Το θρίλερ με την ταινία «Ζ» του Γαβρά – Ο Θεοδωράκης, η δολοφονία Λαμπράκη και η χούντα

Πολιτικό θρίλερ; Πολιτική ταινία; Πράξη αντίστασης μέσα από τη μεγάλη οθόνη; Ένα οσκαρικό αριστούργημα; Όπως και να το πείτε, ότι τίτλο και να βάλετε στην ουσία δεν αλλάζει κάτι.

Η θρυλική πολιτική ταινία του Κώστα Γαβρά «Ζ» απέδειξε πως (και) ο κινηματογράφος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο απέναντι σε καταπιεστικά καθεστώτα.

«Ζ» όπως λέμε «ΖΕΙ»

«Οποιαδήποτε ομοιότητα με πραγματικά γεγονότα ή πρόσωπα ζώντα και τεθνεώτα δεν είναι τυχαία. Είναι σκόπιμη». Το μήνυμα αυτό υπάρχει στους τίτλους αρχής της θρυλικής πολιτικής ταινίας του Κώστα Γαβρα «Ζ».

Αυτό το οποίο προσπάθησε να διαφυλάξει ο Γαβράς με αυτή την αναφορά ήταν πως ακόμα και αν υπήρχε κάποιος που δεν ήταν σίγουρος ότι η ταινία αφορά τη δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη από το παρακράτος, θα έπαυε να έχει την παραμικρή αμφιβολία.

Το «Ζ» έκανε πρεμιέρα στους κινηματογράφους μία ημέρα σαν σήμερα, στις 26 Φεβρουαρίου 1969, αλλά μόνο στο εξωτερικό αφού τότε η Ελλάδα βρισκόταν «εις τον γύψον». Ο Γαβράς είχε διαβάσει το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού για την υπόθεση Λαμπράκη και αποφάσισε να το μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη σε ένδειξη διαμαρτυρίας κατά της χούντας.

Το σενάριο της ταινίας το υπέγραψε ο συγγραφέας Χόρχε Σεμπρούν, ο οποίος αργότερα έγινε υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας.

Το «Ζ» παρέπεμπε στο σύνθημα «Ζει» που φώναζαν εκείνη την περίοδο οι διαδηλωτές. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, οι δημιουργοί της ταινίας ήθελαν ο κόσμος να προφέρει «Ζει» τον τίτλο και όχι «Ζήτα» αλλά κάτι τέτοιο δεν έγινε και έτσι επικράτησε το δεύτερο.

Η ταινία είναι γαλλόφωνη, ενώ τα γυρίσματα έγιναν στην Αλγερία η οποία επίσης βρισκόταν υπό στρατιωτικό καθεστώς εκείνη την περίοδο. Απλά οι άνθρωποι του Συνταγματάρχη Χουαρί Μπουμεντιέν, του Προέδρου του «Επαναστατικού Συμβουλίου της Αλγερίας» ήθελαν να δείξουν πως το δικός τους καθεστώς ήταν λιγότερο καταπιεστικό από το αντίστοιχο της Ελλάδας!

«Στην αρχή ο αρχηγός της αστυνομίας ήταν ανένδοτος. Φοβόταν ότι θα προκληθεί κομφούζιο και έτσι έγινε, αλλά ποιος τολμούσε να εναντιωθεί στον Μπουμεντιέν; Λεφτά δεν μας έδωσαν, αλλά μας παραχώρησαν δωρεάν το ξενοδοχείο όσο δουλεύαμε εκεί. Παρά το ότι ήμασταν Γάλλοι και είχε προηγηθεί ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας, οπότε λογικά θα έπρεπε να μας έβλεπαν ως εχθρούς, κύλησαν όλα ομαλά. Ετσι το φιλμ γυρίστηκε σε έξι εβδομάδες στην κεντρική πλατεία του Αλγερίου, ενώ κάποια γυρίσματα έγιναν και στο Παρίσι», είχε πει ο Γαβράς σε παλαιότερη συνέντευξή του.

Το μεγαλύτερο από τα προβλήματα ήταν πως, μέσα σε ένα τόσο ρευστό πολιτικό περιβάλλον που είχε δημιουργηθεί στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο, κανείς δεν ήθελε να χρηματοδοτήσει μία άκρως πολιτική ταινία.

Το Γαλλικό Κέντρο Κινηματογράφου που αρχικά απευθύνθηκε ο Γαβράς κάλυψε μόλις το 10% του συνολικού προϋπολογισμού και έτσι υπήρξε μία στιγμή που οι συντελεστές σκέφτηκαν πως ήταν πιθανό η ταινία να μην γυριστεί.

Τελικά τη λύση έδωσε ο ηθοποιός Ζακ Περέν (υποδύεται τον δημοσιογράφο Γιώργο Μπέρτσο) ο οποίος είπε πως αν τελικά τα γυρίσματα γίνουν στο Αλγέρι τότε – αντί να ψάχνουν έναν μεγαλοεπενδυτή - εκείνος έχει πάρα πολλούς φίλους οι οποίοι όλοι μαζί θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στα έξοδα της παραγωγής. Όπως και τελικά έγινε.

Το δημιούργημα του Γαβρά, γνώρισε τη διεθνή καταξίωση μετά την προβολή του στο φεστιβάλ των Καννών το 1969 και τιμήθηκε με τα βραβεία πρώτου ανδρικού ρόλου (ο Ζαν Λουί Τρεντινιάν) και κριτικών.

Η ταινία ξεχώρισε στα Όσκαρ. Εκπροσωπώντας την Αλγερία απέσπασε δύο χρυσά αγαλματίδια: Εκείνα της καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας και του καλύτερου μοντάζ.

Ο Θεοδωράκης και η δολοφονία του Λαμπράκη

Τη μουσική της ταινίας την έγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης. Ο σπουδαίος μουσικοσυνθέτης εκείνη την περίοδο ήταν εξόριστος στη Ζάτουνα Αρκαδίας και δεν κατάφερε να γράψει πρωτότυπη μουσική, ωστόσο, μέσα από διάφορες περιπέτειες κατάφερε και έστειλε μήνυμα στον Γαβρά λέγοντάς του να διαλέξει εκείνος το soundtrack του «Ζ» από τα τραγούδια του που ήδη κυκλοφορούσαν.

«Η δημιουργία του soundtrack της ταινίας ήταν μία σκέτη περιπέτεια. Ο Μίκης μου έστειλε γραμμένο σ’ ένα πακέτο τσιγάρα μήνυμα που έλεγε: ''Ο Κώστας να πάρει από τη μουσική μου ό,τι θέλει''.

Πήρα λοιπόν κομμάτια από τη μουσική του, προσέλαβα έναν Γάλλο μουσικοσυνθέτη, έφερε μπουζουξήδες από την Ευρώπη, είχε πολλούς στο Βέλγιο τότε, και δουλέψαμε. Έψαχνα να ντύσω μουσικά τη σκηνή που χτυπιέται ο Μοντάν και πηγαίναμε μπρος-πίσω το φιλμ. Κατά τη διαδικασία αυτή και ενώ ακούγαμε από το τέλος τη μουσική μου άρεσε. Οπότε λέω στον μουσικοσυνθέτη: ''γράψε τη μουσική από το τέλος προς τα πίσω, το έκανε και έτσι βγήκε η μουσική της ταινίας''» είχε πει ο Γαβράς και είχε προσθέσει:

«Ήταν αποσπάσματα από εδώ και από εκεί από έργα του Μίκη. Και δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, αφού ήταν εξόριστος. Οταν ήρθε στη Γαλλία και είδε την ταινία, μου λέει αυτή η μουσική ποιανού είναι; Του λέω δικιά σου είναι Μίκη, αλλά από την ανάποδη»!

Οι μουσικές επιλογές του Γαβρά «απογείωσαν» την ταινία ενώ είχαν και σαν αποτέλεσμα να κερδίσει ο Θεοδωράκης του βραβείο Bafta για τη μουσική του.

Για την ιστορία και μόνο να αναφερθεί πως ο Γρηγόρης Λαμπράκης έπεσε θύμα δολοφονικής, τραμπούκικης επίθεσης στις 22 Μαΐου 1963 (σε ένα ανατριχιαστικό παιχνίδι της μοίρας, 61 χρόνια μετά, την ίδια ημέρα, πέθανε ο γιος του, Γιώργος) στη Θεσσαλονίκη. «Προσοχή, προσοχή. Εδώ βουλευτής Λαμπράκης. Σαν εκπρόσωπος του Έθνους και του Λαού, καταγγέλλω ότι υπάρχει σχέδιο δολοφονίας μου και καλώ τον υπουργό Β. Ελλάδος, τον νομάρχη, τον εισαγγελέα, τον στρατηγό Χωροφυλακής Μήτσου, τον διευθυντή της Αστυνομίας και τον διοικητή Ασφαλείας να προστατέψουν τη συγκέντρωση και τη ζωή μου».

Αυτά ήταν τα τελευταία λόγια του Γρηγόρη Λαμπράκη. Μετά το τέλος της εκδήλωσης δέχθηκε δολοφονική επίθεση σε κεντρικό δρόμο της πόλης από τρίκυκλο, στο οποίο επέβαιναν οι ακροδεξιοί Σπύρος Γκοτζαμάνης και Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης.

Τα χτυπήματα που δέχθηκε στο κεφάλι ο Λαμπράκης ήταν ισχυρά. Πάλεψε όμως και έμεινε ζωντανός για σχεδόν πέντε ημέρες. Τελικά, έφυγε από τη ζωή στις 27/5. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του παρακράτους ο θάνατος του Λαμπράκη θα αποδιδόταν σε ένα «τραγικό τροχαίο δυστύχημα».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.