Η πολιτική με φωτοστέφανο είναι πάντα ύποπτη

Το βίντεο με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο, περικυκλωμένο από πάστορες που προσεύχονται για εκείνον και για τις πολιτικές του, δεν είναι ένα τυχαίο θρησκευτικό στιγμιότυπο, ούτε κάποιο αδέσποτο viral του διαδικτύου. Ανέβηκε από τη Margo Martin, στενή συνεργάτιδα και σύμβουλο επικοινωνίας του Τραμπ, με μια λεζάντα που παρουσιάζει την προσευχή σαν προεδρική σκηνή κύρους.

Και αυτό είναι το πραγματικό θέμα. Όχι η πίστη. Όχι το δικαίωμα κάποιου να προσεύχεται. Αλλά η πολιτική χρήση της πίστης ως μηχανισμού νομιμοποίησης. Όταν μια κυβέρνηση, ένας ηγέτης ή ένα πολιτικό στρατόπεδο περιβάλλεται από θρησκευτική τελετουργία, το μήνυμα δεν είναι απλώς «πιστεύουμε». Το μήνυμα είναι: μη μας κρίνετε μόνο πολιτικά· δείτε μας και ηθικά, σχεδόν μεταφυσικά, ως φορείς μιας ανώτερης αποστολής.

Κάπου εκεί, όμως, αρχίζει η σύγκρουση με τον ορθολογισμό.

Η δημοκρατία προϋποθέτει ότι η εξουσία λογοδοτεί. Η επιστήμη προϋποθέτει ότι κάθε ισχυρισμός ελέγχεται. Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, στηρίζονται στην ίδια βασική ιδέα: ότι καμία απόφαση δεν είναι υπεράνω αμφισβήτησης. Ότι τίποτα δεν γίνεται αληθινό επειδή περιβάλλεται από επισημότητα, συγκίνηση ή τελετουργική βαρύτητα.

Ο ΟΟΣΑ περιγράφει ως βασική αρχή της καλής διακυβέρνησης τη χάραξη πολιτικής με βάση τεκμήρια, αξιολόγηση και συστηματική χρήση δεδομένων. Με απλά λόγια: οι πολιτικές δεν κρίνονται από το πόσο «ευλογημένες» δείχνουν, αλλά από το τι παράγουν στην πραγματική ζωή. 

Η σκηνή αυτή έχει και μια δεύτερη λειτουργία, πιο ύπουλη. Δεν απευθύνεται μόνο στο συναίσθημα, αλλά και στη γνωστική μας αδυναμία να ξεχωρίζουμε εύκολα το σύμβολο από την απόδειξη. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία περιγράφει το confirmation bias ως την τάση να επιλέγουμε και να υπερτιμούμε εκείνα τα στοιχεία που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε. Για τον ήδη πιστό οπαδό, μια τέτοια εικόνα δεν είναι απλώς εικόνα. Είναι επιβεβαίωση. Είναι ένα είδος “απόδειξης” ότι ο ηγέτης του δεν έχει μόνο πολιτική δύναμη, αλλά και ηθικό χρίσμα. 

Αυτό ακριβώς κάνει τέτοιες εικόνες τόσο αποτελεσματικές και τόσο επικίνδυνες. Δεν ζητούν απλώς συναίνεση. Ζητούν αναστολή της κριτικής σκέψης. Μετατρέπουν την πολιτική από χώρο σύγκρουσης επιχειρημάτων σε σκηνή πίστης. Και όταν η εξουσία κατορθώνει να εμφανίζεται ως κάτι περισσότερο από εξουσία - ως ηθικά προστατευμένη, ως σχεδόν ιερή -τότε κάθε αντίρρηση μοιάζει λιγότερο με πολιτική διαφωνία και περισσότερο με βεβήλωση.

Γι’ αυτό και το πρόβλημα εδώ δεν είναι θεολογικό. Είναι βαθιά δημοκρατικό. Η Πρώτη Τροπολογία στις ΗΠΑ προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία, αλλά ταυτόχρονα επιμένει ότι το κράτος δεν μπορεί να μετατρέπεται σε όχημα θρησκευτικής εγκαθίδρυσης. Σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία, ο πολιτικός μπορεί να πιστεύει ό,τι θέλει. Δεν μπορεί όμως να ζητά από την κοινωνία να αντιμετωπίζει την εξουσία του σαν να διαθέτει υπερβατική επικύρωση. 

Η πολιτική με φωτοστέφανο είναι πάντα ύποπτη. Όχι επειδή η πίστη είναι κάτι σκοτεινό, αλλά επειδή η εξουσία που ζητά να προστατευτεί από την πίστη συνήθως θέλει να γλιτώσει από τον έλεγχο. Και αυτό είναι το σημείο όπου η επιστήμη, ο ορθολογισμός και η δημοκρατία συναντιούνται: όλοι, με τον τρόπο τους, επιμένουν ότι η αλήθεια δεν αποκαλύπτεται τελετουργικά και η νομιμοποίηση δεν χαρίζεται μυστικιστικά. Κερδίζονται μόνο μέσα από τεκμήρια, συνέπεια και λογοδοσία.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.