«Ελληνίδα μάνα». Ένας όρος που αγαπάμε, κάνοντας χιούμορ να χρησιμοποιούμε, που συνδέεται άρρηκτα με την ελληνική παράδοση, ένα αρχέτυπο μητέρας που όλοι μας γνωρίζουμε καλά τα χαρακτηριστικά του· η υπερπροστατευτική, η μάνα που θυσιάζεται, που αφοσιώνεται, που είναι πάντα διαθέσιμη, που φύεται με μια ζακέτα στο χέρι.
Μέσα από αυτά τα μοτίβα, η «Ελληνίδα μάνα» και όσα (οφείλει να) κάνει, εντυπώνονται διαχρονικά, στο συλλογικό ασυνείδητο. Ο όρος έγινε ταυτότητα και όχι απλώς ρόλος. Και κάπως έτσι, οι μητέρες, έρχονται αντιμέτωπες πρώτα απ' όλα με τον ίδιο τους τον εαυτό· δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να ξεκουραστούν, να δείξουν θυμό ή απόγνωση, να εκφράσουν αμφιθυμία απέναντι στη μητρότητα.
Συζητήσαμε με την κ. Ηλέκτρα Κτενά, Παιδοψυχολόγο και Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια για τον ρόλο της μητέρας, τις πρωτόγνωρες εμπειρίες που τον ακολουθούν, αλλά και τις παρεξηγημένες και ταμπού πτυχές της μητρότητας. Μια μαγική συνύπαρξη συναισθημάτων είναι το ταξίδι της μητρότητας και με αφορμή αυτή τη μέρα - αλλά και την κάθε μέρα - ας τους δίνουμε τον χώρο να εκφράζονται.
Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά που αποδίδονται διαχρονικά στην «Ελληνίδα μάνα»;
Η εικόνα της «Ελληνίδας μάνας» θα λέγαμε ότι μεταφέρεται διαγενεακά, από τη γιαγιά στη μητέρα και από τη μητέρα στην κόρη. Πρόκειται για ένα πρότυπο μητρότητας που έχει διαμορφωθεί πολιτισμικά γύρω από την απόλυτη αφοσίωση και την ανάγκη της μητέρας να είναι πάντα διαθέσιμη για το παιδί της. Η φροντίδα συχνά ταυτίζεται με τη μόνιμη ανησυχία, την εγρήγορση και την αίσθηση ευθύνης , ενώ η αξία της μετριέται μέσα από την αυτοθυσία. Είναι ένα μοντέλο όπου, διαχρονικά, ο ρόλος απορροφά το πρόσωπο: η γυναίκα γίνεται «η μάνα», και κάθε άλλη πτυχή της ταυτότητάς της - επαγγελματική, ερωτική, προσωπική - αποσιωπάται. Αυτή η εικόνα, μέχρι πρόσφατα, ακουγόταν σαν τιμή, αλλά κλινικά λειτουργεί συχνά σαν ένα στενό περίβλημα μέσα στο οποίο πολλές γυναίκες ασφυκτιούν.
Διαφέρει η πραγματικότητα από αυτή την εικόνα, ή έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια;
Η πραγματικότητα σήμερα είναι σαφώς πιο σύνθετη. Η σύγχρονη μητέρα καλείται να ανταποκριθεί ταυτόχρονα σε πολλούς ρόλους: επαγγελματίας, σύντροφος, μητέρα, φροντίστρια, αλλά και άνθρωπος με προσωπικές ανάγκες και ταυτότητα. Οι κοινωνικές απαιτήσεις έχουν αυξηθεί, ενώ τα υποστηρικτικά δίκτυα συχνά έχουν μειωθεί.
Το πώς θα σταθεί μια γυναίκα ως μητέρα σχετίζεται άμεσα με το πώς βιώνει τον εαυτό της ως γυναίκα και ως σύντροφο. Η μητρότητα δεν λειτουργεί αποκομμένα από τις υπόλοιπες πλευρές της ταυτότητάς της. Σε αυτό το σημείο, ο ρόλος του πατέρα είναι πρωταγωνιστικός. Όταν υπάρχει ένας πραγματικά παρών και συναισθηματικά διαθέσιμος πατέρας, η μητέρα δεν χρειάζεται να λειτουργεί διαρκώς σε καθεστώς υπερεπαγρύπνησης ή εξάντλησης. Στο γραφείο μου, συναντώ όλο και συχνότερα, και είναι πολύ ενθαρρυντικό, το μοντέλο του πατέρα που δεν λειτουργεί βοηθητικά ή επικουρικά αλλά είναι παρών σε όλες τις πτυχές του παιδιού, της οικογένειας και της συντροφικής σχέσης. Σε συνδυασμό με το ότι οι νεότερες μητέρες ενημερώνονται περισσότερο, διαβάζουν, αναζητούν ψυχοεκπαίδευση, θα έλεγα ότι σταδιακά απομακρύνονται από το μοντέλο της μητέρας που οφείλει να αντέχει τα πάντα σιωπηλά.
«Θα ήθελα να σταματήσουμε να την εξιδανικεύουμε. Η εξιδανίκευση δεν είναι σεβασμός - είναι μια μορφή φίμωσης που φορτώνει ενοχές»
Η «Ελληνίδα μάνα» παρουσιάζεται συχνά ως υπερπροστατευτική ή «παρεμβατική». Πόσο αυτά τα στερεότυπα είναι μοναδικά για την Ελλάδα και κατά πόσο συναντώνται και αλλού; Αναπαράγονται αυτά τα μοτίβα στην τηλεόραση ή στον καθημερινό λόγο;
Αυτά τα στερεότυπα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικά. Στη συστημική θεωρία της οικογένειας υπάρχει η έννοια του enmeshment, δηλαδή μιας πολύ έντονης συναισθηματικής εμπλοκής ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, όπου τα όρια συχνά γίνονται πιο διάχυτα. Το συναντάμε σε πολιτισμούς με ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς, όπως στην Ιταλία, στη Λατινική Αμερική ή στη Μέση Ανατολή. Αυτό που είναι ιδιαίτερο στην Ελλάδα είναι ότι η μητέρα έχει συμβολικά συνδεθεί με την ίδια την εθνική ταυτότητα — «μάνα Ελλάδα», μοιρολόγια, δημοτικό τραγούδι.
Η αναπαραγωγή αυτών των μοτίβων είναι καθημερινή και περνά μέσα από τηλεοπτικές σειρές, διαφημίσεις αλλά και τον ίδιο τον καθημερινό λόγο. Εκφράσεις όπως «η μάνα ξέρει καλύτερα», «σαν τη μάνα δεν έχει» ή «μάνα είσαι, θα αντέξεις» ενισχύουν την εικόνα της μητέρας που πρέπει να είναι πάντα διαθέσιμη και συναισθηματικά ανθεκτική. Παράλληλα, η υπερπροστατευτική ή παρεμβατική μητέρα παρουσιάζεται συχνά με χιούμορ, κάτι που πολλές φορές κανονικοποιεί συμπεριφορές που δυσκολεύουν την αυτονομία του παιδιού και φορτώνουν τη μητέρα με έναν ρόλο απόλυτης ευθύνης.
Περιορίζουν τα στερεότυπα αυτά τη μητέρα σε έναν συγκεκριμένο ρόλο;
Ναι, και κλινικά αυτό έχει συγκεκριμένο κόστος. Όταν η ταυτότητα μιας γυναίκας ταυτίζεται απόλυτα με τον ρόλο της μητέρας, ό,τι βρίσκεται έξω από αυτόν τον ρόλο γίνεται απειλή ή ενοχή. Βλέπω γυναίκες που δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να ξεκουραστούν, να δείξουν θυμό, να εκφράσουν αμφιθυμία απέναντι στη μητρότητα - γιατί όλα αυτά συγκρούονται με την «αγία μητέρα» που έχουν εσωτερικεύσει. Όταν τα παιδιά μεγαλώσουν και φύγουν, πολλές βιώνουν μια κρίση ταυτότητας - γιατί δεν έχουν χτίσει τίποτα έξω από τον ρόλο. Στα παιδιά, από την άλλη, η υπερεμπλεκόμενη μητέρα δυσκολεύει τη φυσιολογική διαδικασία της αυτονόμησης. Το στερεότυπο, λοιπόν, δεν περιορίζει μόνο τη μητέρα — μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά.
«Βλέπω γυναίκες που δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να ξεκουραστούν και να εκφράσουν αμφιθυμία απέναντι στη μητρότητα, γιατί όλα αυτά συγκρούονται με την «αγία μητέρα» που έχουν εσωτερικεύσει».
Τι θα θέλατε να αλλάξει στον τρόπο που μιλάμε για τη μητρότητα;
Θα ήθελα να σταματήσουμε να την εξιδανικεύουμε. Η εξιδανίκευση δεν είναι σεβασμός - είναι μια μορφή φίμωσης που φορτώνει ενοχές. Όταν λέμε στις μητέρες ότι η μητρότητα είναι «η πιο όμορφη εμπειρία της ζωής», τους αφαιρούμε ταυτόχρονα το δικαίωμα να πουν ότι κάποιες μέρες είναι εξαντλητική, μοναχική, ή και αμφιθυμική. Ο Winnicott μίλησε για την «αρκετά καλή μητέρα» - ένα μοντέλο πιο ανθρώπινο, που δίνει στις γυναίκες την άδεια να μην είναι τέλειες. Αυτό θα ήθελα να γίνει κανόνας στον δημόσιο λόγο μας: λιγότερη ηθικολογία, περισσότερος ψυχικός χώρος για την πραγματική, πολυδιάστατη εμπειρία της μητρότητας. Να την αντιμετωπίζουμε ως κοινή ευθύνη: του πατέρα, της οικογένειας, του κράτους. Όχι ως αποστολή που αναλαμβάνει μόνη της μία γυναίκα και κρίνεται γι' αυτήν εφ' όρου ζωής.
Μπορείτε να μας μιλήσετε για μια συγκινητική ή χαρακτηριστική ιστορία που σας έχει μείνει από κάποια μαμά που ζήτησε τη βοήθειά σας;
Θυμάμαι μια μητέρα που περιέγραφε έντονα ένα αίσθημα μοναξιάς λέγοντας ότι «δεν έχει κανέναν δίπλα της» και ότι δεν υπάρχει δίκτυο υποστήριξης στη ζωή της. Ωστόσο, μέσα στη δουλειά μας φάνηκε κάτι πιο σύνθετο: όταν υπήρχε μια κατάσταση κρίσης - όπως μια ασθένεια του παιδιού ή ένα δικό της ιατρικό/επαγγελματικό ραντεβού - μπορούσε να κινητοποιήσει ανθρώπους και να δεχτεί βοήθεια.
Η δυσκολία εμφανιζόταν κυρίως σε στιγμές που αφορούσαν τη δική της καθημερινότητα και τις δικές της ανάγκες. Δεν χωρούσε εύκολα στο μυαλό της ότι θα μπορούσε να ζητήσει βοήθεια για να ξεκουραστεί, να πάει μια βόλτα, να δει φίλες ή να βγει με τον σύντροφό της για φαγητό. Κάθε προσπάθεια να φροντίσει αυτές τις πλευρές του εαυτού της συνοδευόταν από ενοχές, σαν να «αφαιρούσε» χρόνο ή προσοχή από τον ρόλο της μητέρας.
Μέσα από τη διαδικασία, άρχισε να επανατοποθετεί την αυτοφροντίδα όχι ως κάτι εγωιστικό, αλλά ως βασική ανάγκη που στηρίζει την ψυχική της ισορροπία και, τελικά, και τη σχέση της με το παιδί της και τους άλλους. Σιγά σιγά, η συζήτηση μετατοπίστηκε από το «δεν έχω κανέναν» στο «δεν έχω επιτρέψει στον εαυτό μου να υπάρχει και στις άλλες του πλευρές».
Ποιο είναι αυτό το χαρακτηριστικό ή βίωμα, που όσα κι αν έχει ακούσει ή της έχουν πει γι' αυτό, μια μητέρα το μαθαίνει μονάχα στην πράξη;
Τη μητρική αμφιθυμία. Δηλαδή την ικανότητα να αγαπάς ένα ανθρώπινο πλάσμα όσο τίποτε άλλο στον κόσμο και ταυτόχρονα, κάποιες στιγμές, να νιώθεις εξάντληση, θυμό, ή ακόμα και την επιθυμία να ξεφύγεις. Κανένα βιβλίο, καμία προετοιμασία δεν μπορεί να σου εξηγήσει από πριν αυτή τη συνύπαρξη. Είναι μια από τις πιο παρεξηγημένες και ταμπού πτυχές της μητρότητας, ακριβώς γιατί ο πολιτισμικός μας λόγος επιτρέπει μόνο τη «θετική» αγάπη. Όταν μια μητέρα μάθει να αναγνωρίζει ότι η αμφιθυμία δεν την κάνει «κακή μητέρα» αλλά απλώς άνθρωπο, κάτι ησυχάζει μέσα της. Και αυτή η εσωτερική ησυχία είναι, νομίζω, ένα από τα πιο πολύτιμα δώρα που μπορεί να κάνει στον εαυτό της και στο παιδί της.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
