτι, αυτό θα είναι ότι αργά και σταθερά, σταδιακά κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, προπτυχιακών και μεταπτυχιακών, και με την καθοδήγηση των δασκάλων μου, συνειδητοποίησα ότι ο Βενιζέλος είναι μια μορφή που κρύβει ένα τεράστιο πραγματικό και συμβολικό φορτίο.
Όπως ξέρεις, με ιντριγκάρουν πολύ οι μεγάλες αφηγήσεις κάθε είδους, και η saga του Βενιζέλου και όσων τον περιβάλλουν είναι από τις πιο θεμελιώδεις στη νεότερη ελληνική ιστορία. Κάποια στιγμή λοιπόν, πριν λίγο πάνω από δέκα χρόνια, σκέφτηκα "για μισό λεπτό, σχεδόν όπου κι αν κοιτάξεις γύρω σου στην Ελλάδα βλέπεις κάποια εκδοχή του Βενιζέλου. Πώς φτάσαμε εκεί, και κυρίως, γιατί αυτό είναι τόσο αυτονόητο;"».
Πότε περίπου αρχίζει να γίνεται εθνικό σύμβολο ο Βενιζέλος; Πότε βγήκε από τα σαλόνια και μπήκε στις πλατείες;
«Σύμβολο έγινε από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα με το Θέρισο. Εθνικό σύμβολο όμως έγινε πριν καμιά 50αριά χρόνια, όταν είχε υιοθετηθεί πια σχεδόν από όλους, ακόμα και –ή κυρίως από– πρώην αντιπάλους του.
Αυτό με τα σαλόνια και τις πλατείες είναι ωραίο, γιατί λειτουργεί σε δύο επίπεδα: στο κυριολεκτικό, ο ίδιος φρόντιζε να ανήκει εξίσου και στα δύο, να εναλλάσσεται, όπως έλεγε, ανάμεσα σε «ντουφέκι και παζάρι», όπως έκαναν αρκετοί επαναστάτες της εποχής εκείνης. Αυτή η ευλυγισία ήταν απαραίτητη για κάθε μοντέρνο πολιτικό των αρχών του 20ού αιώνα.
Στο μεταφορικό επίπεδο, και πάλι το κλειδί ήταν να ανήκει μεταθανάτια και στα σαλόνια και στις πλατείες: κάθε βιβλιοθήκη να έχει από τουλάχιστον ένα βιβλίο που τον ανέφερε εκτενώς, αλλά και κάθε πόλη της χώρας να έχει μια οδό Βενιζέλου ή έναν ανδριάντα του· να τον αναφέρουν οι πολιτικοί σε λόγους τους στη Βουλή, αλλά να βρίσκεται και το πορτρέτο του σε καφενεία και σε πανό διαδηλώσεων.
Για να γίνει αυτό όμως έπρεπε να περάσουν αρκετές δεκαετίες από τον θάνατό του, για λόγους που θα κουβεντιάσουμε, φαντάζομαι, παρακάτω».
Για αρκετούς, τουλάχιστον νεότερους, με τους οποίους μίλησα πριν τη συζήτησή μας ο Βενιζέλος φαίνεται κάτι ταυτόχρονα βαρύ και δυσνόητο αλλά και πάρα πολύ βαρετό. Πώς το εξηγείς;
«Αυτό το δίπολο εξηγεί τέλεια το μνημονικό στάτους του Βενιζέλου σήμερα. Βαρύς και δυσνόητος είναι γιατί συνδέεται με γεγονότα αρκετά παλιά ώστε να μην έχει σχεδόν κανείς ανάμνησή τους και να είναι δύσκολες οι αναλογίες, αλλά και αρκετά κοντινά και σημαντικά ώστε να μπορούμε να ανιχνεύσουμε μια καταγωγική σχέση με το παρόν σε διάφορα επίπεδα –με το πώς είναι οργανωμένο το κράτος, με το πώς φτάσαμε έως εδώ, ακόμα και με το ποια είναι, πάνω κάτω, τα σύνορα του ελληνικού κράτους.
Έδρασε δηλαδή σε μια εποχή που τα πράγματα ήταν εντελώς διαφορετικά: ολόκληρος ο κόσμος περνούσε από τεράστιες αλλαγές, με αποκορύφωμα την έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Παράλληλα είναι και βαρετός ακριβώς επειδή είναι αυτονόητος –αυτονόητα θετικά φορτισμένος και αυτονόητα σημαντικός για την ακρίβεια.
Η default «σωστή» εκδοχή της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα, όπως έχει διαμορφωθεί, περνάει μέσα από το πρόσωπό του. Δεν ήταν πάντα έτσι όμως, ούτε όσο ζούσε ούτε αργότερα. Ας μου επιτραπεί μια ανιστορική αναλογία. Ας σκεφτούμε τη βενιζελική saga σαν τη μουσική των ’60s: στην εποχή της ήταν κάτι το εντελώς νέο, σαρωτικό και επαναστατικό, αλλά σήμερα μοιάζει πια η επιτομή της κατεστημένης εκδοχής των πραγμάτων».
Διαβάστε Επίσης: Στρατής Μπουρνάζος: «Αναρωτήθηκα γιατί η CIA σχεδίασε έναν οργανισμό με αριστερό προφίλ»
Eίναι προϋπόθεση για να γίνεις άγαλμα στις κεντρικές πλατείες των πόλεων το να είσαι λίγο βαρετός; Να μην εγείρεις πάθη;
«Αυτό εξαρτάται από το γιατί γίνεσαι άγαλμα και πότε. Στην περίπτωση του Βενιζέλου, έχουμε κάποιον που όσο ζούσε δεν ήταν καθόλου βαρετός, με την έννοια ότι για τη μισή Ελλάδα ήταν θεός και για την υπόλοιπη μισή δαίμονας.
Το κλειδί είναι ότι αυτά τα πάθη δεν έσβησαν απλώς επειδή πέρασαν χρόνια και ο κόσμος ηρέμησε ή ξεχάστηκε, αλλά ζυμώθηκαν πολύ σύντομα με τα μεταγενέστερα "πάθη" –αυτά της δεκαετίας του 1940 κυρίως– και δημιούργησαν νέα μίγματα.
Σε αυτά τα νέα μίγματα η βενιζελική εκδοχή της ιστορίας ζυμώθηκε αρκετά ώστε να γίνει βασικό συστατικό χωρίς το οποίο δεν μπορούσε πια κανείς να μαγειρέψει. Με πιο επίσημους όρους, ο Εθνικός Διχασμός συναιρέθηκε με τον Εμφύλιο Πόλεμο και από αυτή την ώσμωση ο Βενιζέλος έγινε «βαρετός», από την άποψη ότι η αντίπαλη εκδοχή –η αντιβενιζελική– είτε ξεχάστηκε, είτε αποσιωπήθηκε, είτε μετατοπίστηκε».
Είναι λίγο αντιφατικό να γίνεται σύμβολο ενότητας ένας άνθρωπος που συνδέθηκε με ιδιαίτερα ταραγμένες και διχαστικές περιόδους;
«Καθόλου. Μια βασική προϋπόθεση για να γίνει κάποιος σύμβολο ενότητας είναι να μπορούν διαφορετικές πλευρές να ταυτιστούν σε κάτι μαζί του –με την εικόνα που σχηματίζεται γι’ αυτόν, ακριβέστερα. Ας σκεφτούμε τον Αβραάμ Λίνκολν, τον δημοφιλέστερο Αμερικανό Πρόεδρο σύμφωνα με κάθε μέτρηση μέχρι σήμερα: βρισκόταν στην εξουσία κατά τη διάρκεια ενός αιματηρού εμφυλίου πολέμου, αλλά πολύ γρήγορα έγινε "πατέρας του έθνους".
Το ίδιο ισχύει και για άλλες μορφές, όπως ο Ναπολέων, ο Γκαριμπάλντι, ο Καποδίστριας, ο Κολοκοτρώνης κι ένα σωρό άλλοι. Το βασικό είναι εδώ ότι οι λεγόμενες «ταραγμένες» και «διχαστικές» περίοδοι είναι κάτι σαν ιστορικά εργαστήρια: εξελίξεις όπως οι πόλεμοι ή οι επαναστάσεις αλλάζουν εις βάθος τις κοινωνίες και τις αντιλήψεις τους για τον κόσμο.
Οι μορφές που μετατρέπονται σε κεντρικής σημασίας σύμβολα συνδέονται σχεδόν πάντα με τέτοιες δραματικές εξελίξεις. Υπεραπλουστεύοντας, θα πω ότι η εκδοχή που προώθησαν για τις εξελίξεις παύει να είναι διχαστική και γίνεται η βάση της συζήτησης».
Μπορούμε να πούμε ότι είναι μία περίπτωση από αυτό που λέμε σχηματικά «η ιστορία γράφεται από τους νικητές»;
«Σε γενικές γραμμές, ναι. Μόνο που αυτή η φράση έχει δύο υπόρρητες παραδοχές που δεν είναι ακριβώς αληθείς: πρώτον, ότι αυτό γίνεται με το ζόρι. Αν και ισχύει ότι συνήθως υπάρχει κάποιου είδους πίεση, για να γίνει κάποιος σύμβολο μεγάλου βεληνεκούς πρέπει να συναντηθεί η προώθηση της εικόνας του με υπαρκτά πολιτικά και κοινωνικά αιτήματα.
Δεύτερον, ότι η ιστορία είναι ένα βιβλίο μέσα στο οποίο γράφουν οι εκάστοτε ισχυροί ό,τι θέλουν. Ακόμα κι αν υπάρχει αυτή η πρόθεση –που σαφώς υπάρχει συχνά–, μια ερμηνεία για το παρελθόν δεν θα είναι αποτελεσματική αν δεν είναι πειστική. Για παράδειγμα, κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι ο Βενιζέλος ποινικοποίησε τον κομμουνισμό με το ιδιώνυμο.
Αυτό που μπορεί να γίνει είναι να θεωρηθεί για κάποιους θετικό (πχ για την εμφυλιακή και μετεμφυλιακή Δεξιά και μέρος του Κέντρου) ή να υποβαθμιστεί ως κάτι που δεν ακυρώνει πράγματα που κρίνονται ως θετικά (πχ γι’ αυτό που αποκαλούμε σήμερα "κεντροαριστερά")».
Yπάρχει κάποια άλλη περίπτωση ενός τόσο κοινώς αποδεκτού πολιτικού ως εθνικού συμβόλου στην Ελλάδα; Το μυαλό μου πάει πιο πολύ στον Καποδίστρια παρά στον Καραμανλή.
«Το να γίνει κάποιος εθνικό σύμβολο απαιτεί χρόνο, και απαιτεί και διαρκή ανανέωση των απόψεων γι’ αυτόν. Ο Καποδίστριας πχ πέρασε από πολλές διαφορετικές φάσεις για να φτάσει στη σημερινή του εικόνα, αν και οι διαδικασίες ξεκίνησαν ήδη σχεδόν αμέσως μετά τον θάνατό του. Γι’ αυτό έχουν γράψει ένα εξαιρετικό βιβλίο η Χριστίνα Κουλούρη και ο Χρήστος Λούκος, ένα βιβλίο που ήταν από τα βασικά πρότυπα και για τη δική μου έρευνα.
Ο Βενιζέλος αφορά μια περίοδο που σημαδεύτηκε από τις δύο μεγάλες τομές του 20ού αιώνα, τον Εθνικό Διχασμό και τον Εμφύλιο. Αυτά τα τόσο έντονα γεγονότα λειτούργησαν κάπως σαν επιταχυντές, δηλαδή μέσα σε μόλις 30 χρόνια η εικόνα του είχε μπολιαστεί με πολύ μεγάλο φορτίο και τρομερές μεταβολές. Γι’ αυτό και στα τελευταία 50 χρόνια της Μεταπολίτευσης η εικόνα του έχει υποστεί μεν κάποιες αλλαγές, αλλά σε καμία περίπτωση τόσο δραματικές όσο από το 1936 έως το 1967.
Σκέψου ότι μόλις μέσα σε δύο δεκαετίες δημιουργήθηκαν δύο αντίθετες και πανίσχυρες βασικές εικόνες του: αυτές που αποκαλώ "ο εθνικόφρων Βενιζέλος" της δεκαετίας του 1950 και "ο αντιδεξιός Βενιζέλος" της δεκαετίας του 1960. Όσο μεγάλη προσωπικότητα κι αν είναι κάποιος, είναι αδύνατο να ξεφύγει από τις ευρύτερες ιστορικές εξελίξεις, ακόμα και σε επίπεδο μεταθανάτιας εικόνας».
Ο ίδιος ο Βενιζέλος φρόντιζε για την υστεροφημία του;
«Όχι απλά φρόντιζε, αλλά ήταν μάλλον ο πρώτος που κατάλαβε τη δύναμη της μαζικής πολιτικής και των media. Μπορεί να μην άφησε απομνημονεύματα, αλλά από πολύ νωρίς φρόντισε την επιμέλεια της εικόνας και της φήμης του. Φρόντισε για την έκδοση έργων που προωθούσαν τα πεπραγμένα του, έγραψε ο ίδιος την εκδοχή του για τα πράγματα σε μέσα μεγάλης κυκλοφορίας, επένδυσε στη φωτογραφία –τρομερή καινοτομία για τότε.
Να πω μόνο ένα παράδειγμα: ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά βιβλία για την εποχή, το Η Ελλάς του 1910-1920, που το χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα, το ανέθεσε ο Βενιζέλος σε έναν στενό του συνεργάτη, τον Γεώργιο Βεντήρη, το χρηματοδότησε ο ΔΟΛ και μετά η Έλενα Βενιζέλου.
Είναι το βιβλίο που εγκαινίασε την κυρίαρχη, σε ένα βαθμό μέχρι σήμερα, ερμηνεία ότι ο Βενιζέλος ήταν ο ηγέτης της αναδυόμενης αστικής τάξης. Αυτό δεν μειώνει τη σημασία του βιβλίου, αλλά δείχνει πόσο προσπαθούσε ο ίδιος να ελέγξει τα αφηγήματα για τον εαυτό του».
Έχω παρατηρήσει ότι στους περισσότερους ανδριάντες, και σίγουρα στον πιο κεντρικό έξω από τη Βουλή, ο Βενιζέλος -πάντα σε μεγαλύτερη ηλικία- φαίνεται να έχει μία κίνηση (είτε στα πόδια είτε στο χέρι). Πώς θα το εξηγούσες αυτό;
«Αυτό είναι πολύ σημαντικό, και το επισημαίνω κι εγώ με κάθε ευκαιρία σε φοιτητές και φοιτήτριες, σε αντίστιξη πχ με τον Τρικούπη που απεικονίζεται ακίνητος με τα χέρια πίσω από την πλάτη. Οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται το παρελθόν τους όχι τόσο μέσα από αφηρημένες ιδέες και ερμηνείες, αλλά μέσα από πακέτα που περιλαμβάνουν ορόσημα (πχ μάχες, επαναστάσεις, σημαδιακές χρονολογίες) και πρόσωπα, αλλά και αισθήσεις, εντυπώσεις, χρώματα.
Σκέψου πχ πώς έρχεται σε μας αυθόρμητα στο μυαλό η δεκαετία του 1950 ως ασπρόμαυρη ενώ η δεκαετία του 1970 σε αυτή την κοκκινωπή απόχρωση που έχουν οι νεανικές φωτογραφίες των γονιών μας.
Αντίστοιχα, ο Βενιζέλος, λόγω όσων έκανε αλλά και λόγω του πώς μνημονεύθηκε εκ των υστέρων, έχει καθιερωθεί ως κάποιος που διαρκώς κινούνταν προς τα μπροστά, έκανε ελιγμούς και έφερνε τους άλλους προ τετελεσμένων. Αυτή η εικόνα βέβαια είναι εξιδανικευμένη, αλλά διατηρεί έναν σημαντικό πυρήνα αλήθειας. Και πέρα από ότι στα αγάλματά του κινείται, συνήθως κρατάει επίσης κάποιου είδους χαρτί, γιατί συνδέθηκε με διπλωματικά επιτεύγματα».
Υπάρχουν σύγχρονες απεικονίσεις του Βενιζέλου, ψηφιακές κυρίως, που να σε έχουν εντυπωσιάσει;
«Αν το σύγχρονες το εννοούμε λίγο πολύ κυριολεκτικά, με έχει εντυπωσιάσει το πώς ενώνεται το καθιερωμένο με το νέο. Ο Βενιζέλος σήμερα είναι κυρίως αυτό το αυτονόητο που λέγαμε, κυρίως μέσα από τη σχολική ύλη. Είναι τρομερά ενδιαφέρον λοιπόν να τον βλέπεις σε meme pages ή προφίλ στο Tik Tok ανθρώπων σχολικής ή λίγο μετασχολικής ηλικίας.
Εκεί θα δεις απεικονίσεις με το λεξιλόγιο του σήμερα, πχ τον Βενιζέλο ως υπεραρρενωπό chad με κοιλιακούς και λοιπά ή και ως αντικείμενο του πόθου, ειρωνικά αλλά χτίζοντας πάνω στην κυρίαρχη εικόνα του ως ενός ισχυρού παλαιού συμβόλου που είναι λίγο πολύ αποδεκτό και mainstream. Αυτή την απεικόνιση μπορείς να τη βρεις και σε νέους εθνικόφρονες σκιτσογράφους, αλλά εκεί είναι απολύτως κυριολεκτική.
Για να πάω σε μια μιλλένιαλ αναφορά, όταν ο Χάρης Ρώμας έβαζε τον Κωνσταντίνο Κατακουζηνό να λέει "για μένα η πολιτική σταμάτησε στον Ελ. Βενιζέλο" έπαιζε, πανέξυπνα, ακριβώς με αυτό το στάτους του συμβόλου: κάτι παλιό αλλά όχι ξεπερασμένο, ταυτόχρονα mainstream και αποδεκτό.
Δεν θα λειτουργούσε αυτό το αστείο αν έλεγε, λ.χ., "για μένα η πολιτική σταμάτησε στον Αλέξανδρο Παπάγο". Και δεν θα λειτουργούσε αν ανέφερε τον Κολοκοτρώνη, ακριβώς γιατί αυτό που μέχρι σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως σύγχρονη ελληνική πολιτική έχει την καταγωγή του στο πρότυπο του Βενιζέλου».
Μπορείς να ανασύρεις την εικόνα που είχες εσύ για τον Βενιζέλο πριν ασχοληθείς μαζί του ακαδημαϊκά;
«Νομίζω ήταν ακριβώς η ίδια που είχαμε οι περισσότεροι. Να σου θυμίσω ότι όταν πήγαμε πενθήμερη στην Κρήτη και επισκεφθήκαμε τους τάφους των Βενιζέλων, που έκτοτε τους έχω μελετήσει πολύ, βαριόμασταν μέχρι θανάτου. Κι ας ακούγαμε, ή ακριβώς επειδή ακούγαμε, κάθε μέρα στο μάθημα της ιστορίας κατεύθυνσης πόσο σπουδαίος ήταν ο Βενιζέλος».
Στο εξώφυλλο έχεις μία εκπληκτική φωτογραφία που τον απεικονίζει με μπέρτα. Αν ο Βενιζέλος ήταν υπερήρωας, ποια θα ήταν η υπερδύναμή του;
«Αυτή η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», που είναι συνεκδότης του βιβλίου. Είναι από τα αποκαλυπτήρια ενός ανδριάντα στα Χανιά το 1964, όπου το άγαλμα περιβάλλεται με την ελληνική σημαία.
Στο ενδιάμεσο κλικ του φωτογράφου, όταν έχει μισοαποκαλυφθεί το άγαλμα, η σημαία είναι σαν υπερηρωική κάπα στους ώμους. Και ταυτόχρονα έχει παγώσει στον χρόνο με τι δέος κοιτούν προς τα πάνω οι παριστάμενοι το άγαλμα. Συνοψίζει τον πυρήνα της έρευνας αυτή η φωτογραφία, γι’ αυτό όταν την είδα αποφάσισα αμέσως ότι αυτό θα ήταν το εξώφυλλο.
Όταν ερευνάς κάτι, κουβαλάς σε αυτό τους δικούς σου κώδικες. Ο υπερήρωας είναι, από τη δεκαετία του 1930 και εξής, ένα από τα αρχέτυπα του φαντασιακού μας. Είναι τρομερό να σκέφτεσαι ότι, πχ, ο Superman γεννήθηκε δύο χρόνια αφότου πέθανε ο Βενιζέλος. Για τους οπαδούς του, όσο ζούσε αλλά και αργότερα, ο Βενιζέλος ήταν πράγματι κάτι σαν υπερήρωας, με την έννοια ότι μπορούσε να κάνει και να πετύχει τα πάντα και να λυγίσει τους κανόνες προς όφελός του –όπως συμβαίνει συχνά με τους θεωρούμενους ως «χαρισματικούς ηγέτες».
Οπότε θα έλεγα ότι η υπερδύναμη του Βενιζέλου ήταν αυτό που στην ποπ κουλτούρα ονομάζουμε plot armor: ο ηγέτης, όταν επιτυγχάνει όσα επιδιώκει, έχει τιθασεύσει και έχει πλάσει την ιστορία. Όταν αποτυγχάνει, παραμένει ανθεκτικός απέναντι στις δυσκολίες και αναμένει τη δικαίωση».
Βλέπουμε ότι κατά καιρούς έχει αντιμετωπιστεί, εκτός από ήρωας, και ως δαίμονας. Από την έρευνά σου έχεις κρατήσει κάποια «διασκεδαστική» αναφορά στον Βενιζέλο από κάποιο μέλος της αντιβενιζελικής παράταξης;
«Ναι, είναι η άλλη όψη του νομίσματος. Ο Βενιζέλος κατηγορήθηκε για πολλά όσο ζούσε, από το ότι ήταν λακές της μεγαλοαστικής τάξης και μεγαλομανής δικτάτορας, μέχρι το ότι ήταν αντίχριστος ή ότι έκανε μάγια στον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄ για να αρρωστήσει. Όσο καθιερωνόταν μετά τον θάνατό του αυτές οι αναφορές μειώθηκαν, τουλάχιστον σε επίπεδο δημόσιας ορατότητας.
Τα τελευταία χρόνια μπορεί κανείς να βρει σε μπλογκς και σε σχόλια κάτω από ποστς την εμμονή της ακροδεξιάς ότι ήταν Εβραίος και τον έλεγαν "Μπεν Ζελόν" –μια θεωρία που έχουν για διάφορους πολιτικούς έως σήμερα. Αλλά αυτό δεν είναι καθόλου διασκεδαστικό.
Μου είχε κάνει επίσης εντύπωση ότι οι αντιβενιζελικοί επέμεναν ότι είχε "γυναικεία υστερική φύση" και ιδίως ότι είχε "γυναικεία χέρια" –ένας εξαιρετικά συγκεκριμένος μισογυνισμός».
Έχει νόημα να διατηρήσουμε τη διάκριση ενός «πραγματικού» Βενιζέλου από έναν «κατασκευασμένο»;
«Αυτή είναι η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου για κάθε προσέγγιση του παρελθόντος. Κατ’ αρχάς έχει νόημα να διατηρήσουμε τη διάκριση του Βενιζέλου της εποχής του, σε σχέση με το πώς τον αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι στην εκάστοτε εποχή εκ των υστέρων. Αυτό για να αποφεύγουμε αναχρονισμούς, λχ ότι ο Βενιζέλος ήταν κεντρώος –που δεν θα μπορούσε να είναι, γιατί η έννοια του Κέντρου υπάρχει από το 1945 και εξής.
Από κει και πέρα, αυτό που λέμε "δεύτερη ζωή" –λχ το βιβλίο της Μάγδας Φυτιλή, του Μάνου Αυγερίδη και της Ελένης Κούκη για τις διαφορετικές αναγνωρίσεις της Εθνικής Αντίστασης επίσης από τις εκδόσεις Θεμέλιο– έχει τους δικούς του κανόνες και οφείλουμε να το λάβουμε υπόψη. Γι’ αυτό το βιβλίο μου λέγεται "η οικοδόμηση" και όχι "η κατασκευή ενός εθνάρχη".
Δεν βοηθάει να σκεφτόμαστε αυτά τα θέματα με όρους αλήθειας και ψεύδους, αλλά είναι καλύτερο να προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς σκέφτονται και νιώθουν το παρελθόν οι κοινωνίες. Αυτό έχει σημασία γιατί το πώς σκέφτεσαι το παρόν συνδέεται άρρηκτα με το πώς σκέφτεσαι το παρόν και το μέλλον.
Με άλλα λόγια, η διάκριση δεν είναι τόσο ανάμεσα στον "πραγματικό" και στον "κατασκευασμένο" Βενιζέλο, γιατί και όσο ζούσε είδαμε ότι του αποδίδονταν πράγματα που θα ταίριαζαν καλύτερα σε κόμικ ή λαϊκό μύθο. Αυτό που έχει νόημα είναι να σκεφτόμαστε λίγο σαν αρχαιολόγοι: το παρελθόν έχει στρωματογραφία, όπου η παρακάτω στιβάδα έχει μεν επηρεάσει την επόμενη, αλλά κατακλυσμιαία γεγονότα όπως ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διαταράσσουν την ακολουθία και κάνουν τους ανθρώπους να καταφύγουν στο παρελθόν για καθοδήγηση και να το σκεφτούν με τους όρους του εκάστοτε παρόντος.
Οπότε ο Βενιζέλος του 1948, που, σύμφωνα με τους δημοσιογράφους της εποχής, αν σηκωνόταν από τον τάφο θα νίκαγε τους κομμουνιστές μέσα σε λίγες μέρες, ήταν εξίσου πραγματικός με τον Βενιζέλο του 1965, που θα καθοδηγούσε, πάλι σύμφωνα με τους ανθρώπους της εποχής, τον Γεώργιο Παπανδρέου σε ένα νέο κίνημα της Εθνικής Αμύνης εναντίον του βασιλιά».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
