Χιόνι, κρύο που σου τρυπάει τα κόκαλα, κτίρια που έχεις δει ξανά και ξανά σε ταινίες είναι όσα βλέπαμε, καθώς πλησιάζαμε στο Άουσβιτς. Σαν να πλησιάζεις σε ένα κινηματογραφικό σετ τρόμου, που τα όρια πραγματικότητας και φαντασίας είναι θολά. Σαν να μπαίνεις σε έναν εφιάλτη, με δική σου επιλογή και δεν ξέρεις ακριβώς το γιατί. Το «γιατί» είναι σίγουρα η λέξη που γυρνούσε ξανά και ξανά στο μυαλό όλων μας, όσο θα βυθίζαμε κάθε βήμα στο χιόνι, οδεύοντας προς την πύλη που σηματοδοτεί τη φρίκη.
Το Άουσβιτς
Το Άουσβιτς αποτέλεσε ένα από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Ναζιστικής Γερμανίας, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται περίπου 60 χλμ. δυτικά της Κρακοβίας. Στην ουσία πρόκειται για ένα ολόκληρο σύμπλεγμα στρατοπέδων, που κατά τη διάρκεια του πολέμου αποτελούταν από τα: Άουσβιτς I, Άουσβιτς-Μπίρκεναου και Άουσβιτς-Μόνοβιτς.
Περιλάμβανε τρία κυρίως στρατόπεδα και σε όλα υποχρέωναν τους κρατούμενους σε καταναγκαστική εργασία. Περισσότεροι από 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους εκεί, με την πλειοψηφία αυτών να είναι Εβραίοι αλλά ανάμεσά τους ήταν και πολιτικοί κρατούμενοι, Ρομά, μάρτυρες του Ιεχωβά, ομοφυλόφιλοι και γενικότερα άνθρωποι που θεωρούνταν εχθροί του ναζιστικού καθεστώτος.
Μόλις έφταναν μετά από ένα μαρτυρικό ταξίδι στοιβαγμένοι σε τρένα, άντρες, γυναίκες και παιδιά περνούσαν το πρώτο και κυριότερο στάδιο διαλογής. Όσοι κρίνονταν ικανοί για εργασία έπαιρναν μια παράταση ζωής, μέχρι να πεθάνουν λίγο αργότερα από τις κακουχίες. Όσοι κρίνονταν ανίκανοι για εργασία, οδηγούνταν απευθείας στον θάνατο.
Η οργανωμένη ξενάγηση είναι σκηνοθετημένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να επικρατεί ησυχία παντού, αφού οι ξεναγοί μιλούν χαμηλόφωνα μέσω ακουστικών σε όλους τους επισκέπτες. Το χιόνι, την ημέρα της επίσκεψής μας, δημιούργησε ένα απόκοσμο σκηνικό. Αφού εξοπλιστήκαμε με τα ακουστικά, λοιπόν, μάς περίμενε ένας μακρύς διάδρομος στον οποίο ακούγονται από τα μεγάφωνα τα ονόματα των ανθρώπων που δολοφονήθηκαν στο Άουσβιτς. Λίγο μετά, ξεπροβάλλει η πύλη.
«Η Εργασία απελευθερώνει»
Κάποιοι στέκονται άβολα και βγάζουν φωτογραφίες. Μια κυρία δίπλα μας, όμως, ξεχωρίζει από το group, αφού με τις πατερίτσες της έφτασε ως εδώ, μετά από ένα μικρό ατύχημα, που όμως δεν θα της άλλαζε με τίποτα τον στόχο ζωής που είχε βάλει, να επισκεφθεί αυτόν τον τόπο. Μαζί της κουβαλάει ένα μικρό μπουκέτο λουλούδια για να αφήσει σε κάποιο σημείο, ως φόρο τιμής σε προγόνους της που βίωσαν τον διωγμό αλλά ευτυχώς δεν είχαν την τύχη όσων άφησαν την τελευταία τους, μαρτυρική, πνοή στα στρατόπεδα.
«Τώρα περπατάτε πάνω από τις στάχτες χιλιάδων ανθρώπων»
Αυτό που δεν μπορεί να χωνέψει εύκολα όποιος επισκέπτεται αυτό το μέρος, είναι το πόσο οι ναζί προσπάθησαν να «τελειοποιήσουν τον θάνατο». Στην αρχή, στους θαλάμους αερίων χρησιμοποιούνταν διάφορα δηλητηριώδη αέρια τα οποία όμως κάποιες φορές, αργούσαν να δράσουν. Τότε, βρέθηκε το πλέον αποτελεσματικό χημικό που σκόρπισε τον θάνατο στους θαλάμους, το οποίο ήταν το Zyclon B. Το χαρακτηριστικό του μπλε χρώμα έχει ακόμη αφήσει το στίγμα του στους τοίχους. Σε ένα από τα εισαγωγικά κομμάτια της περιήγησής μας στον μουσειακό χώρο, βλέπουμε τα δεκάδες σκουριασμένα κουτιά που έχουν διασωθεί. Όσον αφορά την “τελειοποίηση του θανάτου”, σημαντικό είναι όχι μόνο πώς θα αφαιρέσεις μια ζωή αλλά και πώς θα την εξαφανίσεις εντελώς. Έτσι, οι ομαδικοί τάφοι γρήγορα αποδείχθηκαν μη αποτελεσματικοί για τους ναζί, αφού ο όγκος των νεκρών ήταν τεράστιος. Φυσικά, μην ξεχνάμε πως οι σοροί αποτελούν πολύ σημαντικό αποδεικτικό στοιχείο όλων αυτών των εγκλημάτων. Έτσι, τη λύση σε αυτό έφεραν οι κλίβανοι στα κρεματόρια. Εκεί γινόταν η αποτέφρωση των σορών και η στάχτη, απλά σκορπιζόταν οπουδήποτε. «Τώρα περπατάτε πάνω από τις στάχτες χιλιάδων ανθρώπων» μας λέει, καθώς περπατάμε, η ξεναγός.
Ό,τι απέμεινε
Και κάπως έτσι, με σφιγμένο στομάχι, προχωράμε σταδιακά σε όσα κτίρια του συγκροτήματος του Άουσβιτς έχουν διαμορφωθεί προς επίσκεψη. Καθώς περνάμε από τους κοιτώνες των κρατουμένων και τα λιγοστά μπάνια τα οποία ήταν προσβάσιμα μόνο για λίγη ώρα το πρωί και για λίγη ακόμη το βράδυ, φτάνουμε σε ειδικά διαμορφωμένα δωμάτια με όσα αντικείμενα απέμειναν.
Οι κρατούμενοι των στρατοπέδων, έφευγαν από τα σπίτια τους με γεμάτες βαλίτσες, με τα πολυτιμότερα υπάρχοντά τους και με ό,τι θα χρειάζονταν για να “μετακομίσουν” κάπου αλλού. Φυσικά, μπαίνοντας στα τρένα που δεν είχαν γυρισμό, δεν γνώριζαν πως κατευθύνονται προς τον θάνατο. Έτσι, πάνω στις βαλίτσες τους βλέπουμε γραμμένα τα ονόματά τους: Benjamin, Lea, Hertha, Fritz κ.α. Τους είχαν πει πως φεύγοντας θα τις έπαιρναν πάλι πίσω.
Είναι σίγουρα άβολο να βλέπουμε σαν «εκθέματα» τα πράγματα όλων αυτών των ανθρώπων, τα προσθετικά τους μέλη, τα παιδικά ρουχαλάκια που κοιτάζαμε όλοι μουδιασμένοι, παπούτσια που ήταν μικρότερα και από τις παλάμες μας. Όμως αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που πλέον το Άουσβιτς είναι ανοικτό σε επισκέπτες. Λειτουργεί ως χώρος μνήμης, ως μια απόδειξη του πόσο σκοτεινός ήταν ο 20ος αιώνας για την ανθρωπότητα και πως πάση θυσία, δεν πρέπει να επιτρέψουμε να επαναληφθεί αυτός ο εφιάλτης.
Σε μία αίθουσα μόνο, η ξεναγός μας απαγορεύει να φωτογραφίσουμε. Πρόκειται για έναν χώρο στο μέγεθος μιας ολόκληρης γκαρσονιέρας, που είναι γεμάτος από κοτσίδες μαλλιών.
Τα μαλλιά χρησίμευαν στην κατασκευή κουβερτών και καλτσών των γερμανικών στρατευμάτων. Στον χώρο εκτίθεται και ένα τόπι ύφασμα που έλεγχος DNA έδειξε ότι αποτελείται από ανθρώπινα μαλλιά.
Όσο πλησιάζουμε προς την ολοκλήρωση του πρώτου μέρους της ξενάγησης, έρχεται μάλλον η πιο σκληρή στιγμή από όλες.
Μπαίνουμε σε ένα από τα διασωζόμενα κρεματόρια. Το κρεματόριο αποτελείται από τον "εισαγωγικό" χώρο όπου οι ναζί διέταζαν τους κρατούμενους να βγάλουν τα ρούχα τους, με την πρόφαση ότι πρόκειται να κάνουν ένα ομαδικό ντουζ. Μετά από μια γερή σιδερένια πόρτα, μπαίνουμε σε ένα μεγάλο αεροστεγές και ασφυκτικό δωμάτιο, στο οποίο λάμβανε χώρα η εξόντωση.
Εκεί, μάρτυρες των εγκλημάτων, οι νυχιές στους τοίχους και το ξεθωριασμένο μπλε χρώμα του Zyclon B. Δεν προλαβαίνουμε να χωνέψουμε αυτό που βλέπουμε. Όλοι νιώθουμε μουδιασμένοι. Βγαίνοντας από τον χώρο που γινόταν η εξόντωση με τα δηλητηριώδη αέρια, οι αποτεφρωτήρες ή αλλιώς, φούρνοι. Φεύγοντας από το εκεί, περνάμε ανάμεσα από τα άλλοτε ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα. Κάπου εκεί θα θέλαμε να είχε τελειώσει αυτό το δύσκολο ταξίδι, αλλά είχε λίγο ακόμη.
Το Άουσβιτς - Μπίρκεναου
Με σφιγμένο το στομάχι κατευθυνόμαστε στο Άουσβιτς - Μπίρκενάου, το οποίο είχε τον μεγαλύτερο αριθμό κρατουμένων. Αυτό το στρατόπεδο εξόντωσης δημιουργήθηκε κοντά στο πολωνικό χωριό Μπρζεζίνκα (γερμ. Birkenau), σε απόσταση 1.200 μέτρων από το Άουσβιτς Ι.
Αυτό που μας συγκλονίζει στο Μπίρκενάου είναι η αχανής έκταση, που στην δική μας περίπτωση, είναι καλυμμένη από αρκετούς πόντους χιόνι και το μόνο που ξεπροβάλει όσο φτάνει το μάτι μας, είναι μερικά δοκάρια που έχουν μείνει από τις κατασκευές.
Οδηγηθήκαμε στο πίσω μέρος του στρατοπέδου όπου βρίσκονται τα ερείπια των κρεματορίων και των θαλάμων αερίων που ανατινάχτηκαν από τα SS, τα οποία φεύγοντας -την ώρα που πλησίαζε ο Κόκκινος Στρατός-, προσπάθησαν να καταστρέψουν τις αποδείξεις των εγκλημάτων τους. Ωστόσο δεν πρόφτασαν να καταστρέψουν τα πάντα και οι θυριωδίες τους μένουν μπροστά στα μάτια μας μέχρι και σήμερα.
Ένα από τα λίγα σωζώμενα κτίσματα στο Μπίρκενάου είναι ένας ξενώνας στον οποίο μπαίνουμε. Εκεί, σε απλές τάβλες στοιβάζονταν οι κρατούμενοι ο ένας πάνω στον άλλο, ανάμεσα σε λάσπες και ανοικτά παράθυρα. Πολλοί έχουν χαράξει τα ονόματά τους, ή φράσεις στο τσιμέντο και τα ξύλα.
«Όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει»
Το να φτάσεις μέχρι αυτή τη στοιχειωμένη πύλη που έχει χαραχτεί στις συνειδήσεις μας, είναι μια σημαντική απόφαση. Γιατί φεύγοντας από εκεί, αυτό το μέρος μένει για πάντα χαραγμένο στη μνήμη όποιου το επισκεφτεί. Η μυρωδιά του ναζισμού, που κατά κάποιο τρόπο είναι ακόμη αισθητή, μας κάνει όλους να ντραπούμε για το ανθρώπινο είδος. Να ντραπούμε στην ιδέα πως ο άνθρωπος είναι ικανός να προκαλέσει τέτοιο ανελέητο πόνο, κυριευμένος από κτηνώδη ένστικτα.
«Για τον κάθε έναν που βρίσκεται εδώ, αυτή η επίσκεψη σηματοδοτεί κάτι διαφορετικό. Βλέποντας όμως αυτά που είδατε εδώ σήμερα, δεν θα τα ξεχάσετε – και αυτό είναι το νόημα», καταλήγει στο τέλος της επίσκεψης η ξεναγός.
Κάπου είδαμε γραμμένο σε έναν τοίχο: «Όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει». Και αυτό είναι η ουσία αυτής της επίσκεψης. Μιας επίσκεψης που θα κουβαλάμε μαζί μας για πάντα.
Φωτογραφίες: Μαρία Χατζηπέτρου, Βασιλική Σ.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
