Είναι εύκολο καμιά φορά να χρησιμοποιούμε τη λέξη «ήρωες». Καταντάει κλισέ ενίοτε και το κάνουμε θέλοντας να περιγράψουμε την καθημερινότητα μιας συγκεκριμένης κατηγορίας ανθρώπων. Πίσω από αυτή τη λέξη όμως, κρύβεται μια αλήθεια. Η καθημερινή επιλογή ορισμένων ανθρώπων να δίνουν κάτι παραπάνω από το 100%. Ανθρώπων που επιλέγουν όχι απλώς να σώζουν ζωές, αλλά να μπαίνουν στη θέση των άλλων για να τους καταλαβαίνουν. Ίσως εκεί να κρύβεται ο αληθινός ηρωισμός.
Το περιστατικό στην Ηλιούπολη έφερε στην επικαιρότητα ένα θέμα που απεφεύγουμε να συζητάμε στην πραγματική του διάσταση. Η αυτοκτονία δεν είναι κάτι ξαφνικό αλλά ένας πολυσύνθετος ιστός. Οι άνθρωποι της Γραμμής 1018 το γνωρίζουν πολύ καλά και είναι εκεί για να προσφέρουν βοήθεια. Ο Κυριάκος Κατσαδώρος, επιστημονικός διευθυντής της ΜΚΟ «Κλίμακα» που χειρίζεται την γραμμή, απάντησε στις ερωτήσεις μας.
Πώς προετοιμάζεται κάποιος πριν μπει στις γραμμές; Υπάρχει συγκεκριμένη προεργασία ή «τελετουργικό»;
«Ο μεγαλύτερος αριθμός των συναδέλφων που απαντούν στη Γραμμή 1018 είναι επαγγελματίες ψυχικής υγείας που εργάζονται στο Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας. Έτσι, η συμμετοχή κάποιου στη γραμμή σημαίνει συνεχιζόμενη εκπαίδευση, εποπτεία και σταδιακή κλινική ωρίμανση μέσα σε ένα οργανωμένο επιστημονικό πλαίσιο.
Η εκπαίδευση περιλαμβάνει θεωρητική και βιωματική κατάρτιση στην ενεργητική ακρόαση, στην αξιολόγηση κινδύνου, στην παρέμβαση στην κρίση, στη δεοντολογία και στην οργάνωση της τηλεφωνικής παρέμβασης. Παράλληλα, δεν περιορίζεται μόνο στην εκμάθηση τεχνικών. Περιλαμβάνει και προσωπική εργασία, ώστε ο επαγγελματίας να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του, τις ευαλωτότητές του, τα όριά του και τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά απέναντι στον ανθρώπινο πόνο και στην αυτοκτονικότητα.
Σημαντικό μέρος της εκπαίδευσης αποτελούν οι ηχογραφημένες και αξιολογημένες κλήσεις προηγούμενων περιστατικών. Οι εκπαιδευόμενοι καλούνται να τις ακούσουν, να τις αξιολογήσουν κλινικά και να προτείνουν τρόπους παρέμβασης. Στη συνέχεια, η προσέγγισή τους συζητείται και συγκρίνεται με εκείνη των έμπειρων επαγγελματιών και επόπτων που είχαν χειριστεί το περιστατικό. Μέσα από αυτή τη διαδικασία εκπαιδεύονται στην αναγνώριση του κινδύνου, στη διαχείριση της σιωπής, της αμφιθυμίας, της αποδιοργάνωσης και των πολλών διαφορετικών μορφών που μπορεί να εμφανίσει μια κρίση.
Ακολουθεί η σταδιακή ένταξη στη γραμμή, αρχικά υπό στενή εποπτεία και στη συνέχεια με αυξανόμενο βαθμό ευθύνης. Δεν υπάρχουν «τελετουργικά», αλλά σαφής επαγγελματική ρουτίνα, συνεχής εποπτεία και σταθερή αξιολόγηση, ώστε να διατηρούνται τόσο η επαγγελματική ετοιμότητα όσο και τα προσωπικά όρια των επαγγελματιών. Ο μέσος χρόνος εκπαίδευσης και σταδιακής εμπλοκής πριν από την πλήρη συμμετοχή στη γραμμή είναι περίπου 4–6 μήνες μέσα στο Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας».
Ποια είναι η πρώτη σκέψη που κάνει ο χειριστής μόλις σηκώσει το τηλέφωνο;
«Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για μια «πρώτη σκέψη», αλλά για μια κατάσταση επαγγελματικής ετοιμότητας. Ο χειριστής της Γραμμής 1018 σηκώνει το τηλέφωνο έχοντας ήδη ενεργοποιημένο ένα πλαίσιο ακρόασης, αξιολόγησης και παρέμβασης.
Από τα πρώτα δευτερόλεπτα προσπαθεί να κατανοήσει τον καλούντα και να ανιχνεύσει, μέσα από τη φωνή, τον ρυθμό, τις παύσεις και τον τρόπο έκφρασης, τη συναισθηματική του κατάσταση. Η φωνή μπορεί να είναι φορτισμένη, θυμωμένη, στεναχωρημένη, απελπισμένη, αποσυρμένη, σοβαρή ή ασυνήθιστα ήρεμη. Η εμπειρία και η εκπαίδευση βοηθούν τον επαγγελματία να αναγνωρίσει αυτά τα στοιχεία χωρίς να βιαστεί να τα ερμηνεύσει επιφανειακά.
Η εναρμόνιση με τον καλούντα αποτελεί την αρχή εφαρμογής του πρωτοκόλλου. Ο χειριστής δεν ξεκινά με έτοιμες απαντήσεις, αλλά διερευνά μεθοδικά ποιος καλεί, σε ποια κατάσταση βρίσκεται, ποιο είναι το άμεσο αίτημα, αν υπάρχει αυτοκτονικός ιδεασμός, αν υπάρχει σχέδιο, αν υπάρχει επικείμενος κίνδυνος, πού βρίσκεται ο καλών, αν είναι κάποιος μαζί του και ποια προστατευτικά στοιχεία είναι διαθέσιμα. Η ενεργητική ακρόαση και η αξιολόγηση κινδύνου αποτελούν τον βασικό άξονα της πρώτης φάσης της κλήσης».
Πώς γίνεται η διαχείριση των συναισθημάτων μέσα στην καθημερινότητα;
«Η διαχείριση των συναισθημάτων στη Γραμμή 1018 δεν βασίζεται σε μια απλή προσωπική αντοχή, αλλά σε επαγγελματική εκπαίδευση, εμπειρία, εποπτεία και συγκεκριμένη μεθοδολογία. Οι απαντώντες στη Γραμμή 1018 είναι επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Δεν καλούνται απλώς να «αντέξουν» το συναισθηματικό φορτίο μιας δύσκολης κλήσης, αλλά να το αξιολογήσουν, να το κατανοήσουν και να το μετατρέψουν σε οργανωμένη και ασφαλή παρέμβαση.
Κάθε δύσκολη κλήση αποτελεί ταυτόχρονα και πηγή επαγγελματικής γνώσης. Μέσα από την καταγραφή, την εποπτεία και τη συζήτηση της παρέμβασης, η ομάδα εμπλουτίζει συνεχώς την εμπειρία της, βελτιώνει τα εργαλεία της και διαμορφώνει πιο ολοκληρωμένες προσεγγίσεις στην αυτοκτονικότητα και στις αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.
Η συνεχής έκθεση στον ανθρώπινο πόνο, στις κρίσεις και στην ένταση μπορεί να επηρεάσει συναισθηματικά κάθε επαγγελματία ή χειριστή γραμμής βοήθειας. Το δευτερογενές τραύμα και η επαγγελματική κόπωση δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας, αλλά αναγνωρισμένες επαγγελματικές προκλήσεις αυτού του πεδίου. Για τον λόγο αυτό, η φροντίδα των ίδιων των χειριστών, η εποπτεία, η ομαδική υποστήριξη, η συνεχής εκπαίδευση και η αποφόρτιση αποτελούν βασικά στοιχεία μιας υγιούς, σταθερής και αποτελεσματικής ομάδας παρέμβασης».
Υπάρχουν ιστορίες που δεν θα ξεχάσετε ποτέ; Τι μαθήματα σας δίδαξαν και πώς επηρέασαν την καθημερινότητά σας;
«Σε μια γραμμή παρέμβασης για την αυτοκτονία υπάρχουν περιστατικά που παραμένουν στη μνήμη όχι λόγω της συναισθηματικής τους έντασης, αλλά επειδή αναδεικνύουν πλευρές της αυτοκτονικότητας που δεν είναι πάντα ορατές στην κλασική κλινική πράξη.
Υπάρχουν κλήσεις που δείχνουν πόσο διαφορετικά μπορεί να εκφραστεί η αυτοκτονική κρίση: άλλες με έντονη αποδιοργάνωση, άλλες με απόλυτη ψυχραιμία, άλλες μέσα από σιωπή, αμφιθυμία ή έμμεσες αναφορές. Αυτό εκπαιδεύει συνεχώς τον επαγγελματία να μην λειτουργεί στερεοτυπικά και να μην θεωρεί ότι όλες οι αυτοκτονικές συμπεριφορές εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο.
Πολλές φορές, μέσα από τις κλήσεις, αναδεικνύονται επαναλαμβανόμενα μοτίβα: ιστορικό προηγούμενων προσπαθειών, χρόνια ευαλωτότητα, ψυχιατρική επιβάρυνση, οικογενειακά μοτίβα, τραυματικές εμπειρίες, εξαρτήσεις, σοβαρή μοναξιά ή δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Αυτές οι παρατηρήσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο θεραπευτικά αλλά και ερευνητικά».
Τι είναι αυτό που σας δίνει τη δύναμη ή το κίνητρο καθημερινά;
«Το κίνητρο δεν βασίζεται σε μια γενική ή συναισθηματική αντίληψη «προσφοράς», αλλά στην επιστημονική και πρακτική σημασία που έχει η παρέμβαση στην αυτοκτονικότητα.
Η δυνατότητα να παρεμβαίνεις σε πραγματικό χρόνο, σε ανθρώπους που βρίσκονται σε κρίση, επιτρέπει όχι μόνο την άμεση υποστήριξη αλλά και τη βαθύτερη κατανόηση των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών. Η συνεχής επαφή με διαφορετικά περιστατικά, ηλικίες, ψυχοπαθολογία και μορφές κρίσης δημιουργεί μια μοναδική εμπειρία πεδίου, η οποία δύσκολα αποκτάται μόνο μέσα από θεωρητική εκπαίδευση.
Παράλληλα, η γραμμή δεν λειτουργεί απομονωμένα. Η σύνδεσή της με το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας, η εποπτεία, η συμμετοχή σε εκπαιδευτικά προγράμματα, ημερίδες, ερευνητικές διαδικασίες και επιστημονικές συνεργασίες δημιουργούν ένα συνεχώς εξελισσόμενο πλαίσιο γνώσης και παρέμβασης.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι μέσα από τη μακροχρόνια λειτουργία της γραμμής διαμορφώνεται σταδιακά η δυνατότητα αναγνώρισης συγκεκριμένων μοτίβων ευαλωτότητας και κρίσης. Αυτό ενισχύει τη θέση ότι η αυτοκτονικότητα δεν είναι ένα πλήρως τυχαίο γεγονός, αλλά μια διαδικασία που σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να αναγνωριστεί έγκαιρα και να αντιμετωπιστεί».
Υπάρχει η απαραίτητη στήριξη από τις αρχές;
«Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μεγαλύτερη αναγνώριση της σημασίας της πρόληψης της αυτοκτονίας και της ανάγκης ανάπτυξης οργανωμένων υπηρεσιών παρέμβασης στην κρίση. Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 λειτουργεί υπό τη στήριξη και εποπτεία του Υπουργείου Υγείας και με την επιστημονική ευθύνη της ΚΛΙΜΑΚΑ, μέσα σε ένα οργανωμένο πλαίσιο υπηρεσιών ψυχικής υγείας και πρόληψης της αυτοκτονικότητας.
Ωστόσο, οι ανάγκες παραμένουν μεγάλες. Η αυτοκτονικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο τη στιγμή της κρίσης. Απαιτεί σταθερές δομές, συνεχή εκπαίδευση, διασύνδεση υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ανάπτυξη μηχανισμών πρόληψης και συνέχεια στη φροντίδα των ανθρώπων που βρίσκονται σε κίνδυνο.
Η πρόληψη της αυτοκτονίας χρειάζεται μακροχρόνιο σχεδιασμό και αντιμετώπιση ως ζήτημα δημόσιας υγείας, με οργανωμένες και επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις».
Τι είναι αυτό που θα θέλατε περισσότερος κόσμος να γνωρίζει γι’ αυτό που κάνετε;
«Κάτι που πρέπει να γνωρίζουμε όλοι είναι ότι η αυτοκτονία δεν είναι μια ακατανόητη ή τυχαία πράξη. Είναι συνήθως το τελικό σημείο μιας σύνθετης, πολυπαραγοντικής και δυναμικής διαδικασίας, στην οποία αλληλεπιδρούν ψυχική ευαλωτότητα, βιολογικοί, ψυχολογικοί, κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες.
Η αυτοκτονικότητα μπορεί να μην εκφράζεται πάντα άμεσα ή καθαρά. Μπορεί να εμφανίζεται μέσα από αλλαγές στη συμπεριφορά, απομόνωση, απελπισία, παρορμητικότητα, σιωπή, απόσυρση ή έμμεσες αναφορές στο τέλος της ζωής. Για αυτό η πρόληψη δεν αρχίζει μόνο τη στιγμή της κρίσης, αλλά πολύ νωρίτερα, με την έγκαιρη αναγνώριση της ευαλωτότητας και τη σύνδεση του ανθρώπου με κατάλληλη βοήθεια.
Η Γραμμή 1018 δεν είναι μια απλή γραμμή ακρόασης. Είναι μια οργανωμένη υπηρεσία παρέμβασης, στελεχωμένη από επαγγελματίες ψυχικής υγείας, που συνδέεται με το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας και μπορεί να προσφέρει συνέχεια στη φροντίδα, αξιολόγηση, παραπομπή και εξειδικευμένη υποστήριξη.
Το σημαντικότερο μήνυμα είναι ότι η αυτοκτονικότητα, σε πολλές περιπτώσεις, μπορεί να αναγνωριστεί, να προσεγγιστεί και να αντιμετωπιστεί. Δεν πρέπει να μένει στη σιωπή».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
