Πώς το φως απειλεί ένα από τα πιο τα πιο σκοτεινά μέρη της Γης

Η έρημος Ατακάμα στη βόρεια Χιλή έχει ηλικία 15 εκατομμυρίων ετών και κατέχει το παγκόσμιο ρεκόρ της πλέον μακροχρόνιας ξηρασίας, καθώς έχει καταγραφεί περίοδος 400 ετών χωρίς βροχή.

Ωστόσο, η απομακρυσμένη έρημος της Νότιας Αμερικής είναι ξακουστή για κάτι ακόμα: θεωρείται ένα από τα καλύτερα μέρη στον κόσμο για αστρονομικές παρατηρήσεις, λόγο του υψομέτρου, του ανέφελου ουρανού που επικρατεί, αλλά και του γεγονός ότι απέχει σημαντικά από πολύ μεγάλες πόλεις και έτσι ο νυχτερινός ουρανός παραμένει εξαιρετικά σκοτεινός για να διακρίνονται αμέτρητα αστέρια.

Η απειλή στην Ατακάμα

Ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει είναι πως η σταδιακή εξάπλωση του τεχνητού φωτισμού απειλεί τη σκοτεινιά της.

«Υπάρχουν ελάχιστα μέρη στη Γη με τέτοιες συνθήκες», λέει η αστροφυσικός Ίτσιαρ ντε Γκρεγκόριο-Μονσάλβο του Ευρωπαϊκού Νοτίου Αστεροσκοπείου στο BBC. Αστρονόμοι από όλο τον κόσμο ταξιδεύουν σε αυτή την απομονωμένη περιοχή της Ατακάμα ακριβώς για αυτό τον ουρανό που διακρίνεται λόγω των συνθηκών απόλυτου σκοταδιού που επικρατούν.

Όμως κάθε χρόνο, το τεχνητό φως από κοντινές πόλεις, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και μεταλλευτικές δραστηριότητες φωτίζει ολοένα και περισσότερο τον ουρανό. Οι επιστήμονες προσπαθούν να προστατεύσουν αυτό το πολύτιμο περιβάλλον, αλλά αν δεν αλλάξει κάτι, ένα από τα τελευταία μέρη στη Γη που παραμένουν σχεδόν ανέγγιχτα από τη φωτορύπανση ίσως σύντομα γίνει υπερβολικά φωτεινό για νέες αστρονομικές ανακαλύψεις.

Και αυτό που διακυβεύεται δεν είναι τίποτε λιγότερο από την ίδια την κατανόησή μας για το Σύμπαν.

Η μάχη κατά της φωτορύπανσης στην Ατακάμα αντικατοπτρίζει ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Καθώς ο τεχνητός φωτισμός εξαπλώνεται, περίπου το 80% του πληθυσμού της Γης ζει πλέον κάτω από ουρανούς που επηρεάζονται από φωτορύπανση.

Μια πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι μεταξύ 2011 και 2022 η φωτεινότητα του νυχτερινού ουρανού αυξανόταν κατά μέσο όρο σχεδόν 10% τον χρόνο. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αν κάποιος μπορούσε να δει 250 αστέρια στην αρχή αυτής της περιόδου, στο τέλος θα έβλεπε μόλις 100.

Πώς αυτό δεν αφορά μόνο την αστρονομία

Οι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι η εξαφάνιση των αστεριών από τον ουρανό μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία, καθώς αποδυναμώνει έναν πανάρχαιο δεσμό του ανθρώπου με τη φύση. Παράλληλα, οι οικολόγοι έχουν δείξει ότι το τεχνητό φως μπερδεύει ζώα και φυτά, τα οποία «νομίζουν» ότι είναι μέρα, με αποτέλεσμα να διαταράσσονται οι φυσικές τους λειτουργίες και τα οικοσυστήματα.

Γι’ αυτό ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η υπερβολική φωτορύπανση θα πρέπει να θεωρείται σοβαρός περιβαλλοντικός ρύπος, όπως η ρύπανση του αέρα ή του νερού.

Με λίγα λόγια, ένας πιο φωτεινός κόσμος δεν είναι απαραίτητα και ένας καλύτερος κόσμος.

Η έρημος Ατακάμα παραμένει ένα από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο που εξακολουθούν να βρίσκονται κάτω από το κρίσιμο όριο της φωτορυπανσης.

Η σημαντικότητα του Αστεροσκοπείου Παρανάλ

Το αστεροσκοπείο Παρανάλ βρίσκεται σε ένα από τα τελευταία πραγματικά σκοτεινά σημεία του πλανήτη. Εκεί λειτουργούν μερικά από τα σημαντικότερα επιστημονικά όργανα παρατήρησης του Σύμπαντος, όπως το Very Large Telescope (VLT) και το ακόμη μεγαλύτερο Extremely Large Telescope (ELT), το οποίο αναμένεται να ολοκληρωθεί πλήρως έως το 2029.

Στο Παρανάλ έχουν γίνει ορισμένες από τις σημαντικότερες αστρονομικές ανακαλύψεις του 21ου αιώνα, όπως η πρώτη άμεση φωτογράφιση εξωπλανήτη και οι παρατηρήσεις που επιβεβαίωσαν την ύπαρξη μιας υπερμεγέθους μαύρης τρύπας στο κέντρο του Γαλαξία μας.

Το αστεροσκοπείο Παρανάλ βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 2.600 μέτρων. Η πλησιέστερη πόλη, η Αντοφαγάστα, απέχει περίπου 130 χιλιόμετρα και η διαδρομή διαρκεί σχεδόν δύο ώρες. Πέρα από τους δρόμους, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου ίχνη ανθρώπινης παρουσίας - μόνο η έρημος και ο Ειρηνικός Ωκεανός.

Σύμφωνα με τον αστρονόμο Εδουάρδο Ούντα-Σανσάνα του Πανεπιστημίου της Αντοφαγάστα, το γεγονός ότι η περιοχή παρέμεινε τόσο σκοτεινή δεν οφείλεται κυρίως σε νόμους προστασίας, αλλά στην ίδια την απομόνωσή της.

Όπως εξηγεί, οι τεράστιες αποστάσεις της Ατακάμα λειτούργησαν ως φυσική ασπίδα απέναντι στη φωτορύπανση, πολύ πιο αποτελεσματικά από οποιαδήποτε νομοθεσία.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, η κατάσταση αλλάζει.

Το φως της Αντοφαγάστα εξαπλώνεται σταδιακά και αρχίζει να επηρεάζει τις αστρονομικές παρατηρήσεις. Παράλληλα, αυξάνεται ο αριθμός των δορυφόρων που διασχίζουν τον νυχτερινό ουρανό.

Οι αστρονόμοι θεωρούν ότι οι δορυφόροι είναι προς το παρόν διαχειρίσιμο πρόβλημα. Ωστόσο, αν υλοποιηθούν τα σχέδια για την εκτόξευση χιλιάδων ή ακόμη και εκατομμυρίων νέων δορυφόρων τα επόμενα χρόνια, οι παρατηρήσεις θα γίνουν πολύ δυσκολότερες.

Παρά ταύτα, η μεγαλύτερη και πιο άμεση απειλή δεν προέρχεται από το Διάστημα αλλά από τη Γη.

Οι μεταλλευτικές δραστηριότητες και οι ενεργειακές εγκαταστάσεις πλησιάζουν ολοένα περισσότερο τα αστεροσκοπεία.

Η αστροφυσικός Ίτσιαρ ντε Γκρεγκόριο-Μονσάλβο εξηγεί ότι τα τελευταία τέσσερα ή πέντε χρόνια οι επιστήμονες κατέγραψαν σημαντική αύξηση της φωτορύπανσης λόγω της ανάπτυξης νέων βιομηχανικών έργων στην περιοχή.

Οι ανησυχίες κορυφώθηκαν με το σχέδιο κατασκευής ενός τεράστιου βιομηχανικού συγκροτήματος με την ονομασία Inna, που επρόκειτο να ανεγερθεί μόλις λίγα χιλιόμετρα από το Παρανάλ.

Σύμφωνα με μελέτη του Ευρωπαϊκού Νοτίου Αστεροσκοπείου το 2025, το έργο θα μπορούσε να αυξήσει τη φωτορύπανση έως και κατά 50% σε ορισμένα τηλεσκόπια. Επιπλέον, θα προκαλούσε αυξημένες ατμοσφαιρικές αναταράξεις και δονήσεις, υποβαθμίζοντας ακόμη περισσότερο την ποιότητα των παρατηρήσεων.

Τελικά, στις αρχές του 2026, η εταιρεία AES Andes ανακοίνωσε ότι δεν θα προχωρήσει στην υλοποίηση του έργου, επικαλούμενη επιχειρηματικούς λόγους και διαφορετικές επενδυτικές προτεραιότητες.

Παρά τη θετική αυτή εξέλιξη, οι αστρονόμοι δεν αισθάνονται ασφαλείς.

Όπως τονίζουν, το πρόβλημα δεν είναι ένα μόνο έργο, αλλά το γεγονός ότι το νομικό πλαίσιο προστασίας παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητο.

Ο Ούντα-Σανσάνα προειδοποιεί ότι, εφόσον δεν αλλάξουν οι κανονισμοί, ένα παρόμοιο έργο θα μπορούσε να κατατεθεί ξανά ανά πάσα στιγμή και να δημιουργήσει ακριβώς την ίδια κρίση.

Ένα βασικό πρόβλημα είναι ότι οι περιβαλλοντικές εγκρίσεις εξακολουθούν να βασίζονται σε ένα παλιό κριτήριο της δεκαετίας του 1970, σύμφωνα με το οποίο η αύξηση της φωτεινότητας του ουρανού δεν πρέπει να ξεπερνά το 10%.

Αν ένα έργο παραμένει κάτω από αυτό το όριο, συνήθως εγκρίνεται.

Οι αστρονόμοι όμως υποστηρίζουν ότι για μια μοναδική τοποθεσία όπως το Παρανάλ ακόμη και αύξηση μεγαλύτερη από 1% είναι σοβαρά επιζήμια.

Όπως λέει ο Ούντα-Σανσάνα:

«Τη δεκαετία του 1970 δεν γνώριζαν ακόμη πόσο πολύτιμες είναι τοποθεσίες όπως το Παρανάλ. Αν επιτρέψεις αύξηση 10%, ουσιαστικά καταστρέφεις τον χώρο.»

Γιατί αν χαθούν οι σκοτεινοί ουρανοί μπορεί να αλλάξει η σχέση μας με το ίδιο το Σύμπαν

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι αν αφήσουμε το τεχνητό φως να εξαπλώνεται ανεξέλεγκτα, δεν θα πληγεί μόνο η επιστήμη. Θα χάσουμε και κάτι βαθύτερο: τη φυσική μας επαφή με τον νυχτερινό ουρανό και τη συνειδητοποίηση της θέσης μας μέσα στο Σύμπαν.

Ο Ούντα-Σανσάνα κλείνει με μια προειδοποίηση:

«Πριν από πενήντα χρόνια οι σκοτεινοί ουρανοί ήταν άφθονοι σε όλο τον κόσμο. Σήμερα γίνονται όλο και πιο σπάνιοι. Πρόκειται για απειλούμενα περιβάλλοντα. Αν δεν τα προστατεύσουμε, θα τα χάσουμε. Και αν χαθούν, δεν θα υπάρχει τρόπος να τα αντικαταστήσουμε.»

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.