Ποια πόλη απελευθερώθηκε πρώτη με το ξέσπασμα της Επανάστασης το 1821;

Το πού κυμάτισε πρώτα το «λάβαρο» της Επανάστασης του 1821 είναι ένα ερώτημα το οποίο, για λόγους συλλογικής ταυτότητας, απαντούν και καρπώνονται μονομερώς διάφορες πόλεις ανά την Ελλάδα.

Ιστορικά, το αφήγημα πως η Επανάσταση κηρύχθηκε από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό στη Αγία Λαύρα, την 25η Μαρτίου του 1821, έχει επανειλημμένα αποδομηθεί από την ιστορική καταγραφή, από τη μία διότι είναι γνωστή η αφοριστική στάση του απέναντι στον λόγο του Παπαφλέσσα.

Από την άλλη, επειδή η Επανάσταση, μία επιχείρηση με πολλά «ποδάρια» είχε ξεκινήσει πριν την 25η Μαρτίου, συντονισμένα και εντός διαστήματος ημερών έως και ωρών σε πολλαπλές πόλεις και προπύργια ορκισμένων στον σκοπό των Φιλικών. 

Ως εκ τούτου, το ερώτημα του ποια πόλη απελευθερώθηκε πρώτη περιπλέκεται, ανάλογα με το τι θεωρούμε απελευθέρωση. Το αντάρτικο και η απώθηση οθωμανικών δυνάμεων για παράδειγμα, συνέβη αυθημερόν σε Άργος και Καλαμάτα, ενώ από την Πάτρα, επαναστατική σημαία είχε υψωθεί ήδη από την 21η Μαρτίου.

1821: Η Καλαμάτα και η «συνωμοσία της πυρίτιδας»

Η απελευθέρωση της Καλαμάτας είναι πάντως η πλέον επώνυμη και «σκηνοθετική». Κομβική ήταν η συνδρομή των προεστών της Μάνης, οι οποίοι είχαν καταφέρει να αποκρύψουν την επαναστατική τους προπαρασκευή από την οθωμανική διοίκηση.

Μάλιστα, συνδέεται και με τον ξεσηκωμό στην Πάτρα. Πάμε πίσω στην «κατσάδα» που έφαγε ο Παπαφλέσσας από τον Γερμανό. Απογοητευμένος, ρίχνει  «μαύρη πέτρα» και πηγαίνει στην Καλαμάτα, όπου οι πρόκριτοι είναι μάχιμοι, και ένα επιτελείο από στρατηγούς του ξεσηκωμού, ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς και ο Αναγνωσταράς, στρατοπεδεύουν έτοιμοι για πολιορκία.

Από τα μέσα του Μαρτίου, είχε φτάσει στο λιμάνι του Αλμυρού «πεσκέσι» από τους Φιλικούς της Σμύρνης φορτίο με πολεμοφόδια. Οι Μανιάτες άρχοντες, με την επιρροή τους στον Αγά, αποφεύγουν τον έλεγχο καταγράφοντας το φορτίο ως αποστολή λαδιού.

Το μπαρούτι ήταν έτοιμο να ανάψει.

Αλλά για να διασφαλίσουν την επιτυχία της επιχείρησης, κάνουν ένα ακόμα βήμα. Οι προεστοί, μαζί με τον Παπαφλέσσα και τους μαχητές του, αρχίζουν να σκορπούν φήμες πως μία μεγάλη ομάδα ληστών έχει φτάσει στην περιοχή, και εποφθαλμιά το πολύτιμο λάδι.

Ο Σουλεϊμάν Αγάς Αρναούτογλου, με τα αυτιά γεμάτα ψύλλους, καλεί τους Μανιάτες οπλαρχηγούς για να τους συμβουλευτεί. Τον πείθουν πως για την άμεση «θωράκιση» της πόλης, οι 150 της τουρκικής φρουράς δεν αρκούν, και πως για το έκτακτο της υπόθεσης, θα ήταν καλύτερο να παραγγείλει απόσπασμα από Μανιάτες. Στις 20 Μαρτίου, φτάνουν άλλοι 150 υπό τον Ηλία (γιος του Πετρόμπεη) Μαυρομιχάλη.

Ο Μαυρομιχάλης μάλιστα φοβερίζει κι άλλο τον Αγά, και τον πείθει να ενισχύσει τη φρουρά με ακόμα περισσότερους Μανιάτες. Πλέον το σκηνικό είχε στηθεί.

Στις 22 Μαρτίου από το απόγευμα ως τα χαράματα της επομένης, 2.000 ένοπλοι Μανιάτες με τον Πετρόμπεη, τον Κολοκοτρώνη, τους Μούρτζινους, τους Καπετανάκηδες, τους Κουμουντουράκηδες, τους Κυβέλους, τους Χρηστέηδες, και τον Παναγιώτη Βενετσανάκο στήνονται στους λόφους γύρω από την πόλη.

Ο Παπαφλέσσας, ο Μητροπέτροβας, ο Αναγνωσταράς, ο Παπατσώνης, ο Κεφάλας,  ο Νικηταράς, οι Σαμπαζώτες, οι Αμπλακιώτες και οι Πισινοχωρίτες πλησιάζουν την πόλη όπισθεν και την κυκλώνουν.

Ο Αρναούτογλου δεν κατάλαβε τι είχε συμβεί μέχρι την τελευταία στιγμή. Το πρωί της 23ης Μαρτίου 1821, οι επαναστάτες μπαίνουν στην πόλη με ρυθμούς περιπάτου. Ο Ηλίας Μαυρομιχάλης ζητά από τον Αρναούτογλου να παραδοθεί. Εκείνος παραδίδεται αμαχητί και παραδίδει την πόλη και τον τουρκικό οπλισμό με πρωτόκολλο.

Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας τελείται δοξολογία σε παρόχθιο του Νέδοντα βυζαντινό ναό, πιθανόν των Αγίων Αποστόλων. Οι ιερείς ευλογούν τις σημαίες και ορκίζουν τους αγωνιστές.

Η Πάτρα και το μοιραίο «ντόμινο»

Μετά το φευγιό του, ο Παπαφλέσσας φρόντισε να κάνει δύσκολη τη ζωή των Τούρκων και στον δρόμο προς την Καλαμάτα, πυροδοτώντας μία απίστευτη σειρά γεγονότων.

Στις 16 Μαρτίου, οι Ν. Σολιώτης, και Ανδρ. Πετιμεζάς, με εντολή του, στήνουν καρτέρι και σκοτώνουν δυο Τούρκους έφιππους στον δρόμο Καλαβρύτων – Τριπολιτσάς, κοντά στο Λιβάρτσι. Ακολουθεί ένα «ντόμινο» συρράξεων ανά την Πελοπόννησο, με τη βία να επιστρέφει στην Πάτρα.

Εκεί, η τουρκική φρουρά, μόλις μαθαίνει για το χτύπημα στον διοικητή των Καλαβρύτων Αρναούτογλου, έκλεισε τον τουρκικό πληθυσμό στο φρούριο και την άλλη μέρα, στις 21 του Μάρτη, ξεκίνησε να τρομοκρατεί την πόλη, πολιορκώντας και το σπίτι του Φιλικού Παπαδιαμαντόπουλου.

Η προσπάθεια όμως να κάμψουν το ηθικό έσκασε» στα χέρια τους. Βλέποντας την κατάσταση, ο ορκισμένος Φιλικός, Παναγιώτης Καρατζάς, που είχε σπεύσει να υπερασπιστεί το αρχοντικό, καλεί τον λαό στα όπλα και ξεκινούν συγκρούσεις με την οθωμανική φρουρά.

Μέχρι το βράδυ, οι Τούρκοι έχουν απωθηθεί και κλείνονται στο πατρινό Φρούριο. Ουσιαστικά η Πάτρα είχε απελευθερωθεί «ανεπίσημα» από το πόπολο, ώσπου τρεις ημέρες μετά, έφτασαν οι πρόκριτοι και σχημάτισαν το «Αχαϊκόν Διευθυντήριον».

Το «χάος» εξαπλώνεται στο Άργος

Κατά άλλες πηγές, στο Άργος επικρατούσε ανοιχτά επαναστατική δραστηριότητα ήδη από τον Απρίλιο του 1821, όταν ξεκινούσε η πολύμηνη πολιορκία του Ναυπλίου.  Από το πρωί της 2ης μάλιστα, ένα σώμα Αργείων ενόπλων υπό τον Σταματέλο Αντωνόπουλο κατέλαβε το χωριό Δαλαμανάρα.

Οι Τούρκοι της περιοχής οχυρώθηκαν στο Ναύπλιο, από όπου είχαν εκδιώξει σε μεγάλο βαθμό το ελληνικό στοιχείο, για να εκμεταλλεύονται την πλούσια τοπική παραγωγή. Η ομάδα του Αντωνόπουλου επέστρεψε επί τη ευκαιρία στο Άργος, όπου η αγανάκτηση του πληθυσμού ήταν ώριμη, και σήκωσαν την επαναστατική σημαία πάλι στις 23 Μαρτίου.

Σε μία πιο ανεκδοτολογική εκδοχή, αναφέρεται πως την 23 Μαρτίου, στο παζάρι του Άργους, ο Τούρκος «Χαϊντάς», είχε μεθύσει και άρχισε να πυροβολεί στον αέρα. Η ένταση, στο κατάμεστο από Έλληνες εμπόρους παζάρι, μαζί με τη γνώση για τις εστίες της επανάστασης ανά τον Μοριά, φέρεται να τρόμαξαν τόσο τους Τούρκους, ώστε από μόνοι τους εγκατέλειψαν την πόλη και πήραν τον δρόμο για το Ναύπλιο, που έστεκε ακόμα.

Είτε έτσι είτε αλλιώς, οι πηγές δίνουν ως πιθανότερη ημερομηνία για την απελευθέρωση του Άργους την 23η Μαρτίου.

1821: Υπήρχε πραγματικά «πρώτος»;

Στην πραγματικότητα, τα πρωτεία για την «απελευθέρωση» χάνονται ανάμεσα σε πηγές ακριβείς για τα ευρύτερα γεγονότα, που όμως χάσκουν στις λεπτομέρειες, για παράδειγμα, η ιχνηλάτηση της δράσης του Παπαφλέσσα, διάστικτη με ανακρίβειες.

Η κύρια αντίθεση βρίσκεται αφενός στην εικόνα που θέλησε να παρουσιάσει η εκκλησία, η οποία επικράτησε επικοινωνιακά μετά την Επανάσταση και την ιδιοποιήθηκε.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως η καθιέρωση της 25ης ως Εθνικής γιορτής έγινε με διάταγμα του Όθωνα το 1838, ως δώρο στον κλήρο για να συμπίπτει με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, ενώ ο μύθος του Παλαιών Πατρών Γερμανού πλέχθηκε γύρω από το παραπάνω γεγονός. Ακόμα και στα γραπτά του, ο μητροπολίτης ποτέ δεν αναφέρθηκε σε κάποια «ύψωση του λαβάρου» από μέρους του, ενώ ανήμερα της μεγάλης εκείνης ημέρας, δεν βρισκόταν καν στη μονή της Αγίας Λαύρας.

Αφετέρου, έχουμε την πραγματικότητα επί του πεδίου. Τα επαναστατικά «αλισβερίσια» των παλαιοελλαδιτών είχαν ξεκινήσει ήδη πριν από τη δεκαετία του 1820. Το ποιος προπορεύτηκε δεν ήταν τόσο σημαντικό, αφού ήταν ακριβώς η διασκορπισμένη και συγχρονισμένη έναρξη του Αγώνα, που έπιασε την οθωμανική διοίκηση «στον ύπνο», έβαλε στον «χάρτη» το ελληνικό εθνικό αίτημα, και επέτρεψε τις νίκες πριν την επέλαση του Ιμπραήμ.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.