Όσοι ζουν στην Αθήνα, είναι «γέννημα θρέμα» του Μετρό. Αν κατά μέσο όρο πούμε ότι χρησιμοποιούμε μια ώρα την ημέρα τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, όλο τον χρόνο περνάμε 365 ώρες - ή για να το κατανοήσουμε καλύτερα - 15 μέρες και 5 ώρες συνεχόμενα από την χρονιά μας.
Αν τα χρησιμοποιούμε, πάνω από μια ώρα, ο χρόνος αυτός φυσικά πολλαπλασιάζεται. Εκτός από την ώρα που δαπανούμε, «κομμάτι μας» τα κάνει και η καθημερινή δέσμευση που έχουμε με αυτά.
Διαβάστε επίσης: «Με τραυμάτισε»: Η έρευνα του Reader για τη σεξουαλική παρενόχληση γυναικών στα ΜΜΜ - Μόνο το 3,3% καταγγέλλει
Παρά τη συχνή μας χρήση ωστόσο, αν το παρατηρήσουμε, είμαστε όλοι άβολοι στα μέσα μεταφοράς, λες και μπαίνουμε πρώτη φορά. Προσωπικά, δεν ξέρω «πού να κοιτάξω». Η βλεμματική επαφή, το ευρέως γνωστό eye contact, σε ένα γεμάτο μετρό είναι δύσκολη. Ο πολύς κόσμος συσσωρευμένος, οι άγνωστες φιγούρες σε συνδυασμό με το γενικότερο άγχος στα μέσα (έρευνα έχει δείξει ότι το στρες των πολιτών σε Αθήνα Θεσσαλονίκη οφείλεται και στην πίεση των μετακινήσεων) μας κάνουν να νιώθουμε έξω από τα νερά μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι θέσεις σε «τετράδες» που η διάταξή τους δηλαδή είναι τέτοια που ερχόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο.
Για αυτό και άλλοτε κοιτάμε το πάτωμα, άλλοτε τη «θέα» από το παράθυρο - στην περίπτωση του μετρό το μπετόν χωρίς κανέναν λόγο - ή άλλοτε στρεφόμαστε στα κινητά μας, ή στην καλύτερη των περιπτώσεων στα βιβλία μας. Και τώρα με τις εργασίες στο μετρό, όπου το 5G θα εισχωρήσει σε όλους τους συρμούς η εμβύθιση στις οθόνες, θα γίνει ακόμα μεγαλύτερη.
Ψυχολόγοι μιλούν στο Reader για τη δυσκολία της οπτικής επαφής στο Μετρό και πώς μπορεί αυτό να εξηγείται.
Η ψυχολόγος Χριστίνα Μπόντσα μας εξήγησε ότι: «Η βλεμματική επαφή μπορεί να θεωρηθεί από τους πιο ισχυρούς τρόπους μη λεκτικής επικοινωνίας. Ακόμη και λίγα δευτερόλεπτα να διαρκέσει, μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι ξεκινά μια κοινωνική αλληλεπίδραση. Σε έναν χώρο όπως το μετρό, όπου βρισκόμαστε αναγκαστικά πολύ κοντά σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, οι περισσότεροι προσπαθούμε ασυνείδητα να διατηρήσουμε μια ισορροπία ανάμεσα στην εγγύτητα και στον προσωπικό μας χώρο.
Η αποφυγή της παρατεταμένης βλεμματικής επαφής είναι ένας τρόπος να δείξουμε ότι δεν επιδιώκουμε επικοινωνία και να μειώσουμε την πιθανή αμηχανία, τόσο τη δική μας όσο και του άλλου».
Το κινητό ως «κοινωνική ασπίδα»
Αναφορικά με την προσκόλληση μας στις οθόνες, όταν προσπαθούμε να αποφύγουμε την οπτική επαφή, η ψυχολόγος σημείωσε: «Το κινητό λειτουργεί σαν ένα είδος «κοινωνικής ασπίδας». Μας δίνει μια ξεκάθαρη ενασχόληση, μειώνει την πιθανότητα να χρειαστεί να εμπλακούμε σε μια ανεπιθύμητη αλληλεπίδραση και δημιουργεί την αίσθηση ενός προσωπικού χώρου μέσα σε ένα γεμάτο χώρο.
Για ανθρώπους που βιώνουν περισσότερο κοινωνικό άγχος ή αισθάνονται άβολα με τη βλεμματική επαφή, μπορεί να λειτουργεί και ως μια συμπεριφορά ασφάλειας, δηλαδή ένας τρόπος να μειώσουν προσωρινά το άγχος τους. Βέβαια, όταν αυτό γίνεται αυτόματα σε κάθε αντίστοιχη κατάσταση, μπορεί τελικά να συντηρεί την αμηχανία αντί να βοηθά να μειωθεί.
«Έχει σημασία να μπορούμε να αντέχουμε στιγμές χωρίς συνεχή εξωτερικά ερεθίσματα»
Δεν ξέρω αν το κοινωνικό άγχος ήταν τόσο έντονο παλιά. Αν σκεφτεί κανείς ότι η ορολογία Social Anxiety Disorder (SAD), δηλαδή Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους, εμφανίστηκε επίσημα πρώτη φορά το 1994 με την έκδοση του εγχειριδίου DSM-IV, μάλλον οι φράση «κοινωνικό άγχος» δεν θα είχε βγει από το στόμα της μαμάς μας και του μπαμπά μας. Σίγουρα υπήρχε, αλλά δεν ήταν οριοθετημένο. Επίσης σίγουρα δεν είναι το ίδιο σε όλες τις κοινωνίες.
«Η βλεμματική επαφή επηρεάζεται αρκετά από το πολιτισμικό πλαίσιο. Σε κάποιες κοινωνίες θεωρείται ένδειξη αυτοπεποίθησης και ειλικρίνειας, ενώ σε άλλες μπορεί να εκληφθεί ως υπερβολικά άμεση ή ακόμη και αγενής. Όσον αφορά τις νεότερες γενιές, είναι αλήθεια ότι έχουν μεγαλώσει με περισσότερη ψηφιακή επικοινωνία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δυσκολεύονται περισσότερο να σχετιστούν πρόσωπο με πρόσωπο, αλλά ότι έχουν μάθει να εναλλάσσουν διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας. Ίσως σήμερα παρατηρούμε μεγαλύτερη προσπάθεια διαχείρισης της κοινωνικής έκθεσης και της αμηχανίας, όχι απαραίτητα λιγότερη ανάγκη για σύνδεση.
Στο σήμερα, είναι πιθανό να αυξηθεί η χρήση του κινητού μέσα στο μετρό, αφού πλέον δεν θα υπάρχει ο τεχνικός περιορισμός της έλλειψης σήματος. Ωστόσο, δεν θα έλεγα ότι αυτό από μόνο του θα κάνει τους ανθρώπους πιο αποστασιοποιημένους. Το κινητό ήδη χρησιμοποιείται για πολλούς λόγους: ενημέρωση, δουλειά, επικοινωνία ή απλώς για να περάσει η ώρα. Το ερώτημα είναι αν το χρησιμοποιούμε επειδή το επιλέγουμε ή επειδή μας βοηθά να αποφύγουμε κάθε πιθανή κοινωνική επαφή ή αμηχανία.
Από ψυχολογικής πλευράς, έχει σημασία να μπορούμε να αντέχουμε και στιγμές χωρίς συνεχή εξωτερικά ερεθίσματα, γιατί αυτές οι μικρές «παύσεις» είναι μέρος της καθημερινής μας ψυχικής επεξεργασίας.
Αναφορικά με το κινητό, θα έλεγα να αποφύγουμε να βλέπουμε τη χρήση του ως καλή ή κακή. Στη ψυχοθεραπεία μας ενδιαφέρει περισσότερο η λειτουργία που εξυπηρετεί μια συμπεριφορά. Αν, για παράδειγμα, το κινητό μάς βοηθά περιστασιακά να περάσει ευχάριστα ο χρόνος, δεν υπάρχει κάποιο πρόβλημα. Αν όμως γίνεται η μοναδική απάντηση κάθε φορά που νιώθουμε αμηχανία ή κοινωνική έκθεση, τότε αξίζει να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που αποφεύγουμε να βιώσουμε».
Ο φόβος του eye contact ως νόρμα που επικρατεί στον δυτικό κόσμο
Για την ψυχολογία Gelstat και αυτό που ονομάζει αναστροφή, φαινόμενο κατά το οποίο το άτομο στρέφει προς τον ίδιο του τον εαυτό δράσεις, συμπεριφορές ή συναισθήματα που αρχικά ήθελε να κατευθύνει προς το περιβάλλον ή προς έναν άλλο άνθρωπο, μας μίλησε ο ψυχολόγος Δημήτρης Δασκαλάκης.
«Ο φόβος του eye contact, το κοινωνικό άγχος και η χρήση του κινητού, μεταξύ άλλων στα Μέσα Μεταφοράς, εξαιτίας αυτών είναι ένα «social norm» που επικρατεί στον δυτικό κόσμο. Το ερώτημα είναι κατά πόσο κάποιος έχει το θάρρος να ξεπεράσει αυτή τη νόρμα και, αν νιώθει ότι θέλει να κοιτάξει ή να μιλήσει σε κάποιον, κατά πόσο θα ακούσει την ενόρμησή του και θα αφεθεί ή αν θα υπακούσει στη νόρμα.
Στρες προκαλεί και η αντίδραση των γύρω απέναντι στην έκθεση. Αν σκεφτείς ότι ένα μετρό, π.χ., είναι μια ήρεμη θάλασσα, οποιοσδήποτε κάνει μια κίνηση φαίνεται αμέσως, σαν να πετάγεται ένα «ψάρι» από το νερό. Όλα τα βλέμματα πέφτουν πάνω του. Υπάρχει έκθεση και διαφοροποίηση.
Όλο αυτό είναι ένα ζήτημα αυθεντικότητας και διαφοροποίησης από το κοινωνικό σύνολο. Θέλουμε όλοι να είμαστε ίδιοι, προκειμένου να ανήκουμε στην ίδια κοινωνική ομάδα και να κάνουμε τα ίδια πράγματα. Γι' αυτό πολλοί ασχολούνται με το κινητό όταν αισθάνονται άβολα.
Η ψυχολογία Gestalt το ονομάζει αυτό αναστροφή: πρόκειται για έναν μηχανισμό άμυνας ή διαταραχής της επαφής. Το άτομο κάνει στον εαυτό του αυτό που θα ήθελε να κάνει στους άλλους ή στρέφει προς τα μέσα μια δράση που προοριζόταν για το περιβάλλον. Αυτό μπορεί να αποτυπώνει και το κινητό, ως μια ενέργεια εσωστρέφειας.
Βέβαια, σε όλα αυτά είναι σημαντικό να μην τσουβαλιάσουμε τον κόσμο και να μην κάνουμε υπεργενικεύσεις. Μπορεί να υπάρχουν χίλια δύο πράγματα πίσω από τη συμπεριφορά του καθενός, ακόμα κι αν το ''σύμπτωμα'' είναι κοινό».
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
