Το Μεγάλο Σχίσμα των Εκκλησιών: Πώς Ορθόδοξοι και Καθολικοί έφτασαν στη διάσπαση

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πάπας Φραγκίσκος άνοιξαν ξανά το θέμα για κοινό εορτασμό του Πάσχα μεταξύ Ορθόδοξων και Καθολικών Χριστιανών κάνοντας έτσι ένα πρώτο βήμα για να μπει τέλος στην θρησκευτική διένεξη μεταξύ των δύο Εκκλησιών που κρατάει από το 1054 και το οριστικό σχίσμα.

Από την ημέρα της εδραίωσης του Χριστιανισμού ως επικρατούσας θρησκείας στον τότε γνωστό κόσμο, υπήρξαν πολλές συγκρούσεις τόσο θρησκευτικές αλλά κυρίως πολιτικές με πρόσχημα την θρησκεία. Πριν το οριστικό σχίσμα μεταξύ των δύο Εκκλησιών, υπήρξαν άλλες δύο φορές που είχαν φτάσει στα άκρα για διαφορετικούς λόγους η κάθε φορά και διαφορετικές αιτίες, ενώ μέσα από μια τέτοια διαμάχη προέκυψε η Μεταρρύθμιση, το τρίτο μεγάλο θρησκευτικό παρακλάδι του Χριστιανισμού, ο Προτεσταντισμός.

Οι ρίζες του σχίσματος ανάγονται για ορισμένους μελετητές στο απώτατο ιστορικό παρελθόν, ακόμα και της προχριστιανικής περιόδου. Έτσι, ο δογματολόγος Ιωάννης Καρμίρης λέει, πως φτάνει «μέχρι της προχριστιανικής κατακτήσεως της Ελλάδος υπό των Ρωμαίων, και αυτής της ιδρύσεως των πρώτων ελληνικών αποικιών επί ιταλικού και γαλλικού εδάφους», για να προσθέσει και της «εις κατά τον Δ' αιώνα μεταφοράν υπό του Μ. Κωνσταντίνου της πρωτευούσης του Ρωμαϊκού κράτους από της Ρώμης εις την Κωνσταντινούπολιν».

Η γεωγραφική απόσταση ήταν ένας εκ των παραγόντων της μεταξύ τους αποξένωσης: συγκαλούνταν τοπικές σύνοδοι σε ανατολή και δύση που αγνοούνταν τόσο από τη δυτική Εκκλησία όσο και από την ανατολική. Η διαίρεση του κράτους με τις ιστορικές περιπέτειες του καθενός τμήματος συνέβαλαν στην ανάπτυξη ξεχωριστού ιστορικού βίου σε συνδυασμό με τις μεταξύ τους εθνολογικές διαφορές. Παράλληλα το γλωσσικό ζήτημα όπου στην μία πλευρά υπάρχουν τα λατινικά (Δύση) και τα ελληνικά (Ανατολή) είναι ένας επιπλέον λόγος για τις διαφορές μεταξύ των δύο πλευρών.

Αν και όλοι σήμερα συμφωνούν ότι το οριστικό σχίσμα των Εκκλησιών έγινε το 1054, οι βυζαντινές πηγές είναι ασαφείς. Έτσι, γίνεται λόγος για το έτος 1009, όταν για τελευταία φορά αναφέρεται το όνομα του πάπα (Ιωάννης ΙΗ’) στα εκκλησιαστικά δίπτυχα, κάτι το οποίο σήμερα δεν γίνεται αποδεκτό. Ως τα μέσα του 11ου αιώνα η παπική Εκκλησία δεν μπορούσε να λάβει καμία πρωτοβουλία και να ασκήσει καμία επιρροή στις τύχες της Χριστιανοσύνης.

Η επιχειρηματολογία για ανανέωση της Εκκλησίας συνδεόταν με την παπική εξουσία. Μόνο ο Πάπας θα μπορούσε να τους βοηθήσει να αποδεσμευθούν από τον επισκοπικό-αριστοκρατικό κλήρο.

Ο Πάπας Λέων Θ΄, ο πρώτος κλουνιακός μεταρρυθμιστής κλήθηκε από τον Ερρίκο Γ' για να ορισθεί στον παπικό θρόνο, αλλά εκείνος δεν αποδέχθηκε, παρά μόνο όταν επικυρώθηκε η εκλογή του από τον ρωμαϊκό κλήρο και λαό. Αυτό του έδωσε μεγαλύτερο κύρος. Στενός συνεργάτης του ήταν ο καρδινάλιος Ουμβέρτος ο οποίος αξιοποίησε το κλουνιακό κίνημα για να ετοιμάσει τη Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση. Οι επεξεργασίες του Ουμβέρτου αφορούν: α) το λειτουργικό και νομικό πρωτείο της Ρώμης, β) την ανεξαρτησία της πνευματικής εξουσίας από την κοσμική γ) την υπεροχή της απέναντι στις κοσμικές εξουσίες.

Την ίδια εποχή οι βυζαντινές κτήσεις στην Ιταλία βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν καινούργιο κίνδυνο, που λέγεται Νορμανδοί. Οι Βυζαντινοί ελέω και των δικών τους εσωτερικών θεμάτων αποφάσισαν να συμμαχήσουν με την Ρώμη για να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο αυτό. Το Βυζάντιο όμως ηττήθηκε και η αιχμαλώτιση του ίδιου του πάπα Λέων Θ’, οδήγησαν στη συνέχεια τη Δυτική Εκκλησία, να συμμαχήσει με τους Νορμανδούς οι οποίοι παρέδωσαν σ’ αυτήν ελληνικούς ναούς που βρίσκονταν στην επικράτειά τους.  

Ο τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Μιχαήλ Κηρουλάριος, βλέποντας την κατάσταση πείθει τον επίσκοπο Λέοντα της Αχρίδας να κατηγορήσει τους Λατίνους για τη χρήση των αζύμων στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, για τη νηστεία του Σαββάτου και γιατί έτρωγαν κρέας από πνιγμένα ζώα, κάτι που προκάλεσε την αντίδραση της Ρώμης. Οι τρεις παπικοί λεγάτοι (απεσταλμένοι, πρεσβευτές), με επικεφαλής τον Ουμβέρτο, ένας από τους πρωταγωνιστές του σχίσματος αποφάσισαν να μην τιμήσουν τον Κηρουλάριο, αρνούμενοι την καθιερωμένη προσκύνηση και την τυπική κλίση του κεφαλιού, σε ένδειξη σεβασμού. Ο Πατριάρχης «ανταπέδωσε», καθώς δεν τίμησε τους λεγάτους με προβάδισμα απέναντι στους μητροπολίτες του.

Έτσι ο Ουμβέρτος είχε την πρωτοβουλία για την αφορισμό που κατατέθηκε στην Αγία Τράπεζα τον Ιούλιο του 1054, αφού ο Πάπας είχε πεθάνει από τον προηγούμενο Απρίλιο. Η επιστολή αυτή επέκρινε τον τίτλο του «οικουμενικού» που χρησιμοποιούσε ο Πατριάρχης και συνέχιζε την πολεμική για τα ζητήματα που είχε θέσει ο Λέων της Αχρίδος.

Ο Ουμβέρτος, μάλιστα, ήταν αυτός τελικά που υποστήριξε την αντιπαράθεση με τον κοσμικό άρχοντα της Δύσης, την επέκταση του ρόλου της παπικής δικαιοδοσίας στις υπόλοιπες εκκλησίες. Ο Κηρουλάριος δεν μπορούσε να κρύψει την οργή του και με την σειρά του αφόρισε τον Ουμβέρτο και τους άλλους δύο παπικούς απεσταλμένους. Τα νέα μαθεύτηκαν γρήγορα στην Κωνσταντινούπολη και ένα οργισμένο πλήθος προσπάθησε να λιντσάρει τον Ουμβέρτο και τους άλλους απεσταλμένους.

Οι σχέσεις των δύο Εκκλησιών ήταν στον πάγο, οι αφορισμοί που είχαν γίνει εκατέρωθεν δεν σβήστηκαν από τους επόμενους Πάπες και Οικουμενικούς Πατριάρχες, μέχρι που το 1204 στην Δ’ Σταυροφορία η Κωνσταντινούπολη λεηλατείται από τους Λατίνους Σταυροφόρους.

Και αυτό για τους κατοίκους τόσο της Κωνσταντινούπολης, όσο και για του υπόλοιπου Βυζαντίου ήταν ασυγχώρητο, κάτι που φάνηκε ακόμα και όταν ήρθε η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς με μεγάλο μέρος των Βυζαντινών να προτιμούν να πολεμήσουν μόνοι τους κατά των Οθωμανών, παρά να δεχτούν βοήθεια από τον Πάπα υποκύπτοντας στους όρους του.

Μια ακόμα συνέπεια του Σχίσματος ήταν ο τρόπος με τον οποίο η Δύση αντιμετώπισε την ίδια την κληρονομιά του Βυζαντίου κυρίως στο πολιτισμικό κομμάτι, με απέχθεια στον κάτοικο του Βυζαντίου αλλά και στις διάφορες μορφές τέχνης που απαξιώθηκαν πλήρως στις αυλές των δυτικών βασιλείων.  

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.