Λούλης Τσικλητήρας: Ο ηγέτης των αγροτών που αυτοκτόνησε επειδή έβαλε υποψηφιότητα με τους βασιλόφρονες

Αυτοκτονία για λόγους πολιτικής ευθιξίας; Στην Ιαπωνία, για παράδειγμα, αυτό θα μπορούσε να ακουστεί και να μην προκαλέσει ιδιαίτερη εντύπωση. Στην Ελλάδα, ωστόσο, δεν είναι κάτι που συνηθίζουν οι πολιτικοί.

Ίσα – ίσα θα έλεγε κάποιος. Στα μέρη μας είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που οι πολιτικοί έστω παραιτούνται (πραγματικά και όχι για τα μάτια των... ψηφοφόρων) από τη θέση τους για λόγους πολιτικής ευθιξίας.

Ίσως γι΄αυτό η περίπτωση του Λούλη Τσικλητήρα – αν και για τους περισσότερους είναι μία άγνωστη ιστορία – συνεχίζει να προκαλεί αίσθηση ακόμα και σήμερα.

Ο Τσικλητήρας έδωσε τα πάντα στον αγώνα των αγροτών την περίοδο της σταφιδικής κρίσης στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου και τελικά έβαλε τέλος στη ζωή του επειδή έκανε ένα αδιανόητο πολιτικό σφάλμα το οποίο ουδέποτε μπόρεσε και ο ίδιος να εξηγήσει.

Ο «μαύρος χρυσός» και η σταφιδική κρίση στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου

Η σταφίδα υπήρξε για περισσότερο από έναν αιώνα το σημαντικότερο εξαγώγιμο αγροτικό προϊόν της Ελλάδας και ένας από τους βασικούς πυλώνες της εθνικής οικονομίας. Από τα μέσα του 19ου αιώνα έως και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου, η καλλιέργεια της κορινθιακής σταφίδας διαμόρφωσε την οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή μεγάλων περιοχών της Πελοποννήσου, των Ιονίων Νήσων και της Δυτικής Ελλάδας.

Η υπερβολική εξάρτηση της χώρας από ένα μόνο προϊόν οδήγησε σε μία μακροχρόνια κρίση, γνωστή ως «σταφιδικό ζήτημα», η οποία κορυφώθηκε κατά τον Μεσοπόλεμο.

Όλα ξεκίνησαν όταν κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η διεθνής ζήτηση για κορινθιακή σταφίδα αυξήθηκε θεαματικά. Η σταφίδα αποτελούσε βασικό συστατικό στη ζαχαροπλαστική και τη βιομηχανία τροφίμων της Δυτικής Ευρώπης, ιδιαίτερα της Βρετανίας.

Η ανάπτυξη αυτή οδήγησε χιλιάδες αγρότες να εγκαταλείψουν άλλες καλλιέργειες και να στραφούν σχεδόν αποκλειστικά στη σταφιδοπαραγωγή ή στην παραγωγή του «μαύρου χρυσού» όπως αποκαλούσαν τότε τη σταφίδα.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, η σταφίδα αντιπροσώπευε μεγάλο ποσοστό των ελληνικών εξαγωγών και αποτελούσε βασική πηγή συναλλάγματος για το κράτος. Η ευημερία ολόκληρων περιοχών εξαρτιόταν άμεσα από την πορεία της αγοράς του συγκεκριμένου αγροτικού προϊόντος.

Η κρίση είχε αρχίσει να διαφαίνεται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Η επέκταση των καλιεργειών δημιούργησε υπερπαραγωγή, ενώ η ζήτηση από τις ευρωπαϊκές αγορές άρχισε να περιορίζεται.

Η πτώση των τιμών έπληξε τους παραγωγούς, οι οποίοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με χρέη, αδυναμία διάθεσης της παραγωγής τους και άρα σε οικονομική ασφυξία.

Το ελληνικό κράτος προσπάθησε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με διάφορα μέτρα, όπως η απορρόφηση πλεονασμάτων και στήριξη των τιμών, ωστόσο, αυτές οι παρεμβάσεις δεν έδωσαν λύση.

Το σταφιδικό ζήτημα εξελίχθηκε σε σταφιδική κρίση που προκάλεσε έντονες κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις.

Μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1920 το πρόβλημα επανήλθε με μεγαλύτερη ένταση. Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με νέες οικονομικές δυσκολίες, ενώ η άφιξη των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή αύξησε της κοινωνικές πιέσεις.

Οι διεθνείς αγορές απορροφούσαν όλο και μικρότερες ποσότητες ελληνικής σταφίδας, ενώ η παγκόσμια οικονομική ύφεση που ακολούθησε το κραχ του 1929 επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση. Οι τιμές κατέρρευσαν, τα αποθέματα συσσωρεύονταν στις αποθήκες και χιλιάδες παραγωγοί αδυνατούσαν να εξασφαλίσουν έστω ένα στοιχειώδες εισόδημα.

Σε πολλές περιοχές της Πελοποννήσου ξέσπασαν κινητοποιήσεις, διαμαρτυρίες και συγκρούσεις. Οι σταφιδοπαραγωγοί ζητούσαν κρατική παρέμβαση, οικονομική ενίσχυση και μέτρα για τη διάθεση της παραγωγής τους. Η σταφιδική κρίση μετατράπηκε σε σοβαρό πολιτικό πρόβλημα καθώς επηρέαζε δεκάδες χιλιάδες οικογένειες.

Η κρίση επηρέασε βαθιά την κοινωνική δομή της ελληνικής υπαίθρου. Πολλοί μικροκαλλιεργητές, βυθίστηκαν στα χρέη, εγκατέλειψαν τη γη τους και αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν προς τα αστικά κέντρα και το εξωτερικό. Η φτώχεια και η ανεργία εντάθηκαν στις σταφιδοπαραγωγικές περιοχές.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκε ο Αυτόνομος Σταφιδικός Οργανισμός (ΑΣΟ), το 1925. Ο Οργανισμός ανέλαβε τη διαχείριση της παραγωγής, τον έλεγχο των εξαγωγών και τη συγκράτηση των τιμών. Παρά την προσπάθεια αυτή, ωστόσο, η κρίση δεν εξαλείφθηκε καθώς οι διεθνείς οικονομικές συνθήκες παρέμεναν δυσμενείς.

Ο ηγέτης των αγροτών με το τραγικό τέλος

Μέσα σε αυτό το εξεγερσιακό κλίμα που είχε δημιουργηθεί, ξεχώρισε η φιγούρα του Λούλη Τσικλητήρα. Γεννημένος το 1893 ο Σταύρος, όπως ήταν το βαπτιστικό του, Τσικλητήρας γιος του επί σειρά ετών δημάρχου της Πύλου Ηρακλή Τσικλητήρα και αδερφός του Ολυμπιονίκη Κωστή Τσικλητήρα, σπούδασε Νομικά στην Αθήνα, εντάχθηκε στο Δικαστικό Σώμα αλλά στα τέλη του 1922 τα παράτησε όλα, επέστρεψε στην Πύλο και ξεκίνησε να δραστηριοποιείται στην πολιτική οργάνωση των αγροτών.

Ο Τσικλητήρας μαζί με άλλες προσωπικότητες του αγροτικού κινήματος δημιούργησαν ένα άτυπο αγροτικό κόμμα, φίλα προσκείμενο στο ΚΚΕ. Από την Πύλο μέχρι την Πάτρα ο Τσικλητήρας ξεσηκώνει τους αγρότες και οργανώνει την πάλη τους.

Τα επόμενα δύο χρόνια συνδέεται με το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας αλλά διατηρεί (από επιλογή) την αυτονομία του κάτι που ενοχλεί τους τοπικούς πολιτικούς παράγοντες οι οποίοι κάνουν τα πάντα προκειμένου να τον αποκλείσουν από το ψηφοδέλτιο του κόμματος για τις εκλογές του 1926.

Η δράση το Λούλη Τσικλητήρα γίνεται ολοένα και πιο έντονη (έφτασε μέχρι και την αντιφορολογική εξέγερση του ξέσπασε στην Κρήτη το 1928) με αποτέλεσμα να μπει στο στόχαστρο της Ασφάλειας και να συλληφθεί με την κατηγορία της κομμουνιστικής δράσης.

Μετά από λίγες ημέρες αφέθηκε ελεύθερος και το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να επιστρέψει στη Δυτική Πελοπόννησο και να συνεχίσει να οργανώνει τους αγρότες.

Αντιτίθεται σθεναρά στο υπό ψήφιση νομοσχέδιο «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών» (το γνωστό ως «Ιδιώνυμο» που ψηφίστηκε τελικά από την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου τον Ιούλιο του 1929), τονίζοντας πως «τα υποδουλωτικά μέτρα της σκέψης δεν είναι αναπάντεχα για κείνους που πιστεύουν ότι η κυβέρνηση που μορφοποιεί το κράτος, είναι η πολιτική έκφραση της οικονομικής κυριαρχίας μιας τάξης, όσο κι αν αυτό δε φαίνεται».

Το 1930 πρωτοστατεί στις μεγάλες αγροτικές κινητοποιήσεις και τάσσεται υπέρ των ένοπλων συλλαλητηρίων! Η χωροφυλακή του στέλνει «μήνυμα» να φύγει για την Αθήνα γιατί αλλιώς θα συλληφθεί. Στην πρωτεύουσα χαρακτηρίζεται «ηγέτης ομάδας ταραχοποιών».

Η επόμενη χρονιά είναι καθοριστική. Τέλη Μαρτίου του 1931 και ένας μεγάλος χιονιάς καταστρέφει την σταφιδοπαραγωγή στην Πελοπόννησο. Το κράτος δεν λαμβάνει σοβαρά μέτρα στήριξης, οι αγρότες ξεσηκώνονται ξανά και ο Τσικλητήρας προσπαθεί να οργανώσει ένοπλο συλλαλητήριο στην Καλαμάτα. Στρατός και αστυνομία αναλαμβάνουν δράση, το συλλαλητήριο τελικά δεν γίνεται και ο Τύπος περιγράφει τον Τσικλητήρα ως αναρχικό!

Το 1932 εκλέχθηκε βουλευτής με Αγροτικό Κόμμα και, μάλιστα, είχε προταθεί και για πρόεδρος της Βουλής αλλά εκείνος πιστός στις αρχές του, αν και εκλεγμένος βουλευτής διατρανώνει την θέλησή του να παραμείνει αυτόνομος.

Η απόφασή αυτή τον φέρνει αντιμέτωπο και με το ΚΚΕ που τον χαρακτήρισε «αγροτοφασίστα» αν και ο Τσικλητήρας, μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ είχε συμμετάσχει στην 25μελή Πανελλήνια Αντιφασιστική Επιτροπή.

Ο Τσικλητήρας τα έβαλε και με τον ΑΣΟ τονίζοντας πως «ο σταφιδοπαραγωγός εφέτος έπεσε θύμα ανηκούστου συνωμοτικής πλεκτάνης εκ μέρους του πολύμορφου τέρατος της Κεφαλαιοκρατίας, όμοιον του οποίου δυσκόλως απαντάται εν τι οικονομική ιστορία [...] δια των αποφάσεων του ΑΣΟ ο σταφιδοπαραγωγός των μη εξευγενισμένων ποιοτήτων, δεδομένης και της 30% μειώσεως της παραγωγής του, να περάσει μαύρη και άραχνη χρονιά».

Για τον Λούλη Τσικλητήρα η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε το 1935, τη χρονιά της μεγάλης σταφιδικής εξέγερσης. Στις εκλογές εκείνου του έτους τόσο το Αγροτικό Κόμμα όσο και οι Φιλελεύθεροι απέχουν. Ο ηγέτης των αγροτών, ωστόσο, κάνει το φοβερό πολιτικό σφάλμα να κατέβει υποψήφιος (μαζί με άλλους αγρότες) με το ακροδεξιό βασιλικό κόμμα των Ελευθεροφρόνων του μετέπειτα δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά.

Ποτέ κανείς δεν κατάλαβε και δεν μπόρεσε να αντιληφθεί γιατί ένας άνθρωπος με τη δική του πολιτική διαδρομή επέλεξε να κάνει μία τέτοια κίνηση. Ούτε ο ίδιος μπόρεσε να το εξηγήσει αν και επιχείρησε να μιλήσει με πρώην συντρόφους του, οι οποίοι, όμως, του γύρισαν την πλάτη.

Λίγες ημέρες πριν τις εκλογές έπεσε σε κατάθλιψη. Δεν ήθελε να βλέπει κανέναν, δεν μιλούσε με κανέναν, δεν έκανε τίποτα προκειμένου να προωθήσει την υποψηφιότητά του. Το μόνο που έλεγε διαρκώς ήταν τόσο πόσο πλήρως μετανιωμένος ήταν για την απόφασή του.

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 9 Ιουνίου του 1935, την ημέρα δηλαδή των εκλογών, ο Λούλης Τσικλητήρας, βρισκόταν φιλοξενούμενος σε ένα σπίτι στον Χανδρινό Μεσσηνίας. Όταν έκλεισαν οι κάλπες και ξεκίνησαν να έρχονται τα πρώτα αποτελέσματα, αυτοκτόνησε με μία σφαίρα στο κεφάλι χωρίς να πει το παραμικρό και κυρίως χωρίς να αποκαλύψει ποτέ τι τον οδήγησε να πάρει μία τόσο λανθασμένη και, όπως αποδείχθηκε μοιραία για τον ίδιο, πολιτική απόφαση.

«Ο ατυχής πολιτευτής έφερε τόσον βαρέως το τελευταίον πολιτικόν ολίσθημά του ώστε καθ’ όλην την προ των εκλογών εβδομάδα να μη αποκρύπτη την απογοήτευσίν του. Εις τους στενούς του φίλους έλεγε οσάκις του ωμίλουν περί των εκλογών:

''- Εγώ μ’ αυτό που έπαθα ή θ’ αυτοκτονήσω ή θα τρελλαθώ''.

Ουδείς όμως επίστευεν ότι αι έμμονοι αύται ιδέαι αι οποίαι συνείχον τον Τσικλητήρα θα επραγματοποιούντο.

Αι λεπτομέρειαι της αυτοκτονίας του ατυχούς Τσικλητήρα έχουν ως εξής: Ούτος την νύκτα της εκλογής ευρίσκετο μετ’ άλλων φίλων του εις την εν τω χωρίω Χανδρινού οικίαν του φίλου του κ. Ανεστοπούλου παρακολουθών την έκβασιν του εκλογικού αγώνος... Περί την 3ην πρωινήν ο τραγικός αυτόχειρ απεσύρθη εις εν δωμάτιον διά να κατακλιθή χωρίς να εκδηλώση εις ουδένα εκ των φίλων του τας διαθέσεις του. Χθες την πρωΐαν ευρέθη επί της κλίνης του νεκρός φέρων τραύμα διαμπερές εις τον κρόταφον προξενηθέντος διά περιστρόφου» 'έγραφε η εφημερίδα «Θάρρος».

Ο Λούλης Τσικλητήρας έβαλε τέλος στη ζωή του πριν δει τους κόπους που έκανε για μία μεγάλη εξέγερση των σταφιδοπαραγωγών να παίρνουν σάρκα και οστά. Η εξέγερση (που σήμερα θεωρείται η δεύτερη μεγαλύτερη του αγροτικού κινήματος μετά από εκείνη στο Κιλελέρ τον Μάρτιο του 1910) ξέσπασε στις 26 Αυγούστου 1935 στον γενέθλιο τόπο του Λούλη Τσικλητήρα. Την Πύλο.

Οι αγρότες στράφηκαν κατά του ΑΣΟ και της κυβέρνησης διεκδικώντας καλύτερες τιμές, ελάφρυνση χρεών και φορολογικές μειώσεις. Η καταστολή ήταν εξαιρετικά βίαιη και υπήρξαν πολλοί νεκροί και τραυματίες, ενώ η συγκεκριμένη εξέγερση θεωρείται το αποκορύφωμα του σταφιδικής κρίσης του Μεσοπολέμου.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.