Δεν φταίνε μόνο οι φωτιές: Οι λόγοι που έχουν αρχίσει να «πεθαίνουν» τα πιο ανθεκτικά δέντρα στην Ελλάδα

Σαρωτικές ήταν φωτιές στην Ελλάδα φέτος. Καμμένες εκτάσεις και «γυμνά» βουνά κυριαρχούν στις εικόνες της καταστροφής. Η Πελοπόνησσος δεν ξέφυγε από τον κανόνα. Ωστόσο, προβληματισμούς εγείρει η εξής διαπίστωση: «δεν φταίνε αποκλειστικά οι φωτιές για τα νεκρά τοπία».

Στη νότια Πελοπόννησο, η ελληνική ελάτη αποτελεί μια επιβλητική παρουσία. Τα βαθυπράσινα, αργής ανάπτυξης κωνοφόρα έχουν από καιρό ορίσει τα δάση μεγάλου υψομέτρου της περιοχής, ευδοκιμώντας στα βουνά και τα βραχώδη εδάφη. Για γενιές ήταν ένα από τα πιο ανθεκτικά είδη της χώρας, ασυνήθιστα ικανά να αντέχουν την ξηρασία, τα έντομα και τις πυρκαγιές που περιοδικά σαρώνουν τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Αυτά τα ελληνικά δάση έχουν ζήσει με φωτιά για όσο καιρό μπορεί κανείς να θυμηθεί.

Σε ρεπορτάζ «βόμβα» του Guardian, ο ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών (FRI) του ΕΛΓΟ -Δήμητρα, Δημήτριος Αβτζήςν δήλωσε: 
«Υπήρχαν εκατοντάδες στρέμματα χαμένων δέντρων», λέει - όχι μόνο αυτά που χάθηκαν στην ίδια την πυρκαγιά, αλλά και μεγάλα κομμάτια νεκρά και ετοιμοθάνατα ανάμεσα στο πράσινο, όπου οι φλόγες δεν τα είχαν φτάσει.

Στα βουνά της Πελοποννήσου, ολόκληρες εκτάσεις πράσινου δάσους γίνονται πορτοκαλί, καθώς τα μακρόβια έλατα ξεραίνονται και πεθαίνουν. Το επίπεδο καταστροφής ήταν τόσο πολύ πέρα ​​από αυτό που είχε δει ο Αβτζής τα προηγούμενα χρόνια, που τον ανάγκασε να επικοινωνήσει αμέσως με το υπουργείο Περιβάλλοντος και να σημάνει συναγερμό.

Ερευνητές σε όλη την Ελλάδα και την κεντρική Ευρώπη προειδοποιούν εδώ και χρόνια ότι η κλιματική αλλαγή θα ωθήσει τα τοπικά οικοσυστήματα σε άγνωστα εδάφη. Οι πυρκαγιές δεν είναι κάτι καινούργιο: σύμφωνα με στοιχεία του Global Forest Watch, μεταξύ 2001 και 2024, η Ελλάδα έχασε 200.000 εκτάρια (500.000 στρέμματα) δέντρων από πυρκαγιές.

Ωστόσο, οι φωτιές δεν είναι το μόνο πράγμα που σκοτώνει τα δέντρα, και οι δυνάμεις που διαμορφώνουν τις συνέπειες των πυρκαγιών έχουν μετατοπιστεί δραματικά τα τελευταία πέντε χρόνια. Αυτό που είδε ο κύριος Αβτζής ήταν το αποτέλεσμα πολλαπλών πιέσεων που στοιβάζονται η μία πάνω στην άλλη, καθεμία από τις οποίες ενισχύεται από την κλιματική κρίση.

Οι λόγοι που τα δάση «νεκρώνουν»

Η πρώτη είναι η σοβαρή, παρατεταμένη ξηρασία, που πλέον αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό του κλίματος της Ελλάδας. Η ξηρότητα επιδεινώνεται από τη σταθερή μείωση του χειμερινού χιονιού. Μια μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Έρευνας και Βιώσιμης Ανάπτυξης και του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαπίστωσε ότι μεταξύ 1991 και 2020, η Ελλάδα έχασε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονοκάλυψης ετησίως, διαβρώνοντας μία από τις σημαντικότερες πηγές υγρασίας βραδείας απελευθέρωσης της χώρας.

Έπειτα έρχεται η βιολογική επίπτωση. Τα εδάφη που έχουν υποβαθμιστεί από την ξηρασία και η συρρίκνωση των υπόγειων υδάτων αφήνουν τα έλατα αποδυναμωμένα, δημιουργώντας ένα άνοιγμα για έντομα. «Γνωρίζουμε ότι η σοβαρή ξηρασία αποδυναμώνει τα δέντρα», λέει ο Αβτζής. «Αλλά όταν εξετάσαμε πιο προσεκτικά τι συνέβαινε, διαπιστώσαμε ότι τα σκαθάρια του φλοιού είχαν εκμεταλλευτεί το πλεονέκτημα. Επιτίθονταν στα δέντρα».
Τα σκαθάρια του φλοιού – ιδιαίτερα αυτά της υποοικογένειας Scolytinae – έχουν αναδειχθεί ως αυξανόμενη απειλή για τα ήδη καταπονημένα δάση της Ελλάδας τα τελευταία δύο χρόνια.

Το όνομά τους οφείλεται στο γεγονός ότι τα έντομα τρυπούν κάτω από τον εξωτερικό φλοιό, εισχωρώντας στα συστήματα στα οποία βασίζονται τα δέντρα για τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών. Μόλις εγκατασταθούν μέσα σε έλατα που έχουν υποστεί καταπόνηση από την ξηρασία, ο αριθμός τους μπορεί να αυξηθεί ραγδαία. «Όταν ένας πληθυσμός φτάσει σε επίπεδα επιδημίας», λέει ο Αβτζής, «γίνεται εξαιρετικά δύσκολο να τον θέσουμε ξανά υπό έλεγχο»..

«Δεν υπάρχει χρόνος για αισιοδοξία»

Ο κύριος Αβτζής είναι ρεαλιστής όταν μιλάει για το τι θα χρειαστεί για την προστασία των ορεινών δασών της Ελλάδας. «Θα είμαι ρεαλιστής», λέει. «Η κυβέρνηση και τα υπουργεία πρέπει να αναλάβουν την πρωτοβουλία και να κινητοποιήσουν την απαραίτητη χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος».

Ορισμένα βήματα, σημειώνει, είχαν ήδη ξεκινήσει όταν υπέβαλε την έκθεσή του για την Πελοπόννησο. «Επικοινώνησαν με τις μεγάλες περιφερειακές δασικές υπηρεσίες και ρώτησαν πόση χρηματοδότηση χρειαζόταν», λέει. «Αυτό που πραγματικά έχει σημασία τώρα είναι αν αυτά τα σχέδια τεθούν πράγματι σε εφαρμογή».

Ερωτηθείς αν τα μεταβαλλόμενα μετεωρολογικά πρότυπα της Ελλάδας είναι πιθανό να συνεχίσουν να επιταχύνονται και αν αυτό θέτει υπαρξιακό κίνδυνο για τα δάση της νότιας Ευρώπης, ο Αβτζής σταματάει. «Δεν υπάρχει χρόνος για απαισιοδοξία», λέει. «Αλλά έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε».

Τα εργαλεία, λέει, υπάρχουν ήδη. «Έχουμε τη γνώση. Έχουμε τους επιστήμονες. Τώρα, πρέπει να αρχίσουμε να μιλάμε για αυτό», λέει. «Επειδή αυτό που βλέπουμε τώρα θα γίνεται μόνο πιο συχνό και πιο έντονο».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.