Η περιπετειώδης ζωή του Βολταίρου που δίδαξε τους ανθρώπους να είναι ελεύθεροι

«Το πηγαίο, άφθαστο και δηκτικό του πνεύμα δεν τραυματίζει απλώς, αλλά συντρίβει, σκοτώνει, μαστιγώνει, δηλητηριάζει, γκρεμίζει. Αν δεν έγραφε, θα δολοφονούσε και καλύτερα θα ήταν να δολοφονούσε», έλεγε για τον Βολταίρο ένας από τους μεγαλύτερους επικριτές του, ο Λουδοβίκος Βεϊγκό.

Λίγες προσωπικότητες στην ιστορία της Ευρώπης κατάφεραν να επηρεάσουν τόσο βαθιά την πολιτική σκέψη, τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και την έννοια της ανθρώπινης ελευθερίας όσο ο Βολταίρος.

Υπήρξε ο «πατέρας» του Διαφωτισμού, ενός πνευματικού κινήματος που άλλαξε οριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν το κράτος, τη θρησκεία, την επιστήμη και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Με τα κείμενα του πολέμησε την αυθεντία της Εκκλησίας, κατήγγειλε τις δικαστικές αδικίες και υπερασπίστηκε την ελευθερία της σκέψης.

Εκείνος δεν ήταν, άλλωστε, που είχε πει την περίφημη φράση: «Διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες»; Όχι δεν ήταν!

Ο Βολταίρος δεν είχε πει ποτέ τη συγκεκριμένη φράση. Του την είχε αποδώσει κατά λάθος η βρετανίδα συγγραφέας και βιογράφος Έβελιν Μπίατρις Χολ, βάζοντας εισαγωγικά στη φράση που η ίδια είχε δημιουργήσει για να συνοψίσει τις απόψεις του. Ήταν, ίσως, το πιο... σωστό λάθος!

Από το Παρίσι στον (παγκόσμιο) Διαφωτισμό

Ο Μαρί Φρανσουά Αρουέ γεννήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 1694 στο Παρίσι. Ήταν ο «Βενιαμίν» μίας εύπορης αστικής οικογένειας. Ο πατέρας του ήταν συμβολαιογράφος και ένας άνθρωπος με φιλελεύθερες απόψεις κάτι που σημάδεψε τον νεαρό Μαρί.

Ένα άλλο γεγονός που τον σημάδεψε ήταν ο θάνατος της μητέρας του όταν ήταν μόλις 7 ετών. Ο πατέρας του, διακρίνοντας από νωρίς την τάση που είχε ο μικρός στα γράμματα, τον έστειλε εσώκλειστο στο περίφημο ιησουίτικό κολέγιο Louis Le Grand, με την αυστηρή θρησκευτική πειθαρχία.

Και εκεί είναι η πρώτη φορά που ο Μαρί Φρανσουά Αρουέ, αρχίζει να εμφανίζει στοιχεία του πύρινου χαρακτήρα του. «Δεν έμαθα τίποτα, εκτός από λατινικά και ανοησίες», θα πει αργότερα για τα σχεδόν 9 χρόνια που έμεινε εκεί.

Από νεαρή ηλικία ξεχώρισε για το καυστικό του χιούμορ και την επιθετική του πένα, κυρίως κατά της αριστοκρατίας κάτι που φυσικά τον έκανε να έχει πολλούς εχθρούς.

Για ένα μικρό διάστημα έφυγε από τη Γαλλία και πήγε στην Ολλανδία όπου υπηρέτησε ως προσωπικός βοηθός του γάλλου πρέσβη, αλλά σύντομα τα παράτησε όλα και επέστρεψε στο Παρίσι για να αφοσιωθεί στο γράψιμο.

Το έργο που του έδωσε φήμη και χρήμα ήταν ο «Οιδίποδας», ένα σατιρικό – θεατρικό που προκάλεσε αίσθηση αλλά και κυβερνητική δυσαρέσκεια. Οι σατιρικοί του στίχοι, που διακωμωδούσαν την αριστοκρατία, τη γαλλική κυβέρνηση και τη ρωμαιοκαθολική εκκλησία.

Ήταν η δεύτερη φορά μέσα σε λίγα χρόνια που ο Μαρί έμπαινε στο μάτι της εξουσίας (η πρώτη ήταν μερικά χρόνια νωρίτερα όταν είχε γράψει ένα σατιρικό έργο για τον Φίλιππο Β’ της Ορλεάνης, τον τότε αντιβασιλέα της Γαλλίας.

Κάπως έτσι βρέθηκε στη φυλακή όπου παρέμεινε για 11 μήνες, αλυσοδεμένος στις περιβόητες φυλακές της Βαστίλης. Όταν βγήκε είχε υιοθετήσει, πλέον, το ψευδώνυμο Βολταίρος (πιθανότατα ήταν κάποιος αναγραμματισμός του ονόματός του).

Μερικά χρόνια μετά εμπλέκεται σε έναν καβγά με έναν ευγενή τον οποίο καλεί σε μονομαχία αλλά λίγο πριν την προκαθορισμένη ημερομηνία, οι αρχές τον συλλαμβάνουν ξανά και τον στέλνουν πάλι στη Βαστίλη.

Αφέθηκε ελεύθερος μετά από δύο εβδομάδες και ουσιαστικά εξορίστηκε στη Βρετανία όπου παρέμεινε για τρία χρόνια κάτι που αποδείχθηκε εξαιρετικά καθοριστικό αφού τον έφερε σε επαφή με μία κοινωνία που (στα μάτια του) ήταν πιο ανοιχτή και ελεύθερη σε σχέση με τη γαλλική απολυταρχία.

Όταν επέστρεψε στη Γαλλία δημοσίευσε τα περίφημα «Αγγλικά Γράμματα» ένα βιβλίο που εξυμνούσε το αγγλικό σύστημα και ασκούσε σφοδρή κριτική στο γαλλικό. Το έργο προκάλεσε την οργή της άρχουσας τάξης, κάηκε δημόσια και ο Βολταίρος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Παρίσι για μία ακόμα φορά αφού κηρύχθηκε ανεπιθύμητος.

Κάπως έτσι, μέσα στα επόμενα χρόνια, ο Βολταίρος αναδείχθηκε στον σημαντικότερο εκπρόσωπο του κινήματος του Διαφωτισμού. Το έργο του «Καντίντ» έγινε ένα από τα σημαντικότερα σατιρικά μυθιστορήματα όλων των εποχών, γελοιοποιώντας την θρησκευτική υποκρισία. Εκδόθηκε παράνομα το 1759, στην «καρδιά» του κινήματος.

Παράλληλα, ο Βολταίρος, υπερασπίστηκε με πάθος τα θύματα δικαστικών σκανδάλων και θρησκευτικών διώξεων. Η πιο γνωστή υπόθεση ήταν εκείνη του Ζαν Καλάς, ενός προτεστάντη που εκτελέστηκε άδικα.

Ο Βολταίρος αφιέρωσε χρόνια στον αγώνα για την αποκατάσταση της αλήθειας και τελικά δικαιώθηκε. Η δράση του αυτή τον καθιέρωσε ως δημόσιο υπερασπιστή της Δικαιοσύνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το τέλος και οι μετά θάνατον περιπέτειες

Η ζωή του Βολταίρου υπήρξε γεμάτη εντάσεις, εξορίες και διαμάχες. Οι αρχές τον παρακολουθούσαν συνεχώς, ενώ η Καθολική Εκκλησία θεωρούσε τα έργα του επικίνδυνα.

Παρά τις συνεχείς συγκρούσεις με την εξουσία, στα τελευταία χρόνια της ζωής του γνώρισε πρωτοφανή αναγνώριση. Επέστρεψε στο Παρίσι όπου οι πολίτες τον υποδέχθηκαν σαν λαϊκό ήρωα.

Ήταν, όμως, πλέον, γέρος και εξαιρετικά ταλαιπωρημένος. Ο Βολταίρος πέθανε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 30 Μαΐου 1778. Λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, του ζητήθηκε να αποκηρύξει τα γραπτά του για να ενταφιαστεί χριστιανικά. Ο ίδιος συμφώνησε σε μια μερική ανάκληση των γραπτών του (όχι όμως αποκήρυξη), δηλώνοντας στο νεκροκρέβατό του:

«Πεθαίνω λατρεύοντας τον Θεό, που αγαπά τους φίλους μου, που δεν μισεί τους εχθρούς μου και που απεχθάνεται την καταπίεση».

Η εκκλησία (φυσικά) και του αρνήθηκε μία κανονική ταφή. Η οικογένεια και οι φίλοι του επειδή φοβήθηκαν ότι το σώμα του μπορεί να γίνει λάφυρο στα χέρια των εχθρών του, οργάνωσαν μία μυστική επιχείρηση και το μετέφεραν σε μία μονή έξω από το Παρίσι. Για πολλά χρόνια ο τάφος του ήταν ένα μυστικό ανάμεσα στους θαυμαστές του.

Στην τελετή ταφής παραβρέθηκε ο ηγούμενος της Μονής ο οποίος αργότερα καθαιρέθηκε από τον επίσκοπο του Παρισίου.

Με το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης, ο Βολταίρος ανακηρύχθηκε σε σύμβολο της ελευθερίας και της αντίστασης απέναντι στον σκοταδισμό.

Το 1791 τα λείψανα του μεταφέρθηκε πανηγυρικά στο Πάνθεον. Η πομπή υπήρξε εντυπωσιακή. Χιλιάδες πολίτες συνόδευσαν τη σορό του στους δρόμους του Παρισιού, ενώ παντού υπήρχαν συνθήματα που υμνούσαν τον φιλόσοφο που «δίδαξε τους ανθρώπους να είναι ελεύθεροι».

Τον 19ο αιώνα κυκλοφόρησαν φήμες ότι φανατικοί μοναρχικοί είχαν κλέψει τα λείψανά του στη διάρκεια πολιτικών ταραχών.

Έπειτα από ελέγχους που έγιναν πολλά χρόνια μετά διαπιστώθηκε πως πράγματι ένα μέρος της σορού έλειπε. Η καρδιά του, ωστόσο, είχε αφαιρεθεί νωρίτερα και είχε φυλαχθεί σαν ιστορικό κειμήλιο και σήμερα βρίσκεται στην Εθνική βιβλιοθήκη του Παρισιού. Το ίδιο είχε γίνει και με τον εγκέφαλό του, όμως, αυτός με το πέρασμα του χρόνου και αφού έφτασε να πωλείται ακόμα και σε δημοπρασία, χάθηκε και κανείς δεν γνωρίζει που βρίσκεται σήμερα.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.