Η μεγάλη (αυτ)απάτη του τουρισμού στην Ελλάδα

Ο τουρισμός έχει ανακηρυχθεί εδώ και δεκαετίες σε «βαριά βιομηχανία» της χώρας. Μια αφήγηση που προβάλλεται συστηματικά από την πολιτική ηγεσία, τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης και τους φορείς του κλάδου, ως ο απόλυτος σωτήρας της ελληνικής οικονομίας, ο εγγυητής της ευημερίας και ο κινητήριος μοχλός της ανάπτυξης.

Κάθε χρόνο, ακούμε για νέα ρεκόρ αφίξεων, για αυξημένα έσοδα, για επενδύσεις που φέρνουν «χρυσό» στην Ελλάδα. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη λαμπερή, μονοδιάστατη εικόνα, κρύβεται μια πολύ πιο σύνθετη και συχνά σκοτεινή πραγματικότητα. Ένα αναπτυξιακό μοντέλο που, αντί να ωφελεί το σύνολο της κοινωνίας, δημιουργεί τεράστιες ανισότητες, επιβαρύνει το περιβάλλον, αλλοιώνει τον κοινωνικό ιστό και, το πιο εξοργιστικό, αποκλείει τον ίδιο τον Έλληνα πολίτη από το δικαίωμα να απολαύσει τις ομορφιές της χώρας του. Είναι καιρός να αποδομήσουμε αυτόν τον μύθο και να δούμε την αλήθεια κατάματα.

Ο μύθος της ευημερίας για όλους: Ποιος πραγματικά ωφελείται;

Το αφήγημα θέλει τον τουρισμό να φέρνει πλούτο που διαχέεται σε όλη την κοινωνία. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι διαφορετική. Ενώ τα έσοδα σε μακροοικονομικό επίπεδο μπορεί να αυξάνονται, η διανομή τους είναι εξαιρετικά άνιση. Ένα μεγάλο μέρος των κερδών κατευθύνεται σε μεγάλους ομίλους, διεθνείς αλυσίδες ξενοδοχείων, πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης και ξένους επενδυτές, αφήνοντας ελάχιστα ψίχουλα στην τοπική οικονομία και, κυρίως, στους εργαζόμενους.

Σε αυτό το πλαίσιο, η εκτεταμένη φοροδιαφυγή, ένα διαχρονικό πρόβλημα στον ελληνικό τουρισμό, λειτουργεί ως τροχοπέδη στη δημιουργία πραγματικού πλούτου για το κράτος και την κοινωνία. Ένα σημαντικό κομμάτι των εσόδων δεν δηλώνεται ποτέ, με αποτέλεσμα να χάνονται κρίσιμοι πόροι που θα μπορούσαν να επανεπενδυθούν σε υποδομές, κοινωνικές υπηρεσίες ή στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.

Παράλληλα, τα κέρδη (δηλωθέντα ή αδήλωτα), αντί να επανεπενδύονται στον ίδιο τον τόπο και στο τουριστικό «προϊόν» – όπως η αναβάθμιση των υπηρεσιών, η προστασία του περιβάλλοντος ή η στήριξη της τοπικής παραγωγής – συχνά διοχετεύονται εκτός Ελλάδας ή σε άλλες δραστηριότητες, δημιουργώντας μια διαρκή αιμορραγία πόρων. Αυτή η πρακτική υπονομεύει κάθε έννοια βιώσιμης ανάπτυξης και διαιωνίζει ένα μοντέλο που ευνοεί την άμεση εκμετάλλευση χωρίς μακροπρόθεσμο όραμα.

Η εποχικότητα του τουρισμού οδηγεί σε εργασιακές σχέσεις ευκαιριακού χαρακτήρα, με χαμηλούς μισθούς, εντατική εργασία και συχνά ανασφάλεια. Οι μισθοί στον τουριστικό κλάδο δεν είναι κάτι αξιοσημείωτο και οι συνθήκες εργασίας είναι ιδιαίτερα πιεστικές, ειδικά κατά την υψηλή σεζόν. Ο μικρός παραγωγός, ο τοπικός επαγγελματίας, ο μέσος εργαζόμενος, σπάνια βλέπουν την «ανάπτυξη» αυτή να μεταφράζεται σε πραγματική βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου. Αντίθετα, βιώνουν τις παρενέργειες, χωρίς τα οφέλη.

Ο αποκλεισμός: «Είστε ανεπιθύμητοι στα ίδια σας τα νησιά»

Ίσως η πιο σκληρή και απτή συνέπεια αυτής της πολιτικής είναι ο ουσιαστικός αποκλεισμός του «απλού Έλληνα» από τις διακοπές στην ίδια του τη χώρα. Οι τιμές σε καταλύματα, εστίαση και υπηρεσίες έχουν εκτοξευθεί, προσαρμοσμένες στα εισοδήματα των ξένων επισκεπτών. Ένα δωμάτιο σε ένα ελληνικό νησί, που κάποτε ήταν προσιτό σε μια μέση ελληνική οικογένεια, σήμερα είναι απλησίαστο για τους περισσότερους. Τα ενοίκια έχουν αυξηθεί δραματικά σε τουριστικές περιοχές, καθιστώντας δύσκολη ακόμα και την εύρεση κατοικίας για τους μόνιμους κατοίκους και τους εργαζόμενους του τουρισμού.

Το φαινόμενο της «airbnb-οποίησης» έχει μετατρέψει ολόκληρες γειτονιές σε τουριστικά γκέτο, διώχνοντας τους ντόπιους και αλλοιώνοντας τον χαρακτήρα των περιοχών. Ο Έλληνας αισθάνεται ξένος στην ίδια του την πατρίδα, με την παράδοξη αίσθηση ότι τα νησιά και οι παραλίες του προορίζονται πλέον αποκλειστικά για τους εύπορους ξένους, ενώ ο ίδιος καλείται να αρκεστεί σε περιορισμένες και συχνά υποβαθμισμένες επιλογές. Αυτό δεν είναι απλώς οικονομικό πρόβλημα, είναι ένα βαθιά κοινωνικό και ηθικό ζήτημα.

Το περιβαλλοντικό και κοινωνικό αποτύπωμα: Όταν η «ανάπτυξη» γίνεται υποβάθμιση

Η ανεξέλεγκτη επέκταση του τουρισμού έχει επίσης ένα βαρύ περιβαλλοντικό και κοινωνικό τίμημα. Οι υποδομές (ύδρευση, αποχέτευση, διαχείριση απορριμμάτων) σε πολλές τουριστικές περιοχές αδυνατούν να ανταπεξέλθουν στον τεράστιο όγκο επισκεπτών, οδηγώντας σε ελλείψεις νερού, υπερφόρτωση των αποχετευτικών συστημάτων και συσσώρευση σκουπιδιών.

Οι ακτές ιδιωτικοποιούνται με ταχύτατους ρυθμούς, με επιχειρήσεις να καταλαμβάνουν παραλίες και να περιορίζουν την ελεύθερη πρόσβαση, καταστρέφοντας παράλληλα το φυσικό περιβάλλον με αυθαίρετες κατασκευές.

Η αυθεντικότητα πολλών τόπων χάνεται, καθώς ο μαζικός τουρισμός επιβάλλει μια ομογενοποιημένη, «τουριστική» κουλτούρα, που εκτοπίζει τις παραδόσεις και τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Οι κοινωνίες πιέζονται, με την αύξηση της κίνησης, τον θόρυβο και την αλλαγή του τρόπου ζωής να δημιουργούν εντάσεις. Ο τόπος που κάποτε ήταν πόλος έλξης για την ομορφιά και την ηρεμία του, μετατρέπεται σε ένα απρόσωπο, υπερφορτωμένο «προϊόν».

Πολιτικές επιλογές, όχι αναπόφευκτη μοίρα

Όλη αυτή η κατάσταση δεν είναι μια αναπόφευκτη μοίρα, ούτε μια απλή συγκυρία. Είναι το άμεσο αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών δεκαετιών, που συνεχίζονται και εντείνονται. Η εμμονή σε ένα μοντέλο μαζικού τουρισμού, η έλλειψη ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού, η υποβάθμιση των δημόσιων υποδομών, η ανεξέλεγκτη αδειοδότηση επιχειρήσεων, η ιδιωτικοποίηση των ακτών και η απουσία ουσιαστικών ελέγχων, έχουν δημιουργήσει το σημερινό πρόβλημα.

Αντί να επενδύσουμε σε ποιοτικό, βιώσιμο τουρισμό που θα σέβεται το περιβάλλον, τον άνθρωπο και τον πολιτισμό, επιλέξαμε την εύκολη λύση του «άρπα-κόλλα» μοντέλου που φέρνει γρήγορα χρήματα για λίγους. Η Ελλάδα έχει τεράστιες δυνατότητες για διαφορετικούς τύπους τουρισμού (π.χ. αγροτουρισμός, πολιτιστικός τουρισμός, ιατρικός τουρισμός, οικοτουρισμός) που θα μπορούσαν να διαχέουν τον πλούτο, να δημιουργούν θέσεις εργασίας υψηλότερης ποιότητας και να προστατεύουν το περιβάλλον. Όμως, η πολιτική βούληση για μια τέτοια στροφή απουσιάζει, εγκλωβισμένη στη λογική του «όσο περισσότεροι, τόσο καλύτερα».

Καιρός να πούμε την αλήθεια

Η αφήγηση της «βαριάς βιομηχανίας» του τουρισμού έχει μετατραπεί σε πολιτικό εργαλείο. Και σαν κάθε εργαλείο, δεν είναι ουδέτερο. Χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει την εκχώρηση δημόσιου χώρου, την ιδιωτικοποίηση της αναψυχής, την εμπορευματοποίηση του φυσικού πλούτου. Ήρθε η ώρα να το πούμε καθαρά: Αν μια χώρα δεν είναι για τους ανθρώπους της, τότε δεν έχει κανένα λόγο να είναι για κανέναν.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.