Υπάρχει μια λεπτή γραμμή που χωρίζει την αιχμηρή κοινωνική σάτιρα από τη συντηρητική κινδυνολογία. Ο Αρκάς, κάποτε μαέστρος της υπαρξιακής ειρωνείας και του πολυεπίπεδου χιούμορ, φαίνεται τα τελευταία χρόνια να έχει προσπεράσει αυτή τη γραμμή με την ταχύτητα που ηλικιωμένος οδηγός μπερδεύει το γκάζι με το φρένο.
Το πρόσφατο «διαμαντάκι», με το οποίο μας καλημέρισε το πρωί της Πέμπτης, μια εικόνα με πανομοιότυπες ψηφιακά σχεδιασμένες γυναίκες με έντονα χείλη και την βαρύγδουπη διαπίστωση «Δεν γίνεστε όμορφες. Γίνεστε ομοιόμορφες», είναι το τέλειο παράδειγμα αυτής της διολίσθησης.
Εκ πρώτης όψεως, κάποιος θα μπορούσε να πει ότι η βιομηχανία της ομορφιάς και τα social media επιβάλλουν αισθητικά πρότυπα. Και πράγματι, η κριτική στην εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος και την αισθητική ομογενοποίηση είναι ένα βαθιά προοδευτικό, φεμινιστικό και κοινωνιολογικό ζήτημα - για το οποίο κάποια στιγμή πρέπει να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση. Μόνο που ο Αρκάς δεν κάνει κριτική στη βιομηχανία. Κουνάει το δάχτυλο στις γυναίκες.
Ο διδακτισμός της «καλημέρας»
Η σάτιρα, στη γνήσια μορφή της, στοχεύει την εξουσία, τις συστημικές πιέσεις και τις δομές. Όταν όμως το μόνο που έχεις να πεις για την κοινωνική πίεση που ασκείται στα γυναικεία σώματα είναι ένα απαξιωτικό «δεν γίνεστε όμορφες», τότε δεν σατιρίζεις, αλλά μάλλον προσπαθείς να νουθετήσεις.
Το σκίτσο αυτό συμπυκνώνει όλη την πατριαρχική αντίφαση του αιώνα μας. Η κοινωνία απαιτεί από τις γυναίκες να παραμένουν αιώνια νέες, αψεγάδιαστες και ελκυστικές. Η βιομηχανία ομορφιάς πουλάει τα εργαλεία για να το πετύχουν. Κι όταν οι γυναίκες ανταποκρίνονται σε αυτές τις πιέσεις, έρχεται ο «σοφός» παρατηρητής να τις περιγελάσει επειδή πειθάρχησαν στους κανόνες που η ίδια η κοινωνία τους έθεσε.
Η πατριαρχική αστυνόμευση της εικόνας
Η επιλογή μιας σχεδόν ΑΙ εικονογράφησης, συνοδευόμενη από μια ατάκα που θα μπορούσε άνετα να είναι status σε Facebook προφίλ του 2012, αποκαλύπτει μια κάπως τεμπέλικη δημιουργική διαδικασία. Πέραν όμως από τη δημιουργική τεμπελιά του σχεδίου, το ουσιαστικό αδιέξοδο βρίσκεται στη βαθύτερη νοοτροπία. Η ατάκα «δεν γίνεστε όμορφες» δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια ακόμα εκδοχή του αιώνιου ανδρικού βλέμματος που διεκδικεί το δικαίωμα να ορίζει, να αξιολογεί και τελικά να απορρίπτει τη γυναικεία εικόνα.
Η γυναίκα καλείται να ελιχθεί σε ένα ναρκοπέδιο. Αν αρνηθεί τα πρότυπα ομορφιάς, τιμωρείται με αόρατότητα ή απαξίωση. Αν υποκύψει σε αυτά, περιγελάται ως «ομοιόμορφη» και «κενή». Και φυσικά, σε κάθε περίπτωση η ευθύνη βαραίνει εκείνη. Ο Αρκάς εδώ κάνει αυτό που η πατριαρχική κουλτούρα έκανε πάντα. Αστυνομεύει τις γυναικείες επιλογές. Μόνο που τώρα το κάνει με τη μορφή ψηφιακού meme και μιας κυνικής «καλημέρας».
Δεν πρόκειται λοιπόν για ζήτημα πληγωμένου εγωισμού ή έλλειψης χιούμορ. Οι γυναίκες κατανοούν πολύ καλύτερα από τον κάθε σκιτσογράφο τους μηχανισμούς της βιομηχανίας που τις καταπιέζει. Το πρόβλημα είναι η κατάντια της σάτιρας που, αντί να αποδομεί τους καταπιεστικούς μηχανισμούς, επιλέγει να κουνάει το δάχτυλο στα θύματά τους.
Όταν ένας δημιουργός με τέτοιο ιστορικό εκτόπισμα διολισθαίνει στην εύκολη χλεύη του γυναικείου σώματος, το μόνο που καταφέρνει είναι μάλλον να επιβεβαιώσει ότι η μόνη ομοιομορφία εδώ είναι η ομοιομορφία της συντηρητικής σκέψης που γηράσκει χωρίς να ωριμάζει.
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
