Το ξεχασμένο αντιπολεμικό διαμάντι του Τσιτσάνη και τα αιματηρά γεγονότα της Καλαμαριάς

 «Βγήκανε νωρίς τ’ αστέρια, βγήκανε και τα μαχαίρια
για να μας καρφώσουν –Ωχ! μανούλα μου
έφτασαν τα καραβάνια με σπαθιά και με γκιορντάνια
για να μας σταυρώσουν –Ωχ! καρδούλα μου
Εμείς το ξέραμε μια μέρα πως θα γίνει μπλόκος
Ωχ! Μανούλα μου
κι είναι πολλοί αυτοί που χρόνια μας σταυρώνουν χρόνια
Ωχ! καρδούλα μου
κράτησε σφιχτά τα χέρια- την καρδιά σου κάνε πέτρα μην πονάς
Μία χούφτα παλικάρια πολεμάν σαν τα λιοντάρια
μέσα στην αντάρα, μέσα στη σκλαβιά
το θεριό στα δυο να κόψουν και τον τύραννο να διώξουν
όλα θα τα δώσουν για τη λευτεριά».

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 13 Αυγούστου 1944, η Καλαμαριά βίωσε την από κοινού τρομοκρατία που εξαπέλυσαν εναντίον της οι Γερμανοί κατακτητές και οι ντόπιοι συνεργάτες τους, οι ταγματασφαλίτες.

Αφορμή για το «Μπλόκο της Καλαμαριάς» ήταν η εκτέλεση από την ΟΠΛΑ (την ένοπλη πολιτοφυλακή του ΕΑΜικου κινήματος) ενός γνωστού ταγματασφαλίτη της περιοχής, του Ιωάννη Βελισσαρίδη.

Η αιτία, ωστόσο, ήταν πως η προσφυγούπολη της Καλαμαριάς είχε να επιδείξει έντονη αντιστασιακή δράση κάτι που τόσο οι Ναζί όσο και οι εθνικιστές συνεργάτες τους, δεν μπόρεσαν να συγχωρέσουν.

Όσα έγιναν εκείνη την ημέρα στην Καλαμαριά, ο αξεπέραστος Βασίλης Τσιτσάνης τα έκανε ένα αψεγάδιαστο, αντιπολεμικό διαμάντι (τους στίχους του οποίου τους διαβάσατε στην αρχή) και τα «έντυσε» με τους ήχους του χασαποσέρβικου.

Οι ταγματασφαλίτες, η ΟΠΛΑ και το Τάγμα του Δάγκουλα

Στη Θεσσαλονίκη της ναζιστικής κατοχής, κατά το τελευταίο έτος του πολέμου στην Ελλάδα, η ένοπλη δράση των αντιστασιακών οργανώσεων συνυπήρχε με τη δράση ελληνικών, εθνικιστικών ένοπλων σχηματισμών που συνεργάζονταν με τις γερμανικές αρχές κατοχής.

Η Καλαμαριά αποτελούσε προπύργιο του αντιστασιακού αγώνα. «Μία χούφτα παλικάρια πολεμάν σαν τα λιοντάρια μέσα στην αντάρα, μέσα στη σκλαβιά, το θεριό στα δυο να κόψουν και τον τύραννο να διώξουν, όλα θα τα δώσουν για τη λευτεριά», όπως έγραψε ο Τσιτσάνης.

Τάγματα Ασφαλείας και αντικομμουνιστικές ομάδες έκαναν τη «βρώμικη δουλειά» για τους Γερμανούς. Μία από τις πιο ενεργές δωσιλογικές οργανώσεις στη Θεσσαλονίκη ήταν το περιβόητο Τάγμα του Δάγκουλα ή όπως ήταν η επίσημη ονομασία του «Εθνική Ελληνική Ασφάλεια Πόλεως Θεσσαλονίκης», που είχε δύναμη περίπου 100 ανδρών.

Τα μέλη του συγκεκριμένου Τάγματος φορούσαν ένα ειδικό περιβραχιόνιο με σήμα μία νεκροκεφαλή για να ξεχωρίζουν και ήταν οι πρώτοι που έτρεχαν να συνεργαστούν με τις δυνάμεις κατοχής όταν αυτές το ζητούσαν, προκειμένου να καταδίδουν αντιστασιακούς.

Έρευνες σε σπίτια, συλλήψεις, ανακρίσεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις ήταν μερικά μόνο από αυτά που περιελάμβανε το προδοτικό «μενού».

Ο Ιωάννης Βελισσαρίδης ήταν ένας από τους πιο γνωστούς ταγματασφαλίτες, με έντονη δράση. Ήταν ένας από αυτούς που σκόρπιζαν τη βία και τον τρόμο σε όσους επέμεναν να αντιστέκονται. Ο Βελισσαρίδης συνδεόταν άμεσα με την ομάδα του Πούλου και δεν άργησε να μπει στο στόχαστρο της ΟΠΛΑ, της ένοπλης πολιτοφυλακής του ΕΑΜικου κινήματος.

Διαβάστε ακόμα: Η σκοτεινή και αιματοβαμμένη δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχή και τον εμφύλιο

Τον Μάη του 1944 στην Καλαμαριά, τρία μέλη της ΟΠΛΑ, με τα ψευδώνυμα Κάκος, Ρίζος και Μάτης, έστησαν ενέδρα στον Βελισσαρίδη στην οδό Μεταμορφώσεως. Εκεί με συνοπτικές διαδικασίες τον εκτέλεσαν.

Η συγκεκριμένη ένοπλη ενέργεια της ΟΠΛΑ χρησιμοποιήθηκε από τους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους προκειμένου να κάνουν αυτό που από καιρό ήθελαν. «Εμείς το ξέραμε μια μέρα πως θα γίνει μπλόκος» τραγούδησε ο Τσιτσάνης.

Στόχος τους δεν ήταν η εκδίκηση για την εκτέλεση του ταγματασφαλίτη Βελισσαρίδη αλλά ένα ισχυρό πλήγμα στις αντιστασιακές ομάδες που δρούσαν στην Καλαμαριά.

Πριν προλάβει να στηθεί το μπλόκο, οι αντιστασιακές ένοπλες δυνάμεις, εκτέλεσαν, στις 12 Αυγούστου 1944, έναν ακόμα ταγματασφαλίτη, τον πρώην χωροφύλακα Ευάγγελο Βλαχόπουλο, που άνηκε στο Τάγμα του Δάγκουλα και είχε πρωτοστατήσει σε ένα αιματηρό πογκρόμ κατά αθώων πολιτών στον συνοικισμό Κτηνοτροφικά.

Το Μπλόκο της Καλαμαριάς και «Ο Μπλόκος» του Τσιτσάνη

«Η διεξαγωγή του Μπλόκου δεν ήταν μια επιπόλαιη και αυθόρμητη πράξη εκδίκησης, αλλά μια προγραμματισμένη επιχείρηση τρομοκράτησης και εξόντωσης όσων συμμετείχαν σε αντιστασιακές ενέργειες κατά των Γερμανών. Η επιχείρηση στους συνοικισμούς της Καλαμαριάς είχε προετοιμαστεί από καιρό, οι πληροφοριοδότες είχαν βοηθήσει στην κατάρτιση καταλόγου των υπόπτων που θα εκτελούνταν. Ο κατάλογος υποβλήθηκε στη διοίκηση της SD (Γερμανική Ασφάλεια), η οποία αφού τον ενέκρινε, πρόσθεσε την υποσημείωση ότι οι ύποπτοι θα έπρεπε να εκτελεστούν στις περιοχές που θα συλλαμβάνονταν και κατά τη διάρκεια της ημέρας, ώστε να επιτευχθεί άμεσα ο στόχος της τρομοκράτησης», έγραψε ο ερευνητής και συγγραφέας Ανδρέας Βενιανάκης στο βιβλίο του «Δάγκουλας, ο “δράκος” της Θεσσαλονίκης» (εκδόσεις «Επίκεντρο»).

Την Κυριακή 13 Αυγούστου 1944, κατά τη συνήθη τακτική, όπως έχουμε δει και σε άλλα αφιερώματα της συγκεκριμένης στήλης, ναζί κατακτητές και ταγματασφαλίτες, περικύκλωσαν από το ξημέρωμα την περιοχή της Καλαμαριάς.

Η έκθεση της Διεύθυνσης Αστυνομίας Θεσσαλονίκης, που συντάχθηκε στις 16 Αυγούστου, τρεις ημέρες μετά το Μπλόκο, αναφέρει ότι η όλη επιχείρηση διήρκεσε μέχρι το μεσημέρι. Ο δε τρόπος που είναι γραμμένη προκαλεί ακόμα και σήμερα ανατριχίλα.

«Την 13-8-44 και από της 4ης πρωινής ώρας και μέχρι της μεσημβρίας περίπου απεκλείσθη άπασα η περιφέρεια του ενταύθα ΙΑ’ Αστυνομικού Τμήματος Συνοικισμού Καλαμαριάς υπό Γερμανών στρατιωτών […] Τμήματα δε των ενταύθα Εθνικιστικών Ομάδων ενήργησαν κατ’ οίκον ερεύνας και εξετέλεσαν τους κάτωθι...»!

Η δράση των προδοτικών εθνικιστικών ομάδων υπήρξε καθοριστική στον εντοπισμό και στην εκτέλεση των προσώπων που βρίσκονταν στους καταλόγους. Εκείνοι ήταν που έμπαιναν μέσα στα σπίτια και έσερναν με τη βία τους αντιστασιακούς στο σημείο που αργότερα εκτελέσθηκαν.

Διαβάστε ακόμα: Η αιματηρή δράση της ΟΠΛΑ και η εκτέλεση του δωσίλογου υπουργού Νικόλαου Καλύβα

Η κάτοικος της Καλαμαριάς Δήμη Τζιβοπούλου, ο πατέρας της οποίας βίωσε την τρομοκρατία του μπλόκου, είχε αποκαλύψει ένα περιστατικό που είναι απόλυτα ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο δρούσαν οι ταγματασφαλίτες. Όπως είχε πει, ο πατέρας της τής είχε διηγηθεί, όταν μπήκαν στο δικό τους σπίτι, στη διάρκεια της έρευνας που έκαναν, βρήκαν ένα βάζο με γλυκό του κουταλιού το οποίο είχε φτιάξει η γιαγιά της και το οποίο το πήραν μαζί τους για να τρώνε την ώρα που «έδιναν» τους συμπατριώτες τους στους ναζί κατακτητές.

Με βάση διάφορες ιστορικές πηγές, συνολικά 30 άτομα συνελήφθησαν και προορίζονταν για εκτέλεση ενώ άλλοι 200 κρατήθηκαν στο σχολείο της Καλαμαριάς. Τελικά εκτελέστηκαν 11 άτομα (ή κατά άλλες πηγές 13). Ο Δήμος της Καλαμαριάς ανεβάζει τον αριθμό των εκτελεσθέντων σε 25, προφανώς, όμως, εννοώντας και τις ημέρες που προηγήθηκαν ή ακολούθησαν του Μπλόκου.

Οι εκτελέσεις δεν συνεχίστηκαν μέχρι να εξοντωθούν όλοι όσοι υπήρχαν στους καταλόγους που είχαν συνδημιουργήσει ναζί και ταγματασφαλίτες και αυτό επειδή ο τότε δήμαρχος της Καλαμαριάς Δημήτριος Παυλίδης οργάνωσε ένα γλέντι με σουβλιστά αρνιά και άφθονο κρασί ενώ το Μπλόκο βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη.

Για την πράξη του αυτή, ο Παυλίδης μετά την απελευθέρωση οδηγήθηκε ενώπιον λαϊκού δικαστηρίου επειδή θεωρήθηκε ότι απλά γλεντούσε με τους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους. Ο ίδιος υποστήριξε ότι το έκανε προκειμένου να τους αποσπάσει την προσοχή από τις έρευνες και να σταματήσουν οι συλλήψεις και άρα οι εκτελέσεις.

Η εξήγηση που έδωσε έγινε δεκτή (με δεδομένο πως πράγματι οι Γερμανοί δεν συνήθιζαν να σταματούν τις εκτελέσεις πριν ολοκληρώσουν το αιματοβαμμένο έργο τους) και ο τότε δήμαρχος αθωώθηκε.

Την εποχή εκείνη, στη Θεσσαλονίκη, ο σπουδαίος Βασίλης Τσιτσάνης είχε ανοίξει το περίφημο «Ουζερί Τσιτσάνης», στην οδό Παύλου Μελά. Τα όσα έγιναν στην Καλαμαριά, τον σημάδεψαν βαθιά με αποτέλεσμα να γράψει το χασαποσέρβικο με τίτλο «Ο Μπλόκος», το οποίο επίσης είναι γνωστό από τον πρώτο του στίχο: «Βγήκανε νωρίς τ’ αστέρια»!

Διαβάστε ακόμα: Η «Συννεφιασμένη Κυριακή», ο Τσιτσάνης και η σημαδιακή 18η Ιανουαρίου

Παρά το γεγονός πως ο Τσιτσάνης έγραψε αυτό το αντιπολεμικό διαμάντι το 1944, εν μέσω της κατοχής, αυτό δεν ηχογραφήθηκε και δεν κυκλοφόρησε τότε. Παρέμεινε ανέκδοτο για δεκαετίες καθώς η λογοκρισία του εμφυλιακού και μετεμφυλιακού κράτους (που προφανώς για κάποιον λόγο ένιωσε να θίγεται από τους στίχους) το «έκοβε» διαρκώς.

Φυσικά ούτε η χούντα επέτρεψε να ηχογραφηθεί «Ο Μπλόκος», που τελικά «βρήκε» τον δρόμο προς το στούντιο μόλις το 1978 και συμπεριλήφθηκε στο δίσκο του Βασίλη Τσιτσάνη «12 νέες λαϊκές δημιουργίες»! 

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.