Politico: Πώς η Ελλάδα «σαμποτάρει» την επιστροφή των επιστημόνων - Το σχέδιο που δεν προχώρησε

Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει πίσω επιστήμονες που εγκατέλειψαν τη χώρα στα χρόνια της οικονομικής κρίσης βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρά εμπόδια, καθώς ένα φιλόδοξο ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο θα χρηματοδοτούνταν με ευρωπαϊκούς πόρους, οδηγήθηκε τελικά σε ακύρωση.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του Politico, καθηγητές και ερευνητές που είχαν επενδύσει στην προοπτική να φέρουν νέους επιστήμονες πίσω στην Ελλάδα μέσω του πολυδιαφημισμένου προγράμματος δηλώνουν απογοητευμένοι. Όπως καταγγέλλουν, περίμεναν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μέχρι να πληροφορηθούν ότι το πρόγραμμα δεν πρόκειται τελικά να υλοποιηθεί.

Μάλιστα, υποστηρίζουν ότι η κυβέρνηση δεν τους ενημέρωσε εγκαίρως για την εξέλιξη.

«Όλη αυτή η συζήτηση για το "brain gain" δεν είναι απλώς ένα αστείο, είναι ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω», αναφέρει στο Politico ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, υποστηρίζοντας ότι η έρευνα έχει πλέον βρεθεί πολύ χαμηλά στις προτεραιότητες.

Από το brain drain στο brain gain

Περίπου 500.000 άνθρωποι εκτιμάται ότι εγκατέλειψαν την Ελλάδα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που ξέσπασε το 2008. Σε αντίθεση με προηγούμενα μεταναστευτικά κύματα, σημαντικό ποσοστό όσων έφυγαν αυτή τη φορά ήταν άνθρωποι υψηλής μόρφωσης και εξειδίκευσης.

Η κυβέρνηση έχει επιχειρήσει τα τελευταία χρόνια να αντιστρέψει αυτή την τάση μέσω του «Brain Regain», με μέτρα όπως η απαλλαγή κατά 50% από τον φόρο εισοδήματος για επτά χρόνια για όσους πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις.

Η συνολική εικόνα εμφανίζει βελτίωση. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Politico από το OECD Diaspora Review Greece, από το 2021 καταγράφεται σταθερή αύξηση των Ελλήνων που επιστρέφουν. Μάλιστα, το 2023 αποτέλεσε χρονιά-ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης επέστρεψαν περισσότεροι από όσους έφυγαν.

Τη διετία 2023-2024, περίπου 69.000 Έλληνες εγκατέλειψαν τη χώρα, ενώ 98.000 επέστρεψαν.

Ωστόσο, στην επιστημονική κοινότητα η κατάσταση παραμένει διαφορετική.

Το πρόγραμμα των 80 εκατ. ευρώ που δεν προχώρησε

Στο επίκεντρο της υπόθεσης βρίσκεται το πρόγραμμα «Trust your Stars», ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο επρόκειτο να χρηματοδοτηθεί από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της ΕΕ.

Ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να καταθέσουν προτάσεις και από τις συνολικά 1.241 επιλέχθηκαν 145. Έπειτα από καθυστερήσεις και διαμαρτυρίες, ο κατάλογος των επιλεγμένων έργων δημοσιεύθηκε στις 22 Ιουλίου 2025.

Ακολούθησαν, ωστόσο, έντονες αντιδράσεις από όσους δεν χρηματοδοτήθηκαν. Κατατέθηκαν 203 ενστάσεις, ενώ επιστήμονες έθεσαν ερωτήματα σχετικά με τη διαδικασία αξιολόγησης. Ορισμένοι προσέφυγαν ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι περίπου 40 εκατ. ευρώ είχαν ήδη καταβληθεί και ότι το υπόλοιπο ποσό προβλεπόταν να διατεθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.

Οι αντιδράσεις, όμως, συνεχίστηκαν, με ορισμένους από τους επιλεγέντες να αποστέλλουν εξώδικα ζητώντας να πληροφορηθούν πού είχαν διατεθεί τα χρήματα, καθώς το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ξεκινήσει.

Η ακύρωση και οι δέκα μήνες χωρίς ενημέρωση

Τον Μάιο έγινε γνωστό ότι το «Trust your Stars» δεν θα χρηματοδοτούνταν τελικά από τους συγκεκριμένους ευρωπαϊκούς πόρους.

Το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι το υπουργείο Οικονομικών είχε αποφασίσει την αφαίρεση του έργου στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Σύμφωνα με το Politico, μάλιστα, την ίδια ημέρα που δημοσιοποιήθηκε επίσημα ο κατάλογος των επιλεγμένων ερευνητικών προτάσεων, η κυβέρνηση είχε προχωρήσει και στην απένταξη του προγράμματος. Οι ενδιαφερόμενοι, ωστόσο, δεν ενημερώθηκαν για περίπου δέκα μήνες.

Αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας ανέφερε ότι δεν κατέστη δυνατό να υλοποιηθεί το έργο μέσα στα χρονικά περιθώρια του Ταμείου Ανάκαμψης και για τον λόγο αυτό αφαιρέθηκε στο πλαίσιο αναθεώρησης του ελληνικού σχεδίου.

Κατά την ίδια πηγή, οι πόροι ανακατευθύνθηκαν προς άλλες δράσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και του υπουργείου Παιδείας και, επομένως, δεν υπήρξε απώλεια ευρωπαϊκών κονδυλίων.

Επιστήμονες που σχεδίαζαν να επιστρέψουν

Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε ότι αναζητεί χρηματοδότηση προκειμένου να καλυφθούν τυχόν οικονομικές υποχρεώσεις που προέκυψαν από νομικές δεσμεύσεις πριν από την ανάκληση του προγράμματος.

Ο Αριστείδης Χατζής, ωστόσο, υποστηρίζει ότι, καθώς δεν υπογράφηκαν συμβάσεις μετά την ανακοίνωση των επιλεγμένων προτάσεων, δεν υπάρχει συμβατική υποχρέωση. Θεωρεί όμως ότι υπάρχει πολιτική, ηθική και ενδεχομένως νομική ευθύνη, καθώς νέοι επιστήμονες φέρεται να απέρριψαν άλλες επαγγελματικές ευκαιρίες προσδοκώντας ότι θα εργαστούν μέσω του συγκεκριμένου προγράμματος.

Ο Παντελής Καμμάς, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντονιστής μίας από τις ομάδες που είχαν επιλεγεί, αποδίδει την κατάληξη του προγράμματος σε έναν συνδυασμό έλλειψης οργανωμένου πλαισίου αξιολόγησης, δυσπιστίας της επιστημονικής κοινότητας και έντονων αντιδράσεων.

Από την πλευρά του, ο Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων που θα έρχονταν στην Ελλάδα από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία.

Στόχος τους ήταν να μελετήσουν φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο, με την έρευνα να μπορεί ενδεχομένως να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για νέες φαρμακευτικές συνθέσεις. Ευτυχώς, όπως αναφέρει, οι επιστήμονες δεν είχαν ακόμη μετακινηθεί στην Ελλάδα όταν ακυρώθηκε το πρόγραμμα.

Ο ίδιος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 2022, έπειτα από 15 χρόνια καριέρας στο Εδιμβούργο. Όπως επισημαίνει, αρκετοί Έλληνες επιστήμονες του εξωτερικού επιθυμούν να επιστρέψουν, αλλά οι κατάλληλες συνθήκες δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί.

«Δεν έχει υπάρξει σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να φέρει πίσω τους επιστήμονές του», σημειώνει.

Σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία που παραθέτει το Politico, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα υποχώρησαν στα 1,27 δισ. ευρώ, ή 0,51% του ΑΕΠ, το 2025, έναντι 1,30 δισ. ευρώ το 2024.

Ο Μπούρας-Βαλλιανάτος επισημαίνει ως βασικά προβλήματα τη χρηματοδότηση και τους χαμηλούς μισθούς, προτείνοντας παράλληλα τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου φορέα που θα κατανέμει τους ερευνητικούς πόρους με βάση διεθνή πρότυπα αξιολόγησης.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.