Το αμφιλεγόμενο θαύμα του Άρθουρ Έβανς – Ανακάλυψε ή επινόησε τον Μινωικό πολιτισμό

Κάθε χρόνο, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο επισκέπτες περνούν την είσοδο του αρχαιολογικού χώρου της Κνωσού στο Ηράκλειο της Κρήτης. Περπατούν στους διαδρόμους του ανακτόρου, φωτογραφίζονται μπροστά στους κατακόκκινους κίονες, θαυμάζουν τις τοιχογραφίες με τα δελφίνια και τον περίφημο «Πρίγκιπα με τα Κρίνα» και φεύγουν με τη βεβαιότητα ότι μόλις είδαν έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου.

Το πιθανότερο, όμως, είναι πως ελάχιστοι γνωρίζουν ότι ένα μέρος όσων αντίκρισαν αποτελεί εδώ και δεκαετίες αντικείμενο έντονης επιστημονικής διαμάχης.

Αν ένας σύγχρονος αρχαιολόγος είχε στη διάθεσή του την Κνωσό το 1900, θα την ανέσκαπτε με τον ίδιο τρόπο; Θα χρησιμοποιούσε τσιμέντο για να αναστηλώσει το ανάκτορο; Θα συμπλήρωνε ελλιπείς τοιχογραφίες ζωγραφίζοντας ότι πίστευε ότι έλειπε; Θα ανακατασκεύαζε ολόκληρους ορόφους, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να «φανταστεί» πως ήταν το μνημείο πριν από 3500 χρόνια;

Οι περισσότεροι επιστήμονες σήμερα απαντούν πως «φυσικά και όχι»!

Αν, όμως, κάποιος αφαιρούσε όλες αυτές τις παρεμβάσεις, ίσως η Κνωσός να μην είχε γίνει ποτέ το παγκόσμιο σύμβολο του Μινωικού Πολιτισμού.

Και αυτό είναι το παράδοξο που συνοδεύει το όνομα του σερ Άρθουρ Έβανς. Για κάποιους είναι ο άνθρωπος που αποκάλυψε έναν χαμένο πολιτισμό. Για άλλους ήταν ένας οραματιστής που άφησε τη φαντασία του να προηγηθεί της επιστήμης.

Ο άνθρωπος που κυνηγούσε έναν μύθο

Όταν ο Άρθουρ Τζον Εβανς γεννήθηκε, μία ημέρα σαν σήμερα, στις 8 Ιουλίου 1851 στο Νας Μιλς της Αγγλίας, η αρχαιολογία βρισκόταν ακόμα στα πρώτα της βήματα. Ο πατέρας του, Τζον Έβανς, ήταν ένας από τους σημαντικότερους Βρετανούς μελετητές της προϊστορίας και διακεκριμένος συλλέκτης αρχαιοτήτων και νομισμάτων.

Το σπίτι τους έμοιαζε περισσότερο με ιδιωτικό μουσείο παρά με οικογενειακή κατοικία. Πέτρινα εργαλεία, ρωμαϊκά νομίσματα, απολιθώματα και αρχαιότητες βρίσκονταν παντού. Και κάπως έτσι κύλησαν τα παιδικά του χρόνια. Σαν ένα διαρκές μάθημα – παιχνίδι ιστορίας.

Ο Άρθουρ σπούδασε αρχαιολογία στην Οξφόρδη και νωρίς στράφηκε προς την νομισματική αρχαιολογία. Δεν του άρεσαν, όμως, οι πανεπιστημιακές αίθουσες διδασκαλίας. Λάτρευε τα ταξίδια και τις αναζητήσεις. Πρώτος σταθμός τα Βαλκάνια. Σε μία εποχή που η ευρύτερη περιοχή είχε πάρει «φωτιά» εξαιτίας της σταδιακής διάλυσης της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Άρθουρ Έβανς βρισκόταν σε ένα παράλληλο σύμπαν όπου τον απασχολούσαν μόνο οι αναζητήσεις, ταξιδεύοντας ως ανταποκριτής της εφημερίδας Manchester Guardian.

Το 1884 έγινε έφορος του Ασμολειανού Μουσείου της Οξφόρδης και στην πραγματικότητα κάπου εκεί ξεκινάει και η ιστορία μας αφού έφτασαν στα χέρια του κάτι μικρές λίθινες σφραγίδες τις οποίες διακινούσαν έμποροι από την Κρήτη.

Πάνω τους υπήρχαν χαραγμένα παράξενα σύμβολα. Δεν έμοιαζαν με ελληνικά γράμματα, ούτε με αιγυπτιακά ιερογλυφικά, ούτε με κάποια γνωστή γραφή της εποχής. Αυτό που «καρφώθηκε» στο μυαλό του Έβανς ήταν πως αν αυτά τα σύμβολα αποτελούσαν γραφή, τότε κάποιος άγνωστος πολιτισμός είχε αναπτυχθεί στην Κρήτη πολύ πριν από την κλασική Ελλάδα.

Το 1894 ταξίδεψε για πρώτη φορά στη μεγαλόνησο η οποία τότε βρισκόταν σε μία μεταβατική περίοδο. Ήταν ακόμα υπό Οθωμανική διοίκηση αλλά βρισκόταν κοντά στη «γέννηση» της Κρητικής Πολιτείας και απείχε μερικά χρόνια ακόμα πριν την Ένωση με την Ελλάδα.

Υπό αυτές τις συνθήκες (ειδικά) οι ξένοι αρχαιολόγοι δύσκολα μπορούσαν να πάρουν άδεια για ανασκαφές.

Παρά τις δυσκολίες, ο «δαιμόνιος» Έβανς βρήκε τον τρόπο να φτάσει μέχρι τον λόφο Κεφάλα, λίγα χιλιόμετρα νότια του Ηρακλείου. Δεν ήταν ο πρώτος, όμως. Ο ερασιτέχνης αρχαιολόγος Μίνως Καλοκαιρινός ήδη από το 1878 είχε κάνει κάποιες δοκιμαστικές ανασκαφές και είχε διαπιστώσει πως ο συγκεκριμένος λόφος έκρυβε πολλά μυστικά.

Οι Οθωμανοί, όμως, τον σταμάτησαν και έτσι ο Έβανς βρήκε την ευκαιρία να «χωθεί» και να εκμεταλλευτεί τη χαλάρωση των περιορισμών στις ανασκαφές που έφερε μαζί της η Κρητική Πολιτεία. Με χρήματα από την προσωπική του περιουσία και με γρήγορες κινήσεις αγόρασε ένα μεγάλο μέρος του λόφου και από την άνοιξη του 1900 μετέφερε εκεί εργάτες, μηχανικούς και επιστήμονες προκειμένου οι αξίνες να αρχίσουν το σκάψιμο.

Όταν η αρχαιολογική... σκαπάνη «έπεσε» πάνω στον μύθο

Οι εργασίες στον λόφο ξεκίνησαν στις 23 Μαρτίου 1900 και μέσα στις πρώτες κιόλας ημέρες άρχισαν να εμφανίζονται τοίχοι, λιθόστρωτα δάπεδα, αποθηκευτικοί χώροι, τεράστιοι πίθοι και ένα οργανωμένο οικονομικό σύστημα ικανό να συγκεντρώνει και να διαχειρίζεται μεγάλες ποσότητες λαδιού, κρασιού και σιτηρών.

Αμέσως ο Έβανς κατάλαβε ότι είχε ανακαλύψει κάτι το ιδιαίτερο. Κάτι που δεν ήταν ένας ακόμα προϊστορικός οικοσμός. Ήταν σαν να βρισκόταν μπροστά στο διοικητικό κέντρο μίας πολιτείας.

Περισσότεροι από 200 εργάτες δούλευαν ασταμάτητα. Σε λιγότερο από δύο εβδομάδες είχε αποκαλυφθεί μεγάλος μέρος του συγκροτήματος. Και κάπου εδώ ξεκινάνε τα προβλήματα και οι ενστάσεις.

Σήμερα οι ταχύτητες είναι πολύ μικρότερες. Το κάθε στρώμα εδάφους καταγράφεται σχολαστικά, φωτογραφίζεται, σχεδιάζεται και τεκμηριώνεται πριν αφαιρεθεί. Το χώμα κοσκινίζεται και ακόμα και τα πιο μικρά οργανικά κατάλοιπα συλλέγονται και στέλνονται για εργαστηριακή ανάλυση.

Τότε, ωστόσο, ο Έβανς νοιαζόταν μόνο για να έρθει στην επιφάνεια ολόκληρη η πολιτεία. Και όσο περνούσαν οι ημέρες τόσο πιο κοντά έφτανε στον στόχο του αφού το ανάκτορο άρχισε να αποκαλύπτει τα μυστικά του.

Οι περίπλοκοι διάδρομοι που ανακάλυπτε τον έκαναν να πιστεύει, όχι ότι ανακάλυψε τον... λαβύρινθο του Μινώταυρου αλλά ότι οι ελληνικοί μύθοι είχαν διατηρήσει μία μακρινή ανάμνηση αυτού του τεράστιου ανακτορικού συγκροτήματος.

Όταν άρχισαν να έρχονται στην επιφάνεια οι εκατοντάδες πήλινες πινακίδες με εκείνα τα άγνωστα σημεία γραφής, ο Έβανς κατάλαβε πως δεν ήταν διακοσμητικά σύμβολα αλλά ένα οργανωμένο σύστημα καταγραφής. Ήταν εκείνος που καθιέρωσε του όρους «Κρητικά Ιερογλυφικά», «Γραμμική Α» και «Γραμμική Β», ονομασίες που χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα.

Έπειτα ήρθαν οι πολύχρωμες τοιχογραφίες, τα περίτεχνα λίθινα αγγεία, τα κοσμήματα και φυσικά ο διπλός πέλεκυς τα οποία αμέσως συνέδεσε με τη θρησκευτική ζωή των κατοίκων.

Το θέμα με τον Έβανς, ωστόσο, είναι πως όταν διαπίστωνε πως ανάμεσα στις ανακαλύψεις του υπήρχαν κενά... φρόντιζε να τα καλύπτει. Χωρίς να έχει επιστημονικές απαντήσεις. Μόνο με βάση το τι πίστευε εκείνος. Το πώς πίστευε πως θα ήταν χωρίς τα κενά!

Ξαναχτίζοντας την Κνωσό

Όσο οι ανασκαφές προχωρούσαν, τόσο περισσότερο ο Άρθρουρ Έβανς πειθόταν ότι η Κνωσός δεν έπρεπε να παραμείνει ένας σωρός από θεμέλια και πεσμένους λίθους. Πίστευε ότι ο επισκέπτης όφειλε να αντιλαμβάνεται τον χώρο όπως περίπου τον έβλεπαν και οι άνθρωποι της Εποχής του Χαλκού.

Κάπως έτσι αποφάσισε να προχωρήσει σε αναστηλωτικές προσπάθειες χρησιμοποιώντας... οπλισμένο σκυρόδεμα! Ο Έβανς το θεώρησε ιδανικό υλικό για να στηρίξει τμήματα του ανακτόρου που κινδύνευαν να καταρρεύσουν και για να αναπαραστήσει αρχιτεκτονικά στοιχεία που θεωρούσε βέβαιο ότι υπήρχαν!

Κάπως έτσι, άρχισαν να υψώνονται και πάλι όροφοι, εξώστες, κίονες και κλιμακοστάσια. 'Ένα παράδειγμα. Οι περίφημοι κόκκινοι κίονες της Κνωσού που σήμερα αποτελούν το «σήμα κατατεθέν» του αρχαιολογικού χώρου, βασίζονται μεν σε αρχαιολογικά ευρήματα όμως η μορφή με την οποία τα γνωρίζουμε είναι προϊόν των αναστηλώσεων που έγιναν με βάση τα σχέδια που «γέννησε» το μυαλό του Έβανς. Η εικόνα που αντικρίζει σήμερα ο επισκέπτης δεν είναι αποκλειστικά μινωική.

Οι σύγχρονοι επιστήμονες τονίζουν τα λάθη του Άρθουρ Έβανς, σημειώνουν, ωστόσο, πως δεν έκανε ότι έκανε με σκοπό να εξαπατήσει κάποιον. Οι προσθήκες ήταν γνωστές και δημοσιευμένες. Το έκανε επειδή αυτό πίστευε και επειδή αυτού του είδους οι παρεμβάσεις ήταν σύμφωνες με τις αντιλήψεις της εποχής του. Τη μεγαλύτερη συζήτηση, ωστόσο, δεν την προκάλεσε το... τσιμέντο.

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της Κνωσού ήταν οι τοιχογραφίες. Οι περισσότερες είχαν διασωθεί σε εκατοντάδες ή ακόμα και χιλιάδες μικροσκοπικά θραύσματα. Στην καλύτερη περίπτωση, ένας τοίχος διατηρούσε λίγα τετραγωνικά εκατοστά χρώματος.

Οπότε; Οπότε αρχίζουμε το βάψιμο! Ο Εβανς ανέθεσε στον Ελβετό καλλιτέχνη Εμίλ Ζιγιερόν (και αργότερα στον γιο του Ανρί Ζιγιερόν) τη σχεδίαση και αποκατάσταση των τοιχογραφιών. Οι εικόνες που δημιούργησαν είναι εντυπωσιακές. Τόσο εντυπωσιακές, ώστε για δεκαετίες θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητα πιστές αναπαραστάσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο περίφημος «Πρίγκιπας με τα Κρίνα». Η τοιχογραφία απεικονίζει μια νεανική μορφή με λεπτή μέση, περίτεχνο διάδημα και φτερά παγωνιού. Για δεκαετίες παρουσιαζόταν ως ένας νεαρός πρίγκιπας ή ιερέας του μινωικού κόσμου.

Σήμερα οι ειδικοί λένε πως δεν είναι καθόλου σίγουροι ότι αυτή η μορφή υπήρξε ποτέ! Το πιθανότερο είναι πως τα θραύσματα ανήκουν σε διαφορετικές παραστάσεις και η σύνθεσή τους έγινε με βάση... εικασίες!

Επιπλέον, οι ταυροκαθάπτες, οι πομπές, οι γαλάζιοι πίθηκοι (κυανοπίθηκοι), ακόμη και αρκετά φυτικά μοτίβα περιλαμβάνουν συμπληρώσεις που βασίζονται σε υποθέσεις. Όχι ότι αυτό που βλέπουμε είναι λάθος. Δεν είναι, όμως, φωτογραφία του παρελθόντος. Αποτελούν ερμηνεία του.

Ακόμη και η ονομασία «Παλάτι του Μίνωα» θεωρείται πλέον περισσότερο συμβατικός όρος παρά ιστορική βεβαιότητα. Κανείς δεν γνωρίζει πώς το αποκαλούσαν οι ίδιοι οι κάτοικοί του αυτό το συγκρότημα. Ούτε αν υπήρξε ποτέ ένας βασιλιάς Μίνωας.

Πάντως παρά τις διαφωνίες όλοι συμφωνούν πως ο Άρθουρ Έβανς δεν υπήρξε κακός αρχαιολόγος. Πίστευε ότι υπηρετεί την επιστήμη του και όχι ότι την παραποιεί. Η προσφορά του θεωρείται τεράστια και κανείς δεν το αμφισβητεί αυτό. Χωρίς τις ανασκαφές του, η γνώση για τον μινωικό κόσμο θα ήταν περιορισμένη και αποσπασματική.

Ο Άρθρου Έβανς πέθανε στις 11 Ιουλίου 1941, λίγες ημέρες μετά τα 90α του γενέθλια. Μέχρι το τέλος της ζωή τους παρέμεινε πεπεισμένος ότι οι επιλογές του στην Κνωσό δικαιώθηκαν από την ανάγκη να διασωθεί και να γίνει κατανοητός ένας – μέχρι τότε – άγνωστος πολιτισμός.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.